Adhyaya 51
Incarnations of Mahādeva in Kali-yuga (Vaivasvata Manvantara) and the Nakulīśa Horizon
দ্বাপৰযুগৰ ব্যাস অৱতাৰসমূহৰ প্ৰসঙ্গ সমাপ্ত কৰি সূতে বৈৱস্বত মন্বন্তৰৰ কলিযুগত মহাদেৱৰ প্ৰকাশসমূহ বৰ্ণনা কৰে। কলিৰ আৰম্ভণিতে শম্ভু হিমালয় শিখৰত (চগল) শ্বেতৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়; তাত তেজস্বী, বেদসিদ্ধ ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকল শিষ্য হৈ আদৰ্শ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত শ্বেত-সম্পৰ্কীয় মুখ্য ব্যক্তি, উপাধি, তীৰ্থ আৰু নামসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ গণনা দিয়া হয় আৰু বৈৱস্বত মন্বন্তৰত মুঠ আঠাইশ শৈৱ অৱতাৰ বুলি স্পষ্টকৈ কোৱা হয়। কলিৰ অন্তত ভগৱান এক তীৰ্থত সাক্ষাৎ নকুলীশ্বৰ ৰূপে দেহধাৰী হৈ প্ৰকট হৈ পাশুপত মাৰ্গৰ দিশা আৰু গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা স্থাপন কৰে। বিস্তৃত শিষ্য/ঋষি তালিকাই তপস্যা, যোগ, ব্ৰহ্মবিদ্যা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে বৈদিক ধৰ্ম-ব্যৱস্থাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠাক গুৰুত্ব দিয়ে। শেষত ভৱিষ্যৎ সাৱৰ্ণ মনুসকলৰ ইংগিত, স্নানৰ পাছত মন্দিৰ বা নদীতীৰত শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফলশ্ৰুতি, আৰু নাৰায়ণ-বিষ্ণুৰ কূৰ্মৰূপলৈ নমস্কাৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु / महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত পঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত। সূতে ক’লে—দ্বাপৰত বেদব্যাসৰ অৱতাৰসমূহ কোৱা হ’ল; এতিয়া, হে সুৱ্ৰতসকল, কলিযুগত মহাদেৱৰ অৱতাৰসমূহ শুনা।
Verse 2
आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः / नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे
কলিযুগৰ আদিতে দেৱদেৱ, মহাদ্যুতিমান প্ৰভু ‘শ্বেত’ নামৰে বৈৱস্বত মন্বন্তৰত বিপ্ৰসকলৰ হিতাৰ্থে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 3
हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे / तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः
হিমৱন্তৰ ৰম্য শিখৰত—ছগল নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত—তেওঁৰ শিষ্যসকল শিখা ধৰি অমিত প্ৰভাৰে দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 4
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः
শ্বেত, শ্বেতশিখ, শ্বেতাস্য আৰু শ্বেতলোহিত—এই চাৰিগৰাকী মহাত্মা ব্ৰাহ্মণ ঋষি বেদপাৰঙ্গত আছিল।
Verse 5
सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा / लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे
সপ্তম ক্ৰমত সুভান, দমন, সুহোত্ৰ আৰু কঙ্কণ; লোকাক্ষিৰথ, যোগীন্দ্ৰ, আৰু জৈগীষব্য—এইসকল গণ্য।
Verse 6
अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः / भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः
অষ্টমত দধিবাহ হ’ব, নবমত প্ৰভু বৃষভ। দশমত ভৃগু ঘোষিত; সেয়ে সেই চক্ৰত উগ্ৰ পৰম স্মৃত।
Verse 7
द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे / चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्
দ্বাদশত অত্রি ঘোষিত, ত্ৰয়োদশত বলি। চতুৰ্দশত গৌতম কথিত; তাৰ পাছত বেদশীৰ্ষা।
Verse 8
गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ / जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्
সেই কাৰণেই স্থানটো ‘গোকৰ্ণ’ নামে পৰিচিত হ’ল; পাছত ‘গুহাবাস’ আৰু ‘শিখণ্ডী’ নাম হ’ল। ক্ৰমে ‘জটামাল্য’, ‘অট্টহাস’, ‘দাৰুক’ আৰু ‘লাঙ্গলী’ নামো প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 9
श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् / सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः
তাৰ পাছত ক্ৰমে শ্বেত, পৰ, শূলী, ডিণ্ডী আৰু মুণ্ডী; লগতে সহিষ্ণু আৰু সোমশৰ্মা—আৰু শেষত প্ৰভু নকুলীশ কথিত।
Verse 10
वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः / अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः / तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः
বৈৱস্বত মন্বন্তৰত ত্ৰিশূলধাৰী শম্ভু প্ৰভুৰ আঠাইশ অৱতাৰ ঘোষণা কৰা হৈছে। কলিযুগৰ অন্তত এক পবিত্ৰ তীৰ্থত দেৱেশ্বৰ দেহাৱতাৰ লৈ নকুলীশ্বৰ ৰূপে প্ৰকট হ’ব।
Verse 11
तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः / शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः
তাত দেৱাদিদেৱৰ তপস্যাত ধনী চাৰিজন তপোধন শিষ্য হ’ল। আৰু অন্য প্ৰতিজনৰ বাবেও পৃথক পৃথকভাৱে ঋষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মুনিপুঙ্গৱ শিষ্য আছিল।
Verse 12
प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः / क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्
যিসকলৰ মন প্ৰসন্ন, ইন্দ্ৰিয় সংযত, আৰু যিসকলে ঈশ্বৰী ভক্তিৰ আশ্ৰয় লৈছে—সেই যোগৰ পৰম জ্ঞানী যোগীসকলক মই এতিয়া ক্ৰমে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 13
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः / दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा / विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः
‘শ্বেত, শ্বেতশিখ, শ্বেতাস্য, শ্বেতলোহিত, দুন্দুভি, শতৰূপ, ঋচীক, কেতুমান, বিকেশ, বিশোক, বিশাপ আৰু শাপনাশন’—এইসমূহ তেওঁৰ নাম।
Verse 14
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः / सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः
তেওঁ সুমুখো, আকৌ দুৰ্মুখো; দুৰ্দম আৰু দুৰতিক্ৰম। তেওঁ সন আৰু সনাতন; তেওঁ পবিত্ৰ ‘মু’ অক্ষৰ, আৰু সনন্দনো।
Verse 15
दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः / सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च
দালভ্য মহাযোগী, ধৰ্মাত্মা আৰু মহাতেজস্বী; লগতে সুধামা, বিরজ আৰু শঙ্খপাত্ৰজো (আছিল)।
Verse 16
सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः / कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः
তদ্ৰূপে সাৰস্বত, মেঘ, ঘনবাহ, সুবাহন; আৰু কপিল আৰু আসুৰি; লগতে বোঢু আৰু মুনি পঞ্চশিখ (আছিল)।
Verse 17
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा / बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
পৰাশৰ, গৰ্গ, ভাৰ্গৱ আৰু আঙ্গিৰসো; লগতে বলবন্ধু, নিৰামিত্ৰ আৰু কেতুশৃংগ—এওঁলোক তপোধন ঋষি।
Verse 18
लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः / सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च
তেওঁ লম্বোদৰ, লম্ব, লাম্বাক্ষ আৰু লম্বকেশ; তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, সমবুদ্ধি, সাধ্য (প্ৰাপ্য লক্ষ্য) আৰু স্বয়ং সত্য।
Verse 19
शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा / अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः
শুধামা, কাশ্যপ, বসিষ্ঠ আৰু বিরজা; তদ্ৰূপ অত্রি আৰু উগ্ৰ; আৰু শ্ৰৱণ আৰু শ্ৰৱিষ্ঠক—এইসকলেই ইয়াত উল্লিখিত ঋষি।
Verse 20
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः / कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः
তদ্ৰূপে কুণি, কুণিবাহু, কুশৰীৰ আৰু কুনেত্ৰক; লগতে কশ্যপ, উশনা (শুক্ৰ), চ্যৱন আৰু তাৰপিছত বৃহস্পতি—এঁহতেও (ঋষিগণ) আছিল।
Verse 21
उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः / वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः
উতথ্য আৰু বামদেৱ; মহাকায় আৰু মহানিল; বাচশ্ৰৱা আৰু সুপীক; শ্যাৱাশ্ব আৰু সপথীশ্বৰ—এই পূজ্য মহর্ষিসকলও গণ্য।
Verse 22
हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा / सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः
হৰিণ্যনাভ, কৌশল্য, লোকাক্ষি আৰু কুথুমি; সুমন্তু, বিদ্বান বৰ্চৰী, কবন্ধ আৰু কুশিকন্ধৰ—এঁহতক ইয়াত গণনা কৰা হৈছে।
Verse 23
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा / भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः
প্লক্ষ আৰু দাৰ্ভায়ণি; কেতুমান আৰু গৌতম; ভল্লাপী, মধুপিঙ্গ আৰু শ্বেতকেতু—যি তপশক্তিৰ নিধি আছিল।
Verse 24
उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च / शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
উশিজ, বৃহদুক্ত, দেবল আৰু কপি; লগতে শালিহোত্ৰ আৰু অগ্নিবেশ্য; আৰু যুবনাশ্ব আৰু শৰদ্বসু—এঁহতেও এই বংশ-গণনাত উল্লেখিত।
Verse 25
छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः / उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः
ছগল, কুণ্ডকৰ্ণ, কুম্ভ আৰু প্ৰবাহক; লগতে উলূক আৰু বিদ্যুৎ; আৰু শাদ্বল আৰু আশ্বলায়ন—এই নামসমূহ ইয়াত গণনা কৰা হৈছে।
Verse 26
अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च / कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च
অক্ষপাদ, কুমাৰ, উলূক আৰু বৎস; তদ্ৰূপ কুশিক আৰু গৰ্গ; আৰু মিত্ৰক আৰু ঋষ্য—এই ঋষিসকলৰো উল্লেখ আছে।
Verse 27
शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् / विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः
এই মহাত্মা শিষ্যসকল যোগীসকলৰ সকলো আচাৰত শ্ৰেষ্ঠ—আচৰণত নিৰ্মল, ব্ৰহ্মত দৃঢ়প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু জ্ঞানযোগত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ।
Verse 28
कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि / योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै
তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতাৰ্থে অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰে; আৰু যোগেশ্বৰসকলৰ আদেশত বেদৰ পুনঃস্থাপনৰ বাবে প্ৰকাশ পায়।
Verse 29
ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा / तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः
যিসকল ব্ৰাহ্মণে সদায় তেওঁলোকক স্মৰণ কৰে, নমস্কাৰ কৰে, আৰু তৰ্পণ-অৰ্চনাৰে তেওঁলোকক পূজা কৰে—তেওঁলোকে ব্ৰহ্মবিদ্যা লাভ কৰে।
Verse 30
इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु / भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च
এই বৈৱস্বত মন্বন্তৰ বিস্তাৰে কোৱা হ’ল। ভৱিষ্যতে সাবৰ্ণ মনু উদ্ভৱ হ’ব, আৰু তদ্ৰূপ দক্ষ-সাবৰ্ণো হ’ব।
Verse 31
दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च / द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः / भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्
দশম মনু ব্রহ্ম-সাবৰ্ণ, একাদশ ধৰ্ম-সাবৰ্ণ। দ্বাদশ ৰুদ্ৰ-সাবৰ্ণ, ত্ৰয়োদশ ৰোচমান; চতুৰ্দশ ভৌত্য—এইদৰে ক্ৰমে ভৱিষ্য মনুগণ কোৱা হ’ল।
Verse 32
अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः / भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः
এই অংশ তোমালোকক কোৱা হ’ল—পূৰ্বে নাৰায়ণে প্ৰচাৰ কৰা প্ৰাচীন উপদেশ; আৰু ভূত-ভৱিষ্য-বৰ্তমান আখ্যানৰে সমৃদ্ধ।
Verse 33
यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् / स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते
যিয়ে ইয়াক পঢ়ে, বা শুনে, অথবা শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক শুনুৱায়—সেইজন সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মাৰ সৈতে আনন্দ কৰে।
Verse 34
पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि / नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्
স্নান কৰি দেৱালয়ত আৰু নদীতীৰতো ইয়াৰ পাঠ কৰিব লাগে; আৰু ভক্তিভাৱে নাৰায়ণ—পুৰুষোত্তম—ক নমস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 35
नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने / पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे
দেৱাদিদেৱ, দেৱসকলৰ পৰমাত্মা—আদি পুৰুষ, পুৰাতন—কূৰ্মৰূপ ধাৰণ কৰা বিষ্ণুক নমস্কাৰ।
Frequently Asked Questions
It explicitly transitions from the Dvāpara-age Vyāsa avatāra cycle to the Kali-age manifestations of Mahādeva, preserving the purāṇic pattern of dharma-maintenance through divinely empowered teachers across yugas.
The lists function as a paramparā-map: they authorize Pāśupata Yoga transmission, portray tapas and yogic discipline as vehicles of Vedic re-establishment, and frame devotion/remembering of these figures as a means toward brahmavidyā.
Nakulīśvara is presented as the culminating bodily manifestation of the Lord at the end of Kali-yuga in a sacred tīrtha, signaling the apex of the chapter’s Śaiva avatāra sequence and the Pāśupata teacher horizon.
While foregrounding Śaṃbhu’s incarnations and Pāśupata lineages, the chapter closes with devotion to Nārāyaṇa and salutations to Viṣṇu as Kūrma, reflecting the text’s consistent integration of Śaiva teaching within a broader Vaiṣṇava-purāṇic frame.