Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত অষ্টচত্বাৰিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ঋষিসকলে ক’লে—অতীত আৰু আগন্তুক মন্বন্তৰসমূহ, আৰু দ্বাপৰ যুগত ব্যাসৰ প্ৰকাশসমূহ আমাক কওক।

Verse 2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

কলিযুগত দেৱদেৱ, ধীমন্ত ঈশান, বেদৰ বিভিন্ন শাখা স্থাপন কৰে; আৰু ধৰ্মৰক্ষাৰ্থে নিজৰ অৱতাৰসমূহো প্ৰকাশ কৰে।

Verse 3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

কলিযুগসমূহত দেৱদেৱৰ শিষ্য কিমানজন হ’ব? হে সূত, এই সকলো কথা সংক্ষেপে ইয়াত আমাক ক’বলৈ তুমি অৰ্হ।

Verse 4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

সূতে ক’লে—প্ৰথমে স্বায়ম্ভুৱ মনু, তাৰ পাছত স্বাৰোচিষ মনু। তাৰ পিছত উত্তম, তামস, ৰৈৱত আৰু তদ্ৰূপ চাক্ষুষ মনু হ’ল।

Verse 5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

এই ছয় মনু অতীত হৈ গ’ল; বৰ্তমান সূৰ্যপুত্ৰ বৈৱস্বত মনুৱে অধিষ্ঠান কৰিছে। তেওঁৰ অধীনতেই এই সপ্তম মন্বন্তৰ চলি আছে।

Verse 6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

কল্পৰ আদিত হোৱা স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰ মই আগতেই কৈছোঁ। এতিয়া আগলৈ শুনা—স্বাৰোচিষ মনুৰ মন্বন্তৰ বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰত দেৱগণ পাৰাৱত আৰু তুষিত আছিল; আৰু দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ নাম আছিল বিপশ্চিত, যি অসুৰনাশক।

Verse 8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ঊৰ্জস্তম্ভ, প্ৰাণ, দান্ত, বৃষভ, তিমিৰ আৰু আৰ্বৰীৱান—এইসকল আৰু আন এজন মিলি সাতজন সপ্তর্ষি হ’ল।

Verse 9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

চৈত্ৰ, কিম্পুৰুষ আদি স্বাৰোচিষ মনুৰ পুত্ৰ আছিল। এইদৰে দ্বিতীয় মন্বন্তৰ কোৱা হ’ল; এতিয়া পৰৱৰ্তী বৃত্তান্তো শুনা।

Verse 10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

হে বিপ্ৰসকল, তৃতীয় মন্বন্তৰতো মনুৰ নাম ‘উত্তম’ বুলিয়েই আছিল। সেই সময়ত সুশান্তি দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ হৈ, শত্রুদমনকাৰী হৈছিল।

Verse 11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

তদ্ৰূপে সুধামান, সত্য, শিৱ, প্ৰতর্দন আৰু বশৱৰ্তিন—এই পাঁচ গণা স্মৃত; প্ৰত্যেক গণা বাৰজনীয়া।

Verse 12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ৰজোৰ্ধ্ব, ঊৰ্ধ্ববাহু, সবল, অনয়, সুতপা আৰু শুক্ৰ—এইসকলেই সাত মহর্ষি, অৰ্থাৎ সপ্তর্ষি হৈছিল।

Verse 13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

তামস মন্বন্তৰত দেৱগণ—সুৰ, বাহৰয়, লগতে সত্য আৰু সুধিয়; এইসকল মিলি সাতাশ গণা বুলি স্মৃত।

Verse 14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

তদ্ৰূপে শিবিৰিন্দ্ৰ শতযজ্ঞকাৰী বুলি প্ৰসিদ্ধ আছিল। তেওঁ শংকৰভক্ত হৈ মহাদেৱৰ আৰাধনাত সদা ৰত আছিল।

Verse 15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

জ্যোতিৰ্ধৰ্মা, পৃথু, কাব্য, চৈত্ৰোগ্নি, বনক আৰু পীৱৰ—এই সাত ঋষি সেই অন্তৰকালতো তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, পঞ্চম মন্বন্তৰত মনুৰ নাম ‘ৰৈৱত’ আছিল; আৰু সেই কালত বসু ইন্দ্ৰ হৈ উঠিল—অসুৰমৰ্দন।

Verse 17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

সেখানে (বৈকুণ্ঠত) অমিতাভা, ভূতৰয়া আৰু বৈকুণ্ঠ নামে দেৱগণ আছে—যাঁদের মেধা স্বচ্ছ; আৰু প্ৰতিটো গণ চৌদ-চৌদকৈ গণ্য।

Verse 18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

হিৰণ্যৰোমা, বেদশ্ৰী, ঊৰ্ধ্ববাহু, বেদবাহু, সুধামা আৰু মহামুনি পৰ্জন্য—হে বিপ্ৰসকল, ৰৈৱত মন্বন্তৰত এই সপ્તঋষি তাত বাস কৰিছিল।

Verse 19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

স্বাৰোচিষ, উত্তম, তামস আৰু ৰৈৱত—এই চাৰিজন মনুক প্ৰিয়ব্ৰতৰ বংশান্বয়ী বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

হে দ্বিজ ঋষিসকল, ষষ্ঠ মন্বন্তৰত চাক্ষুষ মনু আছিল আৰু সেই কালত মনোজৱ ইন্দ্ৰ আছিল। এতিয়া সেই যুগৰ দেৱগণকো জানিবা।

Verse 21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

আদ্য, প্ৰসূত, ভাব্য, পৃথুগ আৰু দিবৌকস; লগতে মহানুভাৱ আৰু লেখ্য—এই গণসমূহেই অষ্টকাসকলৰ ভিতৰত গণ্য।

Verse 22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

সুমেধা, বিরজা, হৱিষ্মান, উত্তম, মধু, অতিনামা আৰু সহিষ্ণু—এই সাতজন আছিল শুভ ঋষি।

Verse 23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

হে বিপ্ৰসকল, বিবস্বানৰ পুত্ৰ মহাদ্যুতি শ্ৰাদ্ধদেৱেই সেই ধীমান মনু, যি বৰ্তমান সপ্তম মন্বন্তৰত অধিষ্ঠিত।

Verse 24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

সেই কালত দেৱসকলৰ মাজত আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ আৰু মৰুদ্গণ আছিল; আৰু পুৰন্দৰ নামৰ ইন্দ্ৰও আছিল, যি প্ৰতিপক্ষৰ বীৰসকলক সংহাৰ কৰিছিল।

Verse 25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

বসিষ্ঠ, কশ্যপ, অত্রি, জমদগ্নি, গৌতম, বিশ্বামিত্ৰ আৰু ভৰদ্বাজ—এই সাতজনেই মহর্ষি ‘সপ্তর্ষি’ ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

বিষ্ণুৰ অনুপম শক্তি সত্ত্বগুণে উজ্জ্বল হৈ পালন-স্থিতিত স্থিত থাকে; সেই শক্তিৰ অংশৰ পৰাই সকলো ৰাজশক্তি আৰু ত্ৰিদিববাসী দেৱগণ উদ্ভৱ হয়।

Verse 27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

পূৰ্ব স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত, হে দ্বিজসকল, আকূতিত মানসপুত্ৰৰূপে প্ৰজাপতি ৰুচিৰ ‘যজ্ঞ’ নামৰ প্ৰভু অংশাৱতাৰ হৈ প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

তাৰ পাছত স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰ আহিলে, সেই দেৱ তুষিতাত তুষিত দেৱতাসকলৰ সৈতে পুনৰ প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

ঔত্তম মন্বন্তৰতও বিষ্ণু, ‘সত্য’ নামে শ্ৰেষ্ঠ সুৰসকলৰ সৈতে, সত্যায়াত প্ৰকাশিত হৈ স্বয়ং ‘সত্য’ হ’ল—সত্যৰূপ জনাৰ্দন।

Verse 30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

তামস মন্বন্তৰ পুনৰ আহিলে, হৰ্যা নামৰ কালত হৰি নামে দেৱগণৰ মাজত স্বয়ং হৰিয়েই ধৰি (ধাৰক-পালক) ৰূপে পুনৰ প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

ৰৈৱত মন্বন্তৰতেও, সম্ভূতি-চক্ৰত ‘মানস’ দেৱ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু মহাদ্যুতিমান সম্ভূত মানসসকলৰ সৈতে আৰু দেৱগণৰ সৈতে একেলগে প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

চাক্ষুষ মন্বন্তৰতেও পুৰুষোত্তম বৈকুণ্ঠ প্ৰকাশিত হ’ল; তেওঁ বিকুণ্ঠাৰ পৰা জন্ম লৈ বৈকুণ্ঠ নামে দেৱগণৰ সৈতে একেলগে অৱতীৰ্ণ হ’ল।

Verse 33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

এই মন্বন্তৰ আহিলে, বৈৱস্বত কালত বিষ্ণু কশ্যপৰ দ্বাৰা অদিতিৰ গৰ্ভত বামন ৰূপে জন্ম ল’লে।

Verse 34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

সেই মহাত্মাই তিন পদক্ষেপে এই লোকসমূহ জয় কৰি, সকলো কণ্টক—বাধা আৰু শত্রু—নিহত কৰি, ত্ৰিলোক্য পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ক দান কৰিলে।

Verse 35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

এইদৰে তেওঁৰ সাত মন্বন্তৰত নিশ্চয়েই সাত ধাৰণকাৰী তনু (প্ৰকাশ-শক্তি) আছিল; আৰু হে বিপ্ৰসকল, প্ৰজাসকল ৰক্ষিত আৰু সংৰক্ষিত হ’বলৈ সাতটা উপায়ো আছিল।

Verse 36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

মহাত্মা বামনে এই সমগ্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰি তাক ব্যাপ্ত কৰাত, ‘বিশ্’ ধাতু (প্ৰৱেশ/ব্যাপ্ত হওঁ)ৰ পৰা তেওঁ ‘বিষ্ণু’ বুলি স্মৃত।

Verse 37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

সেই কেশৱেই আদিতে সকলো সৃষ্টি কৰে, পালন কৰে আৰু লয়ো ঘটায়। শ্রুতি ঘোষণা কৰে—সকল ভূতৰ অন্তৰাত্মা সেই ভগৱান নাৰায়ণ।

Verse 38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

নাৰায়ণ নিজৰ এক অংশেৰে সমগ্ৰ জগতক ব্যাপ্ত কৰি স্থিত। সৰ্বব্যাপী প্ৰভু চতুৰ্বিধভাবে প্রতিষ্ঠিত—সগুণো, নিৰ্গুণো।

Verse 39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

ভগৱানৰ এক মূৰ্তি জ্ঞানস্বৰূপ, শিৱময় (মঙ্গলময়) আৰু নিৰ্মল। সেই মূৰ্তি ‘বাসুদেৱ’ নামে অভিহিত; তেওঁ গুণাতীত আৰু সম্পূৰ্ণ নিষ্কল (অখণ্ড)।

Verse 40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

দ্বিতীয় শক্তি ‘কাল’ নামে জনাজাত; ই তামসী আৰু ‘শেষ’ নামেও প্ৰসিদ্ধ। যুগান্তত পৰম বৈষ্ণৱী তনুৱে সমগ্ৰ জগতৰ সংহাৰ কৰে।

Verse 41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

প্ৰকৃতিৰ আন এক শক্তি সত্ত্বপ্ৰধান; ই ‘প্ৰদ্যুম্ন’ নামে পৰিচিত। সেই ধ্ৰুৱ প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰা বিষ্ণুৱে সমগ্ৰ জগত স্থাপন আৰু ধাৰণ কৰে।

Verse 42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

বাসুদেৱৰ চতুৰ্থ মূৰ্তি ‘ব্ৰাহ্মী’ নামে পৰিচিত। সেই ৰাজসী শক্তি ‘অনিরুদ্ধ’ নামে প্ৰসিদ্ধ; আৰু ‘প্ৰদ্যুম্ন’ সৃষ্টিক প্ৰৱৰ্তাই দিয়া কাৰক।

Verse 43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

যি প্ৰভু সকলোৰে আত্মা আৰু পিতা হৈ, প্ৰদ্যুম্নৰ সৈতে ‘নাৰায়ণ’ নামে খ্যাত—সেইজনেই ব্ৰহ্মা, আৰু সেইজনেই প্ৰজাসৰ্গ, অৰ্থাৎ জীৱসৃষ্টি কৰে।

Verse 44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

হে মুনীশ্বৰসকল, নাৰায়ণৰ যি তনু ‘প্ৰদ্যুম্ন’ নামে খ্যাত—সেই শক্তিৰ দ্বাৰা তেওঁ দেৱ-অসুৰ-মানৱসহ সমগ্ৰ বিশ্বক মোহিত কৰে।

Verse 45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

তেওঁয়েই সমগ্ৰ জগতৰ প্ৰসূতি স্বৰূপ প্ৰকৃতি বুলি কীৰ্তিত; আৰু অনন্তাত্মা বাসুদেৱেই একমাত্ৰ হৰি—শুদ্ধ, নিৰ্গুণ পৰম।

Verse 46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

প্ৰধান, পুৰুষ আৰু কাল—তত্ত্বৰ এই অনুত্তম ত্ৰয়ী নিত্য বাসুদেৱ-স্বৰূপ; ইয়াক জানিলে জীৱ মুক্ত হয়।

Verse 47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

এই এক (বেদ) চতুষ্পাদ হ’লেও, অচ্যুত প্ৰভুৱে পুনৰ ইয়াক চাৰ ভাগত বিভক্ত কৰিলে—সেই বাসুদেৱ, প্ৰদ্যুম্ন, অব্যয় হৰি।

Verse 48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

কৃষ্ণদ্বৈপায়ন ব্যাস সाक्षাৎ বিষ্ণু—স্বয়ং নাৰায়ণ। পূৰ্বে তেওঁ অপান্তৰতমা আছিল; স্বেচ্ছায় হৰিয়ে এই ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

অনাদি-অনন্ত পৰব্ৰহ্মক দেৱতাই নাজানে, ঋষিয়েও নাজানে। ইয়াক কেৱল এই এজনেই জানে—ভগৱান ব্যাস, স্বয়ং নাৰায়ণ প্ৰভু।

Verse 50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, তোমালোকক বিষ্ণুৰ মাহাত্ম্য কোৱা হ’ল। ই সত্য, পুনৰ সত্য; এইদৰে জানিলে মানুহ মোহিত নহয়।