Adhyaya 28
Saṃnyāsa-dharma — Qualifications, Threefold Renunciation, and the Conduct of the Yati
উত্তৰভাগৰ বৰ্ণাশ্ৰম-ক্রমত এই অধ্যায়ে বনপ্ৰস্থৰ পৰা চতুৰ্থ আশ্ৰম সন্ন্যাসলৈ অগ্ৰসৰ হয় আৰু ক’ব খোজে যে সত্য বৈৰাগ্য উদয় হ’লে তেতিয়াহে সন্ন্যাস ধৰ্মসঙ্গত। প্ৰাজাপত্য/আগ্নেয় আদি পূৰ্বক্ৰিয়া উল্লেখ কৰি সন্ন্যাসক তিন ভাগে বৰ্ণনা কৰিছে—জ্ঞান-সন্ন্যাস (আত্মজ্ঞাননিষ্ঠা), বেদ-সন্ন্যাস (বেদাধ্যয়ন আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ), আৰু কৰ্ম-সন্ন্যাস (অন্তৰাগ্নিত সকলো কৰ্ম ব্ৰহ্মলৈ মহাযজ্ঞৰূপে অৰ্পণ)। তত্ত্ববিদক শ্ৰেষ্ঠ, নিত্য-নৈমিত্তিক কৰ্তব্য আৰু বাহ্যচিহ্নৰ অতীত বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত যতি-আচাৰ—সৰল বস্ত্ৰ-আহাৰ, সমতা, অহিংসা, শৌচত সাৱধানতা, বৰ্ষাকাল বাদে এক ঠাইত ন থকাটো, ব্ৰহ্মচৰ্য-সংযম, দম্ভবর্জন, আৰু প্ৰণৱজপসহ বেদান্তচিন্তা (অধিযজ্ঞ/অধিদৈৱ/অধ্যাত্ম দৃষ্টিত) বৰ্ণিত। এই অধ্যায়ে ধৰ্মসাধনাৰ পৰা যোগ-নিত্যাচাৰ আৰু ব্ৰহ্মলীন মোক্ষলক্ষ্যলৈ সেতু স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तविशो ऽध्याय व्यास उवाच एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः / चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्
ব্যাসে ক’লে—এইদৰে বনাশ্ৰম (ৱানপ্ৰস্থ)ত থাকি আয়ুষৰ তৃতীয় ভাগ কটাব; তাৰ পাছত ক্ৰমে আয়ুষৰ চতুৰ্থ ভাগ সন্ন্যাসত নিবলৈ লাগে।
Verse 2
अग्नीनात्मनी संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् / योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः
পবিত্ৰ অগ্নিসকলক নিজৰ আত্মাত স্থাপন কৰি দ্বিজে প্ৰব্ৰজ্যা (সন্ন্যাস) গ্ৰহণ কৰা উচিত—যোগাভ্যাসত ৰত, চিত্তে শান্ত, আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যাত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ।
Verse 3
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु / तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये
যেতিয়া মনত সকলো বিষয়বস্তুৰ প্ৰতি সত্য বৈতৃষ্ণ্য (বৈৰাগ্য) জন্মে, তেতিয়াই সন্ন্যাস ইচ্ছা কৰা উচিত; বিপৰীত হলে—অন্তৰ-বৈৰাগ্য নথকা সন্ন্যাস কামনা কৰিলে—পতিত হয়।
Verse 4
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः / दान्तः पक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
প্ৰাজাপত্য যজ্ঞ—অথবা পুনৰায় আগ্নেয় ইষ্টি—বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি, দান্ত আৰু ‘পক্বকষায়’ (দোষ-ৰস শমিত) হোৱা সেইজন ব্ৰহ্মাশ্ৰম, অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মচৰ্যধৰ্মৰ আশ্ৰয় লওক।
Verse 5
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे / कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
কিছুমান জ্ঞান-সন্ন্যাসী, কিছুমান বেদ-সন্ন্যাসী; আৰু আন কিছুমান কৰ্ম-সন্ন্যাসী—এইদৰে সন্ন্যাস তিনিধৰণ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 6
यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः / प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः
যি সকলো আসক্তিৰ পৰা মুক্ত, দ্বন্দ্বাতীত আৰু নিৰ্ভয়—তাক জ্ঞান-সন্ন্যাসী বুলি কোৱা হয়; সি কেৱল স্ব-আত্মাতেই সুস্থিৰভাৱে অৱস্থিত থাকে।
Verse 7
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः / प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः
সেয়ে যেন নিত্য কেৱল বেদ অধ্যয়ন কৰে, আশাহীন আৰু অপৰিগ্ৰহী থাকে। ইন্দ্ৰিয়জয়ী, মোক্ষকামী সেই সাধকক ‘বেদ-সন্ন্যাসী’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
यस्त्वग्नीनात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः / ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
যি দ্বিজে যজ্ঞাগ্নিসকলক নিজৰ অন্তৰত আত্মসাৎ কৰি ব্ৰহ্মলৈ সৰ্বাৰ্পণত নিবিষ্ট থাকে, তাক কৰ্ম-সন্ন্যাসী বুলি জানিবা; সি মহাযজ্ঞত পৰায়ণ।
Verse 9
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः / न तस्य विद्यते कार्यं न लिङ्गं वा विपश्चितः
এই তিনৰ মাজতো তত্ত্বজ্ঞ জ্ঞানীকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি ধৰা হয়। সেই বিবেকীৰ বাবে কোনো বাধ্যতামূলক কৰ্ম নাথাকে, আৰু চিনাক্ত কৰিবলৈ কোনো বাহ্য লক্ষণো নাথাকে।
Verse 10
निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः / जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
মমতা-ৰহিত, নিৰ্ভয়, শান্ত আৰু দ্বন্দ্বাতীত হৈ সেয়ে পাতা-আহাৰ গ্ৰহণ কৰক। জীৰ্ণ কৌপীন পিন্ধক—অথবা নিৰ্বস্ত্ৰ থাকক—আৰু ধ্যানত সম্পূৰ্ণ তৎপৰ থাকক।
Verse 11
ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् / अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः
ব্ৰহ্মচাৰী, মিতাহাৰী হৈ সেয়ে গাঁৱৰ পৰা ভিক্ষান্ন সংগ্ৰহ কৰক। তাৰ মতি অধ্যাত্মত স্থিত থাকক; সেয়ে নিৰপেক্ষ আৰু নিৰামিষ থাকক।
Verse 12
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह / नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्
এই জগতত আত্মাকেই সহায় কৰি সত্য শ্ৰেয়ৰ বাবে বিচৰণ কৰক; মৃত্যুত আনন্দ নকৰিব, জীৱনতও আনন্দ নকৰিব।
Verse 13
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा / नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन / एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते
সেই কেৱল কালৰ অপেক্ষা কৰক, যেনে ভৃত্য নিৰ্দেশৰ অপেক্ষা কৰে। অধ্যয়ন নকৰিব, ন ক’ব, ন কেতিয়াও শুনিব। এইদৰে জানি পৰম যোগী ব্রহ্মভাবৰ যোগ্য হয়।
Verse 14
एकवासाथवा विद्वान् कौपीनाच्छादनस्तथा / मुण्डी शिखी वाथ भवेत् त्रिदण्डी निष्परिग्रहः / काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
বিদ্বান সন্ন্যাসী একবস্ত্ৰ পিন্ধক বা কেৱল কৌপীনেই আচ্ছাদিত থাকক। সি মুণ্ডিত হওক বা শিখাধাৰী, ত্ৰিদণ্ড ধাৰণ কৰক আৰু পৰিগ্ৰহহীন হওক। কাষায় বস্ত্ৰ পিন্ধি সদা ধ্যানযোগত পৰায়ণ থাকক।
Verse 15
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालये ऽपि वा / समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः / भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्
সেই গাঁৱৰ প্ৰান্তত, গছৰ মূলত, বা দেৱালয়তো বাস কৰিব পাৰে। শত্রু-মিত্ৰ আৰু মান-অপমানত সমভাব ৰাখক। ভিক্ষাৰে নিত্য জীৱন চলাওক, আৰু কেতিয়াও বহুপ্ৰকাৰ আহাৰী নহওক।
Verse 16
यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः / न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते
কিন্তু মোহবশত যদি কোনো যতি বালিশ আৰু অলস হৈ—কেৱল নামৰ একান্নাদী হয়—তেন্তে তাৰ বাবে ধৰ্মশাস্ত্ৰত কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত কোৱা নাই।
Verse 17
रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः / प्राणिहंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः
যিজনৰ অন্তৰ ৰাগ-দ্বেষৰ পৰা মুক্ত, মাটিৰ ঢেলা, শিল আৰু সোণক সমান জ্ঞান কৰে; প্ৰাণিহিংসাৰ পৰা নিবৃত্ত থাকে; মৌন আৰু বাক্সংযমত স্থিত—সেইজন সম্পূৰ্ণ নিঃস্পৃহ হয়।
Verse 18
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् / सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनः पूतं समाचरेत्
সাৱধান দৃষ্টিৰে শুদ্ধ কৰি তেতিয়াহে পা থব; বস্ত্ৰেৰে ছাঁকি শুদ্ধ কৰা জল পান কৰিব; সত্যেৰে শুদ্ধ বাক্য ক’ব; আৰু শুদ্ধ মন লৈ আচৰণ কৰিব।
Verse 19
नैकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्यो ऽन्यत्र भिक्षुकः / स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः
ভিক্ষুকে বৰ্ষাকাল বাদে একে ঠাইত নাথাকিব; অন্য সময়ত অন্যত্র বিচৰণ কৰিব। সি নিত্য স্নান আৰু শৌচ-শুদ্ধিত ৰত থাকিব, কমণ্ডলু বহন কৰিব আৰু শুচি থাকিব।
Verse 20
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत् / मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः
সি নিত্য ব্ৰহ্মচৰ্যত ৰত থাকিব আৰু বনবাসত অনুৰাগী হ’ব; মোক্ষশাস্ত্ৰত নিৰত থাকিব, যজ্ঞোপবীতধাৰী হ’ব আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হ’ব।
Verse 21
दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः / आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्
যিজন দম্ভ আৰু অহংকাৰমুক্ত, নিন্দা আৰু পৈশুন্য (দুষ্ট চুগলি) বর্জিত, আৰু আত্মজ্ঞান-গুণে সমন্বিত—সেই যতি মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 22
अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम् / स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु
সনাতন প্ৰণৱ-নামক বেদ (ওঁ) সদায় অভ্যাস কৰা উচিত। স্নান কৰি বিধিমতে আচমন কৰি, বিশেষকৈ দেৱালয় আদি পবিত্ৰ স্থানত শুচি হৈ থাকিব লাগে।
Verse 23
यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः / धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः
যজ্ঞোপৱীত ধৰি, অন্তৰে শান্ত হৈ, হাতত কুশ লৈ, একাগ্ৰচিত্তে স্থিত হৈ—ধোৱা কাষায় বস্ত্ৰ পিন্ধি, দেহ আৰু কেশত ভস্ম ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 24
अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च / आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्
অধিযজ্ঞ, অধিদৈৱিক আৰু অধ্যাত্ম—বেদান্তত যি উপদেশিত, সেই ব্ৰহ্মক সদায় জপ কৰা উচিত।
Verse 25
पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः / वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्
পুত্ৰসকলৰ মাজত বাস কৰিলেও বা ব্ৰহ্মচাৰী, যতি বা মুনি হ’লেও—সদায় কেৱল বেদৰেই অভ্যাস কৰিব লাগে; তাতেই পৰম গতি লাভ হয়।
Verse 26
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम् / क्षमा दया च सतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः
অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু পৰম তপ; লগতে ক্ষমা, দয়া আৰু সন্তোষ—বিশেষকৈ এইবোৰেই তাৰ মুখ্য ব্ৰত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 27
वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान् समाहितः / कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि
বেদান্ত-জ্ঞানত দৃঢ় আৰু মন সমাহিত কৰি তেওঁ প্ৰতিদিন স্নান কৰি পঞ্চমহাযজ্ঞ সম্পাদন কৰিব; আৰু ভিক্ষাত পোৱা অন্নৰে সেই কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব।
Verse 28
होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहितः / स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्
সমাহিত হৈ উপযুক্ত সময়ত নিত্য হোম-মন্ত্ৰ জপ কৰিব। প্ৰতিদিন স্বাধ্যায় কৰিব আৰু প্ৰভাত-সায়ং দুয়ো সংধ্যাত সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) জপ কৰিব।
Verse 29
ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम् / एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्
একান্তত পৰমেশ্বৰ দেৱৰ নিৰন্তৰ ধ্যান কৰিব; আৰু নিত্য একে ধৰণৰ অন্ন মাত্ৰ ভক্ষণ পৰিহাৰ কৰিব, লগতে কাম, ক্ৰোধ আৰু পৰিগ্ৰহ ত্যাগ কৰিব।
Verse 30
एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् / कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्
এটা বা দুটা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, শিখা আৰু যজ্ঞোপবীত ধৰি, হাতত কমণ্ডলু লৈ—বিদ্বান, ত্ৰিদণ্ডধাৰী—তেওঁ একনিষ্ঠভাৱে সেই পৰম লক্ষ্যলৈ আগবাঢ়ে।
Frequently Asked Questions
It teaches (1) jñāna-saṃnyāsa—renunciation grounded in Self-knowledge and fearlessness beyond dualities; (2) veda-saṃnyāsa—exclusive dedication to Vedic study with sense-conquest and non-possessiveness; and (3) karma-saṃnyāsa—internalizing the fires and offering all actions to Brahman as the Great Sacrifice (mahāyajña).
Genuine vairāgya (complete inner dispassion toward objects). If renunciation is undertaken without that inner detachment, the text warns that one becomes “fallen,” i.e., spiritually and ethically compromised.
Because the knower of Truth is described as beyond obligatory duties and external identifiers; being established in the Self alone, such a person is not defined by marks, rites, or social functions but by realized knowledge.
It prescribes simplicity (minimal clothing, leaf-food/alms), equanimity to honor/dishonor and friend/enemy, non-violence and carefulness (filtered water, mindful steps, truthful speech), purity and bathing, non-residence in one place except during rains, celibate restraint, avoidance of hypocrisy/backbiting, and steady meditation and Praṇava practice.
It frames contemplation of the one Reality across three lenses: as present in sacrifice (adhiyajña), as the divine principle governing cosmic powers (adhidaiva), and as the indwelling Self (adhyātma), aligning purāṇic religion with Vedāntic interiorization.