Adhyaya 43
Bhūrloka-Vyavasthā — The Seven Dvīpas, Seven Oceans, and the Meru-Centered Order of Jambūdvīpa
পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ণনাত ব্রহ্মাণ্ডৰ চতুৰ্দশ লোক-বিভাগৰ উপসংহাৰ কৰি সূতে ভূলোকৰ “নিশ্চিত বিৱৰণ” আৰম্ভ কৰে আৰু মহাজাগতিক গঠনাৰ পৰা পবিত্ৰ পৃথিৱীৰ সুসংগঠিত ভূগোললৈ ধাৱিত হয়। এই অধ্যায়ত সাত দ্বীপ—জম্বূ প্রধান, তাৰ পিছত প্লক্ষ, শাল্মল, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ—আৰু সিহঁতক ঘেৰি থকা সাত সমুদ্ৰ ক্ৰমে অধিক বিস্তৃত: লৱণজল, ইক্ষুৰস, সুৰা, ঘৃত, দধি, ক্ষীৰ আৰু মধুৰ জল—বুলি কোৱা হৈছে। জম্বূদ্বীপক কেন্দ্ৰত স্থাপন কৰি স্বৰ্ণময় মেরুক পৃথিৱী-পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ দৰে অক্ষ বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়; তাৰ উচ্চতা, ভূগৰ্ভত নিমজ্জন আৰু প্ৰস্থৰ মাপো উল্লেখিত। মেরুৰ চাৰিওফালে বৰ্ষসমূহৰ বিন্যাস—দক্ষিণে ভাৰত, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ; উত্তৰে ৰম্যক, হিৰণ্ময়, উত্তৰকুরু; পূবে ভদ্ৰাশ্ব; পশ্চিমে কেতুমাল; কেন্দ্ৰে ইলাবৃত—আৰু মন্দর, গন্ধমাদন, বিপুল, সুপাৰ্শ্ব আদি সহায়ক পৰ্বতৰ বৰ্ণনা আছে। বন, সৰোবৰ আৰু বহু পুণ্য পৰ্বতৰ তালিকাই মেরু-পরিসৰ পবিত্ৰ কৰে; শেষত সিদ্ধ-ঋষিসকলৰ ব্রহ্মনিষ্ঠ যোগশান্ত বাসৰ চিত্ৰ দিয়া হৈ, পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহত ধৰ্ম-আধ্যাত্মিক ভূগোলৰ বিস্তাৰৰ ভূমিকা স্থাপন হয়।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत् / अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত। সূত ক’লে—চৌদ ভাগে বিভক্ত এই মহৎ ব্ৰহ্মাণ্ড বৰ্ণিত হ’ল; এতিয়া মই এই ভূৰ্লোকৰ নিৰ্ণীত বিৱৰণ ক’ম।
Verse 2
जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च / कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः
এই জম্বুদ্বীপেই প্রধান; আৰু প্লক্ষ, শাল্মল, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু সপ্তম পুষ্কৰ দ্বীপো বৰ্ণিত।
Verse 3
एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः / द्वीपाद् द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः
এই সাত মহাদ্বীপ সাতটা সমুদ্ৰেৰে পৰিবেষ্টিত; দ্বীপৰ পৰা দ্বীপ ক্ৰমে অধিক মহান, আৰু সমুদ্ৰৰ পৰা সমুদ্ৰও পূৰ্বতনক অতিক্ৰম কৰে।
Verse 4
क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः / दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः
সমুদ্ৰসমূহ এই—ক্ষাৰ (লৱণ) জলৰ সমুদ্ৰ, ইক্ষুৰসৰ সমুদ্ৰ, সুৰাৰ সমুদ্ৰ, ঘৃতজলৰ সমুদ্ৰ; দধিৰ সমুদ্ৰ, ক্ষীৰজলৰ সমুদ্ৰ আৰু স্বাদু (মধুৰ) জলৰ সমুদ্ৰ।
Verse 5
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता / द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः
সমুদ্ৰসহ এই ধৰা পঞ্চাশ কোটি (যোজন) বিস্তৃত বুলি স্মৃত; আৰু সংক্ষেপে, যোজন-পরিমাণে সাত দ্বীপেৰে যুক্ত বুলি বৰ্ণিত।
Verse 6
जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः / तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः
সকলো দ্বীপৰ মাজভাগত শুভ জম্বুদ্বীপ অৱস্থিত; আৰু তাৰ মাজতেই সোণালী প্ৰভাৰে দীপ্ত, বিশ্ৰুত মহামেরু স্থিত।
Verse 7
चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः / प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः
তাৰ উচ্চতা চুৰাশি হাজাৰ যোজন। সি ষোল হাজাৰ যোজন তললৈ প্ৰৱিষ্ট, আৰু শিখৰত বত্ৰিশ হাজাৰ যোজন বিস্তৃত।
Verse 8
मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः / भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः
তাৰ মূলে সকলো দিশে ষোল হাজাৰ যোজন বিস্তাৰ। সেই পৰ্বত এই ভূ-পদ্মৰ কৰ্ণিকা (মধ্যকেন্দ্ৰ) ৰূপে স্থিত।
Verse 9
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे / नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः
ইয়াৰ দক্ষিণে হিমবান, হেমকূট আৰু নিষধ; আৰু উত্তৰে বৰ্ষ-পৰ্বতসমূহ—নীল, শ্বেত আৰু শৃঙ্গী—অৱস্থিত।
Verse 10
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे / सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते
মাজত দুটা একে একে লক্ষ-প্ৰমাণ; আনবোৰো তেনেদৰে দহ কম প্ৰমাণ। সিহঁতৰ উচ্চতা দুহাজাৰ, আৰু বিস্তাৰো সিমানেই।
Verse 11
भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् / हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः
হে দ্বিজসকল, মেরুৰ দক্ষিণে ‘ভাৰত’ নামৰ দক্ষিণ-বৰ্ষ; তাৰ পাছত ‘কিংপুৰুষ’ দেশ বুলি স্মৃত; আৰু তেনেদৰে ‘হৰিবর্ষ’ নামৰ আন অঞ্চলও—এই সকলো মেরুৰ দক্ষিণত অৱস্থিত।
Verse 12
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम् / उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा
তাৰ উত্তৰে ৰম্যক নামৰ বৰ্ষ আছে, আৰু তাৰো উত্তৰে হিৰণ্ময় বৰ্ষ। তাত উত্তৰ-কুৰুসকলো আছে; যেনেকৈ ভাৰতবাসীসকল আচাৰ-ব্যৱহাৰত থাকে, তেনেকৈ সিহঁতেও থাকে।
Verse 13
नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः / इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः
হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল, সেই (বৰ্ষসমূহ)ৰ প্ৰতিটো নৱ সহস্ৰ যোজন বিস্তৃত। সিহঁতৰ মাজত ইলাবৃত আছে, আৰু ইলাবৃতৰ কেন্দ্ৰত উচ্চ মেরু পৰ্বত উদিত।
Verse 14
मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम् / इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः / विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः
তাত মেরুৰ চাৰিও দিশে ইলাবৃত নৱ সহস্ৰ যোজন বিস্তৃত। হে মহাভাগসকল, সেই অঞ্চলত মেরুৰ সহায়ক স্তম্ভৰূপে চাৰিটা পৰ্বত স্থাপিত, প্ৰত্যেকটো দহ সহস্ৰ যোজন উচ্চ।
Verse 15
पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः / विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः
পূবে মন্দৰ, দক্ষিণে গন্ধমাদন; পশ্চিমফালে বিপুল আৰু উত্তৰে সুপাৰ্শ্ব—এনেদৰে পৰম্পৰাত স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 16
कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च / जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः
সিহঁতৰ মাজত কদম্ব, জম্বূ, পিপ্পল আৰু বটবৃক্ষ আছে। হে মহর্ষিসকল, সেই জম্বূ বৃক্ষেই ‘জম্বূদ্বীপ’ নামৰ কাৰণ।
Verse 17
महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च / पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः
সেই জাম্বু-বৃক্ষৰ ফল মহাগজৰ সমান ডাঙৰ; সিহঁত চাৰিওফালে পৰি পৰ্বতৰ পিঠিত লাগি ভাঙি চূৰ্ণ হয়।
Verse 18
रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै / सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः
সেই জাম্বুৰ ৰসৰ দ্বাৰা তাত ‘জাম্বুনদী’ নামে নদী প্ৰসিদ্ধ; তাত ধাৰা প্ৰবাহিত হয় আৰু তাতৰ বাসিন্দাসকলে তাক পান কৰে।
Verse 19
न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः / तत्पानात् सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते
সেই (পবিত্ৰ ৰস/জল) পান কৰিলে তাত স্থিৰচিত্ত মানুহৰ ন অধিক ঘাম হয়, ন দুৰ্গন্ধ, ন বাৰ্ধক্য, ন ইন্দ্ৰিয়ক্ষয় হয়।
Verse 20
तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता / जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
তাত নদীতীৰৰ মাটি বায়ুৰে ভালদৰে শুকাই ‘জাম্বূনদ’ নামে সোণ হয়; সেয়া সিদ্ধসকলৰ ভূষণৰ যোগ্য।
Verse 21
भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे / वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! মেরুৰ পূবত ভদ্ৰাশ্ব-বৰ্ষ আৰু পশ্চিমত কেতুমাল-বৰ্ষ; এই দুয়োটাৰ মাজত ইলাবৃত অৱস্থিত।
Verse 22
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् / वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्
পূৰ্ব দিশত চৈত্রৰথ বন, দক্ষিণত গন্ধমাদন। পশ্চিমত বৈভ্ৰাজ, আৰু উত্তৰত সবিতৃ (সূৰ্য)ৰ বন বুলি জানিবা।
Verse 23
अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम् / सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा
অৰুণোদ, মহাভদ্ৰ, অসিতোদ আৰু মানস—এই চাৰিখন সৰোবৰ সদায় দেৱপূজা আৰু দেৱসন্নিধিৰ যোগ্য।
Verse 24
सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा / वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः
আৰু আছে সীতান্ত আৰু কুমুদ্বান, কুৰুৰী আৰু মাল্যবান; তদ্ৰূপ বৈকঙ্ক, মণিশৈল আৰু ঋক্ষবান—এইসকল পৰ্বতসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 25
महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा / वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः / इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः
মহানীল, ৰুচক, সবিন্দু আৰু মন্দৰ; লগতে বেণুমাংশ, মেঘ আৰু দেৱপৰ্বত নিষধ—এইসকল দেৱৰচিত সিদ্ধসকলৰ নিবাসস্থান বুলি কীৰ্তিত।
Verse 26
अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः / त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा
অৰুণোদ সৰোবৰৰ পূৰ্বফালে কেসৰাচল পৰ্বত আছে; লগতে ত্ৰিকূটশিখৰ, পতঙ্গ আৰু ৰুচক নামৰ পৰ্বতও আছে।
Verse 27
निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः / समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्
নিষধ, বসুধাৰা, কলিঙ্গ আৰু শুভ ত্ৰিশিখ; তদ্ৰূপ সমূল, পুনৰ বসুধাৰা, আৰু সানুমানসহ কুৰৱ—ইয়াত কীৰ্তিত প্ৰসিদ্ধ দেশ/পৰ্বতসমূহ।
Verse 28
ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः / एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः
তাম্ৰাত, বিশাল, কুমুদ আৰু বেণুৰ্বত; লগতে একশৃঙ্গ, মহাশৈল, গজশৈল আৰু পিশাচক—ইয়ো পুণ্য ভূগোল-পরম্পৰাত প্ৰসিদ্ধ পৰ্বত।
Verse 29
पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः / इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः
তাৰ পিছত পঞ্চশৈল, কৈলাস আৰু হিমবান—পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ। এইসকল দেবচৰিত, অতি প্ৰবল উত্তম পৰ্বত; দেবতাসকলৰ নিবাসস্থান ৰূপে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 30
महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः / शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः
মহাভদ্ৰ সৰোবৰৰ দক্ষিণে কেশৰাচল, শিখিবাস, বৈদূৰ্য, কপিল আৰু গন্ধমাদন পৰ্বত অৱস্থিত।
Verse 31
जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः / सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च
আৰু জাৰুধি আৰু সুগন্ধি; শ্ৰীশৃঙ্গ নামৰ উৎকৃষ্ট পৰ্বত; লগতে সুপাৰ্শ্ব আৰু সুপক্ষ; তদুপৰি কঙ্ক আৰু কপিল—ইয়ো ইয়াত বৰ্ণিত পৰ্বত।
Verse 32
पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः / अञ्जनो मधुमांस्तद्वत् कुमुदो मुकुटस्तथा
পিঞ্জৰ, ভদ্ৰশৈল, সুৰস আৰু মহাবল; তদ্ৰূপ অঞ্জন আৰু মধুমান; আৰু কুমুদ আৰু মুকুট—এইসকলকো মহাপৰ্বত বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 33
सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च / पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः
তদ্ৰূপ সহস্ৰশিখৰ; আৰু পাণ্ডুৰ আৰু কৃষ্ণ; পাৰিজাত নামৰ মহাশৈল, লগতে কপিলোদক—এইবোৰো উল্লেখিত।
Verse 34
सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च / एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः
সুষেণ, পুণ্ডৰীক আৰু মহামেঘ—এইসকল পৰ্বতৰাজ; সিদ্ধ আৰু গন্ধৰ্বে সেবা কৰি বন্দনা কৰে।
Verse 35
असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः / शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः
অসিতোদ সৰোবৰৰ পশ্চিমে কেশৰাচল; আৰু শঙ্খকূট, বৃষভ, হংস, লগতে উচ্চ নাগ—এইবোৰো আছে।
Verse 36
कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च / पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा / मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च
কালাঞ্জন, শুক্ৰশৈল, নীল আৰু কমল; পুষ্পক আৰু সুমেঘ; বাৰাহ আৰু বিরজা; লগতে ময়ূৰ, কপিল আৰু মহাকপিল—এইসকল প্ৰসিদ্ধ পৰ্বত।
Verse 37
इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः / सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः
এইদৰে দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু সিদ্ধসকলৰ সংঘে সদায় নিষেৱিত কেসৰাচল পৰ্বতমালা ইয়াত পবিত্ৰ মানস সৰোবৰৰ উত্তৰে অৱস্থিত।
Verse 38
एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् / सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च
এই মুখ্য পৰ্বতশ্ৰেণীবোৰৰ মাজত ক্ৰম অনুসাৰে অন্তৰ্দ্ৰোণী উপত্যকা, সৰোবৰ আৰু বনো আছে।
Verse 39
वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः / प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः
তাত ব্ৰহ্মভাবনাৰে ভাবিতচিত্ত মুনি আৰু সিদ্ধসকল বাস কৰে; তেওঁলোক প্ৰসন্ন, ৰজঃশান্ত আৰু সৰ্বদুঃখবিৱৰ্জিত।
Frequently Asked Questions
Jambū, Plakṣa, Śālmala, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara (the seventh), each encircled by an ocean and described as progressively larger.
Salt-water; sugarcane-juice; intoxicating liquor; ghee; curds; milk; and sweet (fresh) water—each ocean encircling a dvīpa in expanding order.
Meru is said to be 84,000 yojanas high, extending 16,000 yojanas below the earth, with a summit breadth of 32,000 yojanas and a base extent of 16,000 yojanas in every direction.
It is linked to the great jambū tree; its immense fruits and essence are said to generate the Jambūnadī, and the region’s identity is etiologically derived from that sacred tree.
The river’s essence is described as conferring steadiness and freedom from bodily decline; its dried riverbank mud becomes Jāmbūnada gold, fit for siddhas’ ornaments—marking the landscape as both sacral and transformative.