Adhyaya 27
Vānaprastha-Dharma: Forest Discipline, Vaikhānasa Austerities, and Śiva-Āśrama as the Liberative Refuge
পূৰ্ব অংশৰ উপসংহাৰ কৰি ব্যাসৰ উপদেশ আগবাঢ়ে। এই অধ্যায়ে গৃহস্থাশ্ৰমৰ পিছৰ পৰ্বৰ পৰা সাধকক বনপ্ৰস্থাশ্ৰমলৈ নি, প্ৰস্থানৰ শুভ সময় আৰু বনবাসীৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ দিনচৰ্যা নিৰ্দেশ কৰে—অতিথি-সেৱা, স্নান, দেৱপূজা, স্বাধ্যায়, মিতভাষণ। বৈদিক অগ্নিহোত্ৰ আৰু চন্দ্ৰ/ঋতুভিত্তিক যজ্ঞৰ বিধান, লগতে কঠোৰ আহাৰনীতি কোৱা হৈছে—বনজাত শুদ্ধ আহাৰ গ্ৰহণ কৰি, গাঁৱৰ বা হালচাষ কৰা মাটিৰ অন্ন আৰু কিছুমান নিষিদ্ধ বস্তু ত্যাগ কৰা। তাৰ পিছত ধাপে ধাপে তপস্যা (ঋতুতপ, কৃচ্ছ্ৰাদি), যম-নিয়ম, ৰুদ্ৰজপসহ যোগ, অথৰ্বশিৰ উপনিষদ অধ্যয়ন আৰু বেদান্ত-শৃঙ্খলা বৰ্ণিত। বাহ্য অগ্নিক আত্মাত অন্তৰ্লীন কৰি কৰ্মৰ পৰা ধ্যান-জ্ঞানসাক্ষাৎকাৰলৈ গতি কৰাটো মুখ্য ভাব। শেষত ব্ৰহ্মাৰ্পণবিধিত মহাপ্ৰস্থান, অনশন বা অগ্নিপ্ৰৱেশ আদি অন্তিম ত্যাগ-বিকল্প উল্লেখ কৰি, শিৱাশ্ৰমৰ শৰণে সঞ্চিত অশুভ নাশ হৈ পৰমৈশ্বৰ পদ লাভ হয় বুলি নিশ্চিত কৰে; আগন্তুক সন্ন্যাস-মোক্ষ উপদেশৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 2
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा / दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
স্ত্ৰীক পুত্ৰসকলৰ তত্ত্বাৱধানত সঁপাই দি তেওঁ বনলৈ গমন কৰক; আৰু দেহ জীৰ্ণ হৈ নিজৰ সন্তানৰ সন্তানক দেখা পালে, তেতিয়া বনাশ্ৰম (ৱানপ্ৰস্থ)ৰ দিশে আগবাঢ়ক।
Verse 3
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे / गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः
শুক্লপক্ষৰ পূৰ্বাহ্নত, শুভ সময়ত আৰু উত্তৰায়ণকালত, অৰণ্যলৈ গৈ নিয়মৱান হৈ সমাহিতচিত্তে তপস্যা কৰা উচিত।
Verse 4
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् / यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः
শুদ্ধ কৰা ফল-মূল নিত্য আহাৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা উচিত। যি সংযত আহাৰেই হওক, সেই পবিত্ৰ আহাৰ দ্বাৰাই পিতৃদেৱতাসকলক পূজা কৰা উচিত।
Verse 5
पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् / गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः
প্ৰতিদিন অতিথিক পূজা কৰি, স্নান কৰি দেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব। তাৰ পাছত নিজৰ ঘৰৰ পৰা অনা অন্ন, মন সংযত ৰাখি, আঠ গ্ৰাস ভোজন কৰিব।
Verse 6
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् / स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः
সেই নিত্য জটা ধাৰণ কৰিব আৰু নখ-দেহৰোমৰ অৱহেলা নকৰিব। সদায় স্বাধ্যায়ত ৰত থাকিব আৰু অনৰ্থক লৌকিক কথাৰ পৰা বাক্ সংযত ৰাখিব।
Verse 7
अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् / मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
সেই অগ্নিহোত্ৰত আহুতি দিব আৰু পঞ্চমহাযজ্ঞ বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব। লগতে মুনিসকলৰ যোগ্য বিভিন্ন পবিত্ৰ অন্নে, নতুবা শাক, মূল আৰু ফলে জীৱনধাৰণ কৰিব।
Verse 8
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः / सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः
সেই নিত্য সৰল চীৰ/বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব, শুচি হৈ ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নান কৰিব। সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়াশীল হ’ব আৰু বন্ধনকাৰী প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ) বর্জন কৰিব।
Verse 9
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः / ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् / उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च
নিয়মনিষ্ঠ দ্বিজে অমাৱস্যাৰ দৰ্শ আৰু পূৰ্ণিমাৰ পৌৰ্ণমাস যজ্ঞ নিয়মিতভাৱে কৰিব। উপযুক্ত নক্ষত্ৰত আগ্ৰয়ণ কৰ্ম আৰু চাতুৰ্মাস্য যাগো আচৰণ কৰিব। তদনুসাৰে ক্ৰমে উত্তৰায়ণ আৰু দক্ষিণায়ণ সম্পৰ্কীয় বিধিও সম্পন্ন কৰিব।
Verse 10
वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः / पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्
বসন্ত আৰু শৰৎ ঋতুৰ শুদ্ধ, যজ্ঞোপযোগী মুন্যন্ন নিজ হাতে সংগ্ৰহ কৰি, বিধিমতে পৃথক পৃথকভাবে পুৰোডাশ আৰু চৰু নিবেদন-প্ৰস্তুত কৰিব।
Verse 11
देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः / शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्
সেই হবি দেৱতাসকললৈ হুত কৰি, বনজাত অধিক পবিত্ৰ হবিকেই যজ্ঞভোজ্য মানিব; তাৰ পাছত অৱশিষ্ট অংশ নিজে প্ৰস্তুত কৰা লবণসহ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 12
वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च / भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च
মধু আৰু মাংস বর্জন কৰিব; লগতে ভূমিজাত খাদ্য—কৱক (মাশৰুম/ছত্ৰাক) আদি—এড়াব। ভূস্তৃণ, শিগ্ৰু (চজিনা) আৰু শ্লেষ্মাতক গছৰ ফলও ত্যাজ্য।
Verse 13
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् / न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च
হালৰে চাষ কৰা (কৃষিজাত) আহাৰ নাখাব, আৰু কোনোবাই ত্যাগ কৰা বস্তুও গ্ৰহণ নকৰিব। দুখ-কষ্টত পৰিলেও গ্ৰামজাত ফুল আৰু ফল নল’ব।
Verse 14
श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा / न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्
শ্ৰৱণত নিৰ্দেশিত সেই একে বিধি অনুসাৰে সদায় অগ্নিৰ পৰিচৰ্যা কৰিব। সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ প্ৰতি দ্ৰোহ নকৰিব; দ্বন্দ্বমুক্ত হৈ নিৰ্ভয় হ’ব।
Verse 15
न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् / जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
ৰাতি একো নাখাব; ৰাতি ধ্যানত নিমগ্ন থাকিব। ইন্দ্ৰিয় জয় কৰি, ক্ৰোধ দমন কৰি, তত্ত্বজ্ঞান চিন্তা কৰিব। সি সদায় ব্ৰহ্মচাৰী হৈ থাকিব, পত্নীকো আশ্ৰয় নকৰিব।
Verse 16
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् / तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
কিন্তু যি দ্বিজ পত্নীৰ সৈতে বনলৈ গৈ কামবশত মৈথুন কৰে, তাৰ ব্ৰত লুপ্ত হয়; সেই ব্ৰাহ্মণে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগে।
Verse 17
तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः / न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
সেখানে জন্ম লোৱা গৰ্ভজ সন্তানক দ্বিজাতিসকলে স্পৰ্শ নকৰিব; কিয়নো তাৰ বেদাধিকাৰ নাই—আৰু তাৰ বংশতো এই নিয়ম একেদৰে প্ৰযোজ্য।
Verse 18
अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः / शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा
সি সদায় তল শয্যাত শুব, সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) জপত তৎপৰ থাকিব। সকলো ভূতৰ আশ্ৰয় হ’ব আৰু সদা ন্যায়সঙ্গত বণ্টন-ভাগাভাগিত মনোনিবেশ কৰিব।
Verse 19
परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् / एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
সি পৰনিন্দা-পরিবাদ, মিছা কথা, অধিক নিদ্ৰা আৰু আলস্য ত্যাগ কৰিব। একাগ্নি পালন কৰিব, অনিকেত (স্থিৰ বাসবিহীন) থাকিব আৰু প্ৰোক্ষিত (শুদ্ধীকৃত) ভূমিত আশ্ৰয় ল’ব।
Verse 20
मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् / शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
সি অৰণ্যত মৃগসকলৰ সৈতে বিচৰণ কৰি তেওঁলোকৰ সৈতে একেলগে বাস কৰক। সুসমাহিতচিত্তে শিলা বা কংকৰৰ ওপৰত শয়ন কৰক।
Verse 21
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा / षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा
সি তৎক্ষণাৎ প্ৰক্ষালন কৰা ব্যক্তি হ’ব পাৰে, বা এক মাহ ধৰি সঞ্চয় কৰা; অথবা ছয় মাহ, বা এক বছৰ ধৰি সঞ্চয় কৰা ব্যক্তিও হ’ব পাৰে।
Verse 22
त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् / जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च
আশ্বযুজ মাহত পূৰ্বে সঞ্চিত ভঁৰাল ত্যাগ কৰক; জীৰ্ণ বস্ত্ৰসমূহো, আৰু শাক, মূল, ফলসমূহো পৰিত্যাগ কৰক।
Verse 23
दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् / अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा
সি ‘দন্তোলূখলিক’ (অতি অল্প প্ৰাপ্তিত জীৱনধাৰণ) হ’ব পাৰে, বা ‘কাপোতী’ বৃত্তি আশ্ৰয় কৰিব পাৰে; অথবা ‘অশ্মকুট্ট’ হ’ব পাৰে, নতুবা কেৱল কালত পক্ব হোৱা আহাৰেই গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
Verse 24
नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः / चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः
সি ৰাতি অন্ন নাখাব; দিনে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে আহাৰ সংগ্ৰহ কৰি দিনৰ চতুৰ্থ কালে ভোজন কৰিব, অথবা অষ্টম কালে ভোজনকাৰীও হ’ব পাৰে।
Verse 25
चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् / पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्
অথবা চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ বিধান অনুসৰি শুক্ল আৰু কৃষ্ণ পক্ষত নিয়মেৰে চলিব; আৰু প্ৰতিটো পক্ষত একেবাৰে এবাৰ সমমাত্ৰাৰ সিদ্ধ যৱৰ যৱাগূ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 26
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा / स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
বৈখানস শৃঙ্খলাত স্থিত হৈ সি সদায় কেৱল ফুল, মূল আৰু ফলৰ দ্বাৰাই জীৱন ধাৰণ কৰিব—যি স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা যায় আৰু নিজে নিজে সৰি পৰে।
Verse 27
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् / स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्
সি মাটিত গড়াগড়ি দিব পাৰে, অথবা দিনভৰ ভৰিৰ আঙুলিৰ আগত থিয় হৈ থাকিব পাৰে; থিয়‑বহা পালা বদলি কৰি সময় কটাব পাৰে—তথাপি কোনো অৱস্থাতেই ধৈৰ্য ত্যাগ নকৰিব।
Verse 28
ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः / आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः
গ্ৰীষ্মত পঞ্চতপ পালন কৰিব; বৰ্ষাত মেঘৰ তলত খোলা আকাশত থাকিব; আৰু হেমন্তত ভিজা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব—এইদৰে ঋতু অনুসৰি ক্ৰমে ক্ৰমে তপ বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 29
उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् / एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा
আচমন কৰি ত্ৰিষবণ (তিন সন্ধ্যা-কর্ম) পালন কৰি পিতৃ আৰু দেৱসকলক তৰ্পণ দিব। তাৰ পিছত নিয়মৰূপে এক ভৰিৰে থিয় হ’ব, অথবা সেই সময় সূৰ্যৰ কিৰণ ‘পান’ কৰাৰ ব্ৰত ল’ব।
Verse 30
पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा / पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् / शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा
কোনোৱে পঞ্চাগ্নি তপস্যা কৰিব পাৰে, অথবা ধোঁৱা পান কৰি, অথবা উষ্ণ বাষ্প পান কৰি, নাইবা সোম পান কৰিও জীৱন ধাৰণ কৰিব পাৰে। শুক্লপক্ষত গাখীৰ পান কৰিব, আৰু কৃষ্ণপক্ষত গোবৰ গ্ৰহণ কৰিব। অথবা ঝৰা শুকান পাত খাই থাকিব; এইদৰে সদায় কঠোৰ কৃচ্ছ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্তে জীৱন চলাব।
Verse 31
योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा / अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः
সেই যোগাভ্যাসত নিবিষ্ট হৈ সদায় ৰুদ্ৰৰ জপ-ধ্যানত নিয়োজিত থাকিব। সি অথৰ্বশিৰ উপনিষদ অধ্যয়ন কৰিব আৰু বেদান্তৰ নিৰন্তৰ অভ্যাসত তৎপৰ থাকিব।
Verse 32
यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः / कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्
সেই যমসমূহ সদায় পালন কৰিব আৰু অশ্ৰদ্ধা নকৰাকৈ নিয়মসমূহো অনুশীলন কৰিব। সি কৃষ্ণাজিনসহ উত্তৰীয় ধাৰণ কৰিব আৰু শ্বেত যজ্ঞোপৱীত পিন্ধিব।
Verse 33
अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः / अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्
তাৰ পিছত সি পবিত্ৰ অগ্নিসমূহ নিজৰ আত্মাতেই স্থাপন কৰি আত্মধ্যানত সম্পূৰ্ণ তৎপৰ হ’ব। সি বাহ্য অগ্নি নোহোৱাকৈ আৰু স্থিৰ নিবাস নোহোৱাকৈ থাকিব; এনেকুৱা মুনি মোক্ষত পৰায়ণ হয়।
Verse 34
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् / गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु
তীৰ্থযাত্ৰী পথিকে ভিক্ষা কেৱল তপস্বী ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰাই আনিব; আৰু অন্য দ্বিজসকলৰ পৰাও—সিহঁত গৃহস্থ হওক বা বনবাসী হওক।
Verse 35
ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् / प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा
বনত বাস কৰি গাঁৱৰ পৰা ভিক্ষা আনি মাত্ৰ আঠ গ্ৰাস আহাৰ কৰিব। সেই আহাৰ গ্ৰহণ কৰি কেৱল কুপিত হাতত/অঞ্জলিত, বা হাতে, নাইবা সৰু টুকুৰাৰে (চামুচৰ দৰে) ল’ব।
Verse 36
विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् / विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च
আত্মসিদ্ধিৰ বাবে বিভিন্ন উপনিষদ জপ কৰিব। তদ্ৰূপ বিদ্যাবিশেষ—সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) আৰু ৰুদ্ৰাধ্যায়—ও বিধিমতে অনুশীলন কৰিব।
Verse 37
महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा / अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः
ব্ৰহ্মাৰ্পণ-বিধিত স্থিত হৈ সি মহাপ্ৰস্থান কৰিব পাৰে, অথবা অনশন (প্ৰাণত্যাগ-উপবাস) পালন কৰিব পাৰে। বা অগ্নিপ্ৰৱেশ আদি অন্য কোনো অন্তিম কৰ্ম কৰিব পাৰে—তথাপি ব্ৰহ্মাৰ্পণ-নিয়মত অচল থাকিব।
Verse 38
यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् / तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः
যি তাপস বিধিমতে এই শিৱ-আশ্ৰমৰ আশ্ৰয় লয়—যি অশুভৰ সঞ্চিত পুঞ্জ নাশ কৰে—সি পৰমৈশ্বৰ পদ, সেই পৰমেশ্বৰ ধামলৈ যায়, য’ত এই জগতৰ স্থিতি প্ৰতিষ্ঠিত।
Frequently Asked Questions
The shift is defined by a ritually timed forest-departure, adoption of regulated austerity and forest-born diet, continued Vedic obligations (fire-rites and seasonal/lunar sacrifices), and increasing restraint that culminates in yogic meditation and internalization of the sacred fires.
It begins with meticulous śrauta-smārta observances and purity disciplines, then progressively intensifies tapas and ethical restraints, finally directing the practitioner to Rudra-upāsanā, Upaniṣadic recitation, Vedānta discipline, and the inward installation of fires—signaling a movement from external rite to internal realization.
Śiva-āśrama is presented as the refuge that destroys accumulated inauspiciousness and stabilizes the seeker in the liberative goal; it frames the culmination of disciplined Varnāśrama as a Śaiva-Vedāntic attainment of the Paramaiśvara state.