Adhyaya 38
Narmadā-māhātmya: Amarakāṇṭaka, Jāleśvara, Kapilā–Viśalyakaraṇī, and the Supreme Purifying Power of Darśana
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ উপসংহাৰ কৰি সূত-পরম্পৰাৰ ধাৰাত এই অধ্যায়ে যুধিষ্ঠিৰৰ বাবে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ নৰ্মদা-মাহাত্ম্য আৰম্ভ কৰে। প্ৰয়াগ আৰু নানা তীৰ্থৰ মহিমা শুনি যুধিষ্ঠিৰে সোধে—নৰ্মদা কিয় সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ? মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে, নৰ্মদা ৰুদ্ৰদেহৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ সকলো জীৱক তৰাই নিয়ে। তুলনাত কোৱা হয়—গঙ্গা কানখলত, সৰস্বতী কুৰুক্ষেত্ৰত পবিত্ৰ কৰে; কিন্তু নৰ্মদা সৰ্বত্ৰ, আৰু তেঁওৰ জল দৰ্শনমাত্ৰেই শুদ্ধি দিয়ে, সৰস্বতী-যমুনাৰ সময়নিয়মিত শুদ্ধিকো অতিক্ৰম কৰে। অমৰকণ্টক ত্ৰিলোকখ্যাত সিদ্ধিক্ষেত্ৰ বুলি বৰ্ণিত; সংযমসহ স্নান আৰু এক ৰাতিৰ উপবাস বংশোদ্ধাৰক আৰু মোক্ষদায়ক। অসংখ্য উপতীৰ্থ উল্লেখ কৰি ব্ৰহ্মচৰ্য, অহিংসা, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহৰ বিধান দিয়া হৈছে; স্বৰ্গফলৰ পাছত ধৰ্মময় জন্ম আৰু ৰাজ্যলাভো কোৱা হৈছে। জালেশ্বৰ সৰোবৰত পিণ্ড আৰু সন্ধ্যা কৰিলে পিতৃ তৃপ্ত হয়; কপিলা নদী, বিশল্যকৰণী আৰু কাবেৰীৰ প্ৰশংসা—দুঃখনাশ, তীৰবাস-উপবাসে ৰুদ্ৰলোক, গ্ৰহণদৰ্শনে পুণ্যবৃদ্ধি, আৰু প্ৰদক্ষিণাত যজ্ঞসম ফল। শেষত অমৰকণ্টকত দেৱীৰ সৈতে মহেশ্বৰ আৰু ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ইন্দ্ৰৰ দিৱ্য সহসন্নিধি দেখুৱাই পৰৱৰ্তী তীৰ্থবৰ্ণনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता / नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত সাতত্ৰিংশতম অধ্যায় সমাপ্ত। সূত ক’লে—এই দেৱী-নদী পৰম পবিত্ৰা, দেৱ আৰু গন্ধৰ্বসকলে সেৱা কৰে; লোকবিখ্যাত নৰ্মদা সকলো তীৰ্থৰ মাজত উত্তম নদী।
Verse 2
तस्याः शृणुध्वं माहात्म्यं मार्कण्डेयेन भाषितम् / युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्
তেওঁৰ পুণ্যময় মাহাত্ম্য শুনা, যি মাৰ্কণ্ডেয় মুনিয়ে কৈছে। যুধিষ্ঠিৰৰ মঙ্গলাৰ্থে কোৱা এই বৰ্ণনা সকলো পাপ নাশ কৰে।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने / माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মহামুনি, আপোনাৰ প্ৰসাদত মই বিভিন্ন ধৰ্ম শুনিছোঁ; লগতে প্ৰয়াগৰ মাহাত্ম্য আৰু নানাবিধ তীৰ্থও।
Verse 4
नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता / तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम
আপুনি কৈছে যে নৰ্মদা সকলো তীৰ্থৰ মাজত মুখ্য। সেয়ে, হে সত্তম, এতিয়া আপুনি তেওঁৰ মাহাত্ম্য ক’বলৈ যোগ্য।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद् विनिः सृता / तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
মাৰ্কণ্ডেয়ে ক’লে—নৰ্মদা নদীসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠা; তেওঁ ৰুদ্ৰদেহৰ পৰা নিৰ্গত। তেওঁ স্থাৱৰ আৰু চৰ—সকলো ভূতক তাৰে।
Verse 6
नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् / इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम्
হে শুভে! পুৰাণত মই যি নৰ্মদাৰ মাহাত্ম্য শুনিছোঁ, এতিয়া সেই কথাই ক’ম; একাগ্ৰচিত্তে শুনা।
Verse 7
पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती / ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा
কনখলত গংগা পৰম পুণ্যদায়িনী, কুৰুক্ষেত্ৰত সৰস্বতী পুণ্যদায়িনী; কিন্তু গাঁও হওক বা অৰণ্য, নৰ্মদা সৰ্বত্ৰ পুণ্যদায়িনী।
Verse 8
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् / सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्
সৰস্বতীৰ জল তিনিদিনত, যমুনাৰ জল এক সপ্তাহত শুদ্ধ কৰে; গংগাজল তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ কৰে, আৰু নৰ্মদা ত দৰ্শনমাত্ৰেই পবিত্ৰ কৰে।
Verse 9
कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके / पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा
কলিঙ্গদেশৰ পশ্চিম ভাগত অমৰকণ্টক পৰ্বতত এক পুণ্য তীৰ্থ আছে; সেয়া ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ—ৰমণীয়, মনোহৰ আৰু অতিশয় সুন্দৰ।
Verse 10
सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः / तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः
হে ৰাজেন্দ্ৰ! তপোধন ঋষিসকল দেৱ-অসুৰ-গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে তপস্যা কৰি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে।
Verse 11
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः / उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्
হে ৰাজন! যি নৰ তাত স্নান কৰি নিয়মত স্থিত, ইন্দ্ৰিয়জয়ী হৈ এক ৰাতি উপবাস কৰে, সি নিজৰ কুলৰ শত বংশক উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 12
योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा / विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता
হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ! সেই উত্তম নদী শত যোজনতকৈ অলপ অধিক দীঘল বুলি শোনা যায়; আৰু হে ৰাজেন্দ্ৰ, প্ৰস্থত ই দুয়ো যোজন।
Verse 13
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च / पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके
অমৰকণ্টক পৰ্বতৰ চাৰিওফালে ষাঠি হাজাৰ তীৰ্থ আৰু তদ্ৰূপে ষাঠি কোটি (অন্য) তীৰ্থ অৱস্থিত।
Verse 14
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः / सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः
ব্ৰহ্মচাৰী শুচি হৈ, ক্ৰোধ জয় কৰি, ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি, সকলো হিংসাৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ, সকলো ভূতৰ হিতত ৰত থাকক।
Verse 15
एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत् / तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप
হে ৰাজন, হে নৃপ! মনোযোগে শুনা—যি এইদৰে সম্পূৰ্ণ সদাচাৰত স্থিত হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তাৰ পুণ্যফল মই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 16
शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव / सप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः
হে পাণ্ডৱ, সি স্বৰ্গত শত-সহস্ৰ বছৰ ধৰি আনন্দ কৰে; অপ্সৰাগণৰ মাজত পৰিবেষ্টিত আৰু দিব্য নাৰীগণে পৰিচৰ্যা কৰে।
Verse 17
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः / क्रीडते देवलोके तु दैवतैः सह मोदते
দিব্য সুগন্ধে অনুলিপ্ত আৰু দিব্য পুষ্পে শোভিত হৈ সি দেৱলোকত ক্ৰীড়া কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ সৈতে আনন্দ কৰে।
Verse 18
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः / गृहं तु लभते ऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्
তাৰ পাছত স্বৰ্গৰ পৰা চ্যুত হৈ সেই ৰজা পৃথিৱীত ধৰ্মিষ্ঠ হয়; আৰু নানাৰত্নে সমন্বিত গৃহ লাভ কৰে।
Verse 19
स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम् / आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्
সেই গৃহ দিব্য মণিময় স্তম্ভে স্থিত, বজ্ৰসদৃশ দীপ্তি আৰু বৈদূৰ্য ৰত্নে ভূষিত; শুভ্ৰ অলংকৃত বাহনে সজ্জিত আৰু দাসী-দাসে সমন্বিত আছিল।
Verse 20
राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः / जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः
সি ৰাজৰাজেশ্বৰ, শ্ৰীসমৃদ্ধ আৰু কীৰ্তিমান, সকলো নাৰীৰ প্ৰিয় হয়; আৰু তাত ভোগসম্ভাৰে সমন্বিত হৈ শতাধিক বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 21
अग्निप्रवेशे ऽथ जले अथवानशने कृते / अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा
অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰক, জলত প্ৰৱেশ কৰক, অথবা অনশন কৰি দেহত্যাগ কৰক—তেওঁৰ প্ৰাণৰ গতি পুনৰ উভতি নাহে; যেন আকাশত বায়ু বাধাহীনভাৱে গমন কৰে।
Verse 22
पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः / ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
পৰ্বতৰ পশ্চিম ঢালত সৰ্বপাপবিনাশক এটা হ্ৰদ আছে। তাৰ নাম ‘জলেশ্বৰ’, আৰু সি ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ।
Verse 23
तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा / दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः
তাত পিণ্ডদান আৰু সন্ধ্যা-উপাসনাৰ কৰ্মে পিতৃগণ দহ বছৰ তৃপ্ত থাকে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 24
दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी / सरलार्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता
নর্মদাৰ দক্ষিণ তীৰত ‘কপিলা’ নামৰ এক মহানদী আছে; সি বেছি দূৰ নহয়, সৰলা আৰু অৰ্জুন গছৰ বনছাঁয়াত অৱস্থিত।
Verse 25
सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता / तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर
সেই পুণ্যস্থান মহাভাগ্যশালী আৰু ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ। তাত, হে যুধিষ্ঠিৰ, তীৰ্থৰ সংখ্যা শত কোটিৰো অধিক।
Verse 26
तस्मिंस्तीर्थे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् / नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्
সেই তীৰ্থত কাল-পরিবর্তনত পতিত গছবোৰো নৰ্মদাৰ জলস্পৰ্শ পালে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 27
द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्
দ্বিতীয় তীৰ্থ ‘বিশল্যকৰণী’ মহাভাগ্যশালী আৰু শুভ; তাত স্নান কৰিলে মানুহ ক্ষণতে সকলো শূল-ব্যথাৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 28
कपिला च विशल्या च श्रूयते राजसत्तम / ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया
হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, ‘কপিলা’ আৰু ‘বিশল্যা’ বুলি শোনা যায়; সকলো লোকৰ হিত কামনা কৰি প্ৰাচীনকালে ঈশ্বৰে এই উপদেশ দিছিল।
Verse 29
अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
হে নৰাধিপ, যি সেই তীৰ্থত অনাশক (উপবাস) কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা শুদ্ধ হৈ ৰুদ্ৰলোকলৈ যায়।
Verse 30
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् / ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते
হে ৰাজন, তাত স্নান কৰিলে মানুহে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে; যিসকল উত্তৰ তীৰত বাস কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয়েই ৰুদ্ৰলোকত বাস কৰে।
Verse 31
सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर / समं स्नानं च दानं च यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्
হে যুধিষ্ঠিৰ, সৰস্বতী, গংগা আৰু নৰ্মদাত স্নান আৰু দান সমান পুণ্যদায়ক—শংকৰে মোক যিদৰে কৈছিল।
Verse 32
परित्यजति यः प्रणान् पर्वते ऽमरकण्टके / वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते
যি অমৰকণ্টক পৰ্বতত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি শ কোটিতকৈও অধিক বছৰ ৰুদ্ৰলোকত মহিমান্বিত হয়।
Verse 33
नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम् / पवित्रं शिरसा वन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
নৰ্মদাৰ জল পুণ্যময়, ফেন আৰু ঢৌৰে অলংকৃত; ই পবিত্ৰ, শিৰ নত কৰি বন্দনীয়—ইয়াক সন্মান কৰিলে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি মেলে।
Verse 34
नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी / अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया
নৰ্মদা সকলো দিশে পুণ্যময়ী, ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপ হৰণকাৰিণী; দিন-ৰাতি উপবাস কৰিলে সেই দোষৰ পৰা মুক্তি মেলে।
Verse 35
जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम् / तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामांल्लभेन्नरः
জালেশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ, সৰ্ব পাপ বিনাশক; তাত গৈ নিয়ম-আচৰণে থকা মানুহে নিজৰ সকলো কাম্য ফল লাভ কৰে।
Verse 36
चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् / अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः
চন্দ্ৰ বা সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত যি অমৰকণ্টকলৈ যায়, সেই মানুহে অশ্বমেধ যজ্ঞতকৈ দহগুণ পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 37
एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः / नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः
এইটো এক পৰম পুণ্যৱান আৰু শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বত; দেৱতা আৰু গন্ধৰ্বে যাক সেৱা কৰে; নানাবিধ গছ-লতাৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু বিচিত্ৰ ফুলৰ শোভাৰে দীপ্ত।
Verse 38
तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः / ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह
সেই ঠাইত, হে ৰাজন, দেৱীৰ সৈতে মহেশ্বৰ সাক്ഷাৎ সন্নিহিত; আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰও বিদ্যাধৰগণৰ সৈতে তাতেই উপস্থিত।
Verse 39
प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् पर्वतं ह्यमरकण्टकम् / पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानः
যি অমৰকণ্টক পৰ্বতৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে, সি পৌণ্ডৰীক যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 40
कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी / तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम् / संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते
কাবেৰী নামে এক বিশাল নদী আছে, যি যুগযুগৰ সঞ্চিত পাপ নাশ কৰে। তাত স্নান কৰি বৃষভধ্বজ মহাদেৱক অৰ্চনা কৰিব লাগে; আৰু নৰ্মদাৰ সংগমত সি ৰুদ্ৰলোকে সন্মানিত হয়।
Frequently Asked Questions
It states Sarasvatī purifies in three days, Yamunā in a week, Gaṅgā instantly, while Narmadā purifies merely by being seen (darśana-mātra), and is sanctifying everywhere (village or forest), not only at select locations.
Brahmacarya (continence), purity, conquest of anger, mastery of senses, non-violence, and welfare-mindedness; bathing with observances and a one-night fast is highlighted, and relinquishing life under such conduct is linked to extended honor in Rudra’s world.
Jāleśvara lake destroys sins and supports pitṛ rites (piṇḍa and sandhyā satisfy ancestors for ten years); Kapilā on Narmadā’s southern bank anchors vast tīrtha presence; Viśalyakaraṇī removes afflictions immediately; Kāverī destroys age-accumulated sins and, at its confluence with Narmadā, leads to honor in Rudra-loka.
It explicitly places Maheśvara with the Goddess in manifest presence while also affirming Brahmā, Viṣṇu, and Indra (with Vidyādharas) at the same sacred mountain, framing pilgrimage as shared across devotional traditions.