Adhyaya 50
Lineage of Vyāsas, Division of the Veda, and Vāsudeva/Īśāna as the Veda-Known Supreme
এই অধ্যায়ত সূতে ধৰ্ম আৰু শ্ৰুতি ৰক্ষাৰ বাবে মন্বন্তৰ আৰু দ্বাপৰ-চক্ৰত বেদৰ ব্যৱস্থা কেনেকৈ হৈছিল সেয়া বৰ্ণনা কৰি, ব্যাসসকলৰ পৰম্পৰা উল্লেখ কৰে; ই পৰাশৰ-পুত্ৰ কৃষ্ণ দ্বৈপায়নত সম্পূৰ্ণ হয়। ব্যাসৰ অধিকাৰ কেৱল বংশগত নহয়, অনুগ্ৰহজাত—ঈশানৰ আৰাধনা কৰি সাম্ব (শিৱ) দৰ্শন লাভৰ পিছত তেওঁ বেদ-বিভাজক হয়। তাৰ পাছত পৈলক ঋগ্বেদ, বৈশম্পায়নক যজুৰ্বেদ, জৈমিনিক সামবেদ, সুমন্তুক অথৰ্ববেদ আৰু সূতক ইতিহাস–পুৰাণ দিয়া হয়; চাতুৰ্হোত্ৰ যাজ্ঞিক ব্যৱস্থাৰ যুক্তিও বৰ্ণিত। শেষত ওঙ্কাৰৰ ব্রহ্মৰ পৰা উদ্ভৱ, বেদে প্ৰতিপাদিত পৰম বাসুদেৱ আৰু বেদস্বৰূপ মহাদেৱৰ কথা কৈ হৰি–হৰ সমন্বয় স্থাপন কৰি, কেৱল পাঠৰ ওপৰত নহয়, বেদান্ত-জ্ঞানলৈ আগবঢ়াৰ পথ দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः / द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত একোণপঞ্চাশতম অধ্যায়। সূত ক’লে—এই বৰ্তমান মন্বন্তৰত পূৰ্বে মহান্ বিভুৱে পৰম্পৰা স্থাপন কৰিছিল; আৰু প্ৰথম দ্বাপৰত ব্যাসৰূপে স্বায়ম্ভুৱ মনুকেই মান্য কৰা হয়।
Verse 2
बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः / द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः
প্ৰভু ব্ৰহ্মাৰ নিয়োগত তেওঁ এক বেদক বহু ভাগত বিভক্ত কৰিলে। আৰু দ্বিতীয় দ্বাপৰত প্ৰজাপতি বেদব্যাসেও এই বিভাজন সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 3
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः / सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः
তৃতীয়ত উশনা ব্যাস, চতুৰ্থত বৃহস্পতিকে স্মৰণ কৰা হয়। পঞ্চমত সবিতা ব্যাস, আৰু ষষ্ঠত মৃত্যুক প্ৰখ্যাত (ব્યાસৰূপে) কোৱা হয়।
Verse 4
सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः / सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः
সপ্তমত তেনেদৰে ইন্দ্ৰ, অষ্টমত বসিষ্ঠক মান্য কৰা হয়। নবমত সারস্বত, দশমত ত্ৰিধামা বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 5
एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः / त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे
একাদশ চক্ৰত ত্ৰিবৃষ; তাৰ পাছত শততেজা। ত্ৰয়োদশত ধৰ্ম আৰু চতুৰ্দশত তাৰক্ষু জন্মিল।
Verse 6
त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः / कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः
পঞ্চদশ চক্ৰত ত্ৰ্যাৰুণি; ষোড়শত ধনঞ্জয়। সপ্তদশত কৃতঞ্জয় আৰু অষ্টাদশত ঋতঞ্জয় জন্মিল।
Verse 7
ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः / राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः
তেওঁৰ পৰা ব্যাস, আৰু ব্যাসৰ পৰা ভৰদ্বাজ জন্মিল। ভৰদ্বাজৰ পাছত গৌতম। গৌতমৰ পৰা একবিংশ ৰাজশ্ৰবা, আৰু তাৰ পাছত শুষ্মায়ণ।
Verse 8
तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः / पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः
ত্ৰয়োবিংশত তৃণবিন্দু; তাৰ পাছত বাল্মীকি বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। পঞ্চবিংশত শক্তি আৰু ষড়বিংশত পৰাশৰ জন্মিল।
Verse 9
सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः / अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः / पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्
সপ্তবিংশ দ্বাপৰত মহামুনি জাতূকৰ্ণ ব্যাস হৈছিল। আৰু এতিয়া এই অষ্টাবিংশ দ্বাপৰত, হে দ্বিজসকল, পৰাশৰ-পুত্ৰ ব্যাস কৃষ্ণদ্বৈপায়ন হৈছে।
Verse 10
स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः / पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः
তেওঁয়েই সকলো বেদ আৰু পুৰাণৰ প্ৰকাশক আৰু ব্যাখ্যাতা—পৰাশৰৰ পুত্ৰ মহাযোগী কৃষ্ণদ্বৈপায়ন ব্যাস, যি স্বয়ং হৰিয়েই।
Verse 11
आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् / तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः
ঈশান দেৱক আৰাধনা কৰি আৰু সাম্ব—ত্ৰিলোচন শিৱক দৰ্শন কৰি, তেওঁৰ কৃপাৰে সেই মহাপ্ৰভু বেদসমূহৰ ব্যাস (বিন্যাসকাৰী) হ’ল।
Verse 12
अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् / जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च / पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः
তাৰ পাছত সেই মহামুনিয়ে বেদপাৰঙ্গত পাঁচজন শিষ্য গ্ৰহণ কৰিলে—জৈমিনি, সুমন্তু, বৈশম্পায়ন; চতুৰ্থ পৈল; আৰু পঞ্চম হিচাপে মোক।
Verse 13
ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः / यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च
সেই মহামুনিয়ে পৈলক ঋগ্বেদৰ শ্ৰাৱক‑প্ৰচাৰক কৰিলে, আৰু যজুৰ্বেদৰ প্ৰবক্তা হিচাপে বৈশম্পায়নকেই নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 14
जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत / तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् / इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्
তেওঁ জৈমিনিক সামবেদৰ শ্ৰাৱক‑প্ৰচাৰক নিযুক্ত কৰিলে; অথৰ্ববেদৰ বাবে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ সুমন্তুক। আৰু ইতিহাস‑পুৰাণৰ প্ৰবচনৰ বাবে মোকেই নিয়োগ কৰিলে।
Verse 15
एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् / चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्
প্ৰাচীন কালত যজুৰ্বেদ একেটা সংহিতা আছিল; পাছত তাক চাৰ ভাগত বিন্যস্ত কৰা হ’ল। সেই বিন্যাসৰ পৰা চাতুৰ্হোত্ৰ—চাৰ ঋত্বিকৰ ব্যৱস্থা—উদ্ভৱ হ’ল আৰু তাৰ দ্বাৰাই যজ্ঞকর্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হ’ল।
Verse 16
आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः / औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
হে দ্বিজোত্তমসকল! অধ্বৰ্যুৰ কৰ্ম যজুৰ্বেদৰ মন্ত্রে, হোতৃৰ কৰ্ম ঋগ্বেদে; উদ্গাতৃৰ কৰ্ম সামবেদৰ সামগানে, আৰু ব্ৰহ্মা-পুরোহিতত্ব অথৰ্ববেদে সম্পন্ন হয়।
Verse 17
ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः / यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः
তাৰ পাছত প্ৰভুৱে ঋচ্মন্ত্রসমূহ উদ্ধৃত কৰি ঋগ্বেদ ৰচনা কৰিলে; যজুঃ-মন্ত্রৰ পৰা যজুৰ্বেদ গঢ়িলে আৰু সামগানৰ পৰা সামবেদ বিন্যস্ত কৰিলে।
Verse 18
एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा / शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्
প্ৰাচীন কালত তেওঁ ঋগ্বেদক একুশটা ভেদত বিভক্ত কৰিলে; আৰু তাৰ পাছত যজুৰ্বেদকো শত শাখাত বিন্যস্ত কৰিলে।
Verse 19
सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः / अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु
তেওঁ সামবেদক সহস্ৰ শাখাত বিভক্ত কৰিলে; আৰু অথৰ্ববেদক নটা শাখাত ভাগ কৰিলে।
Verse 20
भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः / सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्
অষ্টাদশ বিভাগে প্ৰভু ব্যাসে পুৰাণ ৰচনা কৰিলে। এই উপদেশ পূৰ্বে অতি প্ৰাচীন কালত চাৰি পাদযুক্ত একেটি বেদ আছিল, যি আদিকালৰ পৰা পৰম্পৰাত প্ৰবাহিত।
Verse 21
ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः / वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः
ওঁকাৰ ব্ৰহ্মৰ পৰা উৎপন্ন, আৰু সৰ্বদোষ শোধনকাৰী। কিয়নো বেদে যাঁক জ্ঞেয়, সেই সনাতন ভগবান বাসুদেৱেই।
Verse 22
स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् / एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्
বেদত তেওঁকেই পৰম বুলি গোৱা হৈছে; যিয়ে তেওঁক জানে সেয়াই বেদবিদ্। এইয়েই সৰ্বোচ্চৰো ঊৰ্ধ্ব ব্রহ্ম—পৰম জ্যোতি আৰু অনুত্তম আনন্দ।
Verse 23
वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् / वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः
বেদবাক্যই যি তত্ত্ব ঘোষণা কৰে সেয়া এই যে বাসুদেৱেই পৰম পদ। যি মুনি বেদপৰায়ণ, তেওঁ এই বেদজ্ঞেয় সত্য জানি বেদকো যথাৰ্থ জানে।
Verse 24
अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः / स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः / स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते
যি বেদনিষ্ঠ আৰু ঈশ্বৰভক্ত, তেওঁ বেদপাঠৰ মাত্ৰাতীত পৰম তত্ত্ব জানে। সেই ভগবান মহেশ্বৰ বেদদ্বাৰা জ্ঞেয়, যাঁৰ মূৰ্তিয়েই বেদ। তেওঁয়েই বেদ আৰু বেদ্য; কেৱল তেওঁৰ শৰণ ল’লে মুক্তি।
Verse 25
इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् / अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः
এইদৰে মহামুনি পাৰাশৰ্য জানে যে জ্ঞেয় অবিনাশী অক্ষৰ ‘ওঁকাৰ’—সেই অব্যয় বেদ; আৰু যি সত্য বৈদিক জ্ঞানৰ বাহিৰত, তাকো তেওঁ ‘অবেদ’ বুলি বুজে।
Frequently Asked Questions
It presents a cyclical model: in successive manvantaras and Dvāpara ages, different Vyāsas arise to re-arrange the one Veda into teachable divisions and lineages, culminating here in Kṛṣṇa Dvaipāyana as the current Vyāsa.
It articulates samanvaya: Vāsudeva is affirmed as the Supreme taught by the Vedas, while Mahādeva/Īśāna is described as Veda-form and knowable through the Veda—presented as complementary expressions of the same highest reality rather than competing sectarian claims.
Oṁkāra is said to arise from Brahman and purify faults; true Vedic knowing culminates in realizing the Supreme (Vāsudeva), and taking refuge in the Lord—who is both the Veda and the object of knowledge—leads beyond mere recitation to mokṣa.