Adhyaya 42
Cosmic Realms Above Dhruva, the Pātālas Below, and the Foundation of Pralaya (Ananta–Kāla)
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তি-চিহ্নৰ পাছত সূতে ধ্ৰুৱৰ ওপৰত মহৰ্লোক, জনলোক, তপোলোক আৰু সত্যলোক (ব্ৰহ্মলোক) পৰ্যন্ত লোকসমূহৰ পৰিমাপ আৰু তাত অধিষ্ঠিত ঋষি-দেৱতাসকলৰ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত বৰ্ণনা মোক্ষতত্ত্বলৈ ঘূৰে—সিদ্ধ তপস্বী আৰু যোগীসকলে ‘একমাত্ৰ দ্বাৰ’ৰে পৰম পদ লাভ কৰে, আৰু বিষ্ণুৱেই শংকৰ—এই শৈৱ-ৱৈষ্ণৱ সমন্বয় স্পষ্ট কৰা হয়। ব্ৰহ্মপুৰীৰ ওপৰত অগ্নিবেষ্টিত দীপ্তিমান ৰুদ্ৰলোক জ্ঞানীসকলৰ ধ্যানৰ বিষয়; কামনাহীন ব্ৰহ্মচাৰী, ব্ৰহ্মঘোষক আৰু মহাদেৱভক্তসকলৰ বাবে ই প্ৰাপ্য বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত কাহিনী পাতালসমূহলৈ (মহাতল আদি) নামি সিহঁতৰ বৰ্ণ, ঐশ্বৰ্য, নাগ-অসুৰ-ৰাজাসকলৰ বাসস্থান আৰু তলৰ নৰকসমূহৰ উল্লেখ কৰে। শেষত জগতাধাৰ অনন্ত/শেষক বৈষ্ণৱ মূৰ্তি আৰু কালাগ্নিৰুদ্ৰৰূপে দেখুৱাই, তাতেই কালের উদ্ভৱ আৰু প্ৰলয়ত বিশ্বসংহাৰৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগৰ একচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত। সূত ক’লে—ধ্ৰুৱৰ ওপৰত মহৰ্লোক, এক কোটি যোজন বিস্তৃত; তাত কল্পাধিকাৰী শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ ঋষিসকল স্থিত।
Verse 2
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः
মহৰ্লোকৰ ওপৰত জনলোক আছে, যাৰ পৰিমাপ দুই কোটি (যোজন); তাত সনন্দন আদি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ ঋষিসকল স্থিত।
Verse 3
जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः
জনলোকৰ ওপৰত তপোলোক আছে, তিন কোটি (যোজন) বিস্তৃত; তাত বৈৰাজ দেৱসকল স্থিত, দাহ-তাপবেদনা-বিহীন।
Verse 4
प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः
প্ৰজাপতিৰ লোকৰ ওপৰত সত্যলোক আছে, ছয় কোটি (যোজন) বিস্তৃত; তাত পুনৰাগমন আৰু মৰণ নাই—সেই স্থানক ব্রহ্মলোক বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 5
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्
ইয়াত লোকগুরু ব্ৰহ্মা—বিশ্বাত্মা, বিশ্বতোমুখ—যোগীসকলৰ সৈতে নিত্য বাস কৰে, যোগৰ পৰম অমৃত পান কৰি।
Verse 6
विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्
শান্ত যতি, নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচাৰী, যোগী, তপস্যাত সিদ্ধ আৰু জপকাৰী ভক্তসকল পৰমেষ্ঠী পৰমেশ্বৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 7
द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः
পৰম পদলৈ গমন কৰা যোগীসকলৰ বাবে একেটাই দ্বাৰ। তাত গৈ তেওঁলোকে আৰু শোক নকৰে—সেইজন বিষ্ণু, সেইজনেই শংকৰ।
Verse 8
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्
সেই নগৰী কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান আৰু অগম্য আছিল। জ্বালামালাৰে আৱৃত—মই তাৰ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 9
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः
তাত ব্ৰহ্মাৰ পুৰীত নাৰায়ণৰো ভৱন আছে। তাতেই শ্ৰীমান হৰি শয়ন কৰে—মায়াৰ অধিপতি, মায়াময় ৰূপে সৰ্বব্যাপী, তথাপি পৰমাতীত।
Verse 10
स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्
এই বিষ্ণুলোক বৰ্ণিত—পুনৰাৱৃত্তি (পুনর্জন্ম) বর্জিত। যিসকল মহাত্মা জনাৰ্দনৰ শৰণাগত, তেওঁলোক তাত গমন কৰে।
Verse 11
ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः
ব্ৰহ্মাৰ সদনৰ ওপৰত এক শুভ, জ্যোতিৰ্ময় নগৰী আছে। পবিত্ৰ অগ্নিৰে পৰিবেষ্টিত সেই ঠাইত ভগৱান ভৱ (শিৱ) বিৰাজ কৰে।
Verse 12
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः
দেৱীৰ সৈতে মহাদেৱক মুনিজনে ধ্যান কৰিছিল। তেওঁ লক্ষ লক্ষ যোগী, ভূতগণ আৰু ৰুদ্ৰসমূহেৰে পৰিবেষ্টিত আছিল।
Verse 13
तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः
তাত নিয়মনিষ্ঠ দ্বিজ ব্ৰহ্মচাৰীসকল যায়—শান্ত তপস্বী, মহাদেৱত পৰায়ণ, আৰু ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ প্ৰচাৰক।
Verse 14
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः
যিসকল মমতা-অহংকাৰশূন্য আৰু কাম-ক্রোধবর্জিত—তেওঁলোকে ব্ৰহ্মৰ সৈতে যুক্ত হৈ সেই পৰম অৱস্থা দৰ্শন কৰিব। সেই লোককেই ৰুদ্ৰলোক বুলি স্মৃত।
Verse 15
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः
পৃথিৱীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এই সাত মহালোক বৰ্ণিত হৈছে। আৰু তলত—মহাতল আদি—পাতাললোকসমূহো আছে, হে দ্বিজসকল।
Verse 16
महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्
মহাতল আৰু পাতাল সকলো ধৰণৰ ৰত্নে দীপ্তিমান; নানাবিধ শুভ্ৰ প্ৰাসাদে শোভিত আৰু দেৱতাৰ পবিত্ৰ আয়তনেৰে যুক্ত।
Verse 17
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
তেওঁ অনন্তৰ সৈতে যুক্ত আছিল, ধীমন্ত মুচুকুন্দৰ সৈতেো; আৰু পাতালত বাস কৰিও স্বৰ্গসম ভোগ উপভোগ কৰা বলৱান ৰজা বলিৰ সৈতেো।
Verse 18
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्
হে বিপ্ৰসকল, ৰসাতল শৈলময় বুলি কোৱা হৈছে আৰু তালাতল কঙ্কৰময়। সুতল পীতবৰ্ণ বুলি উক্ত; নিতল প্ৰবালসদৃশ প্ৰভাৰে দীপ্ত। বিতল শ্বেত বুলি প্ৰোক্ত, আৰু তাল শ্বেতেতৰ বৰ্ণৰ।
Verse 19
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, সেই শুভ লোক ‘ৰসাতল’ নামে খ্যাত; সুপৰ্ণ (গৰুড়) আৰু বাসুকিয়ে তাতো সেৱা কৰিছে, আৰু আন বহুজনেও তাত আশ্ৰয় লৈছে।
Verse 20
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
বিৰোচন, হিৰণ্যাক্ষ, তক্ষক আদি দ্বাৰা সেৱিত সেই লোক ‘তলাতল’ নামে খ্যাত আৰু সৰ্বশোভাৰে সমন্বিত।
Verse 21
वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
সুতল লোকো বৈনতেয় আদি, কালনেমিক অগ্ৰে ৰাখি, পূৰ্বদেৱ আৰু আন বহু সত্তাৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 22
नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च
নিতল নামৰ পাতালত যৱন আদি, তাৰক আৰু অগ্নিমুখ প্ৰমুখ, মহান্তকাদি নাগসকল আৰু ব্ৰহ্মাদে নামৰ অসুৰো বাস কৰে।
Verse 23
वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा
আৰু তাৰ তলত প্ৰসিদ্ধ বিতল লোক; তাত কম্বল আৰু আহীন্দ্ৰ নাগেন্দ্ৰসকল সেৱাৰত, আৰু বীৰ মহাজম্ভ আৰু হয়গ্ৰীৱো তাতে আছে।
Verse 24
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्
সেই পাতাল অঞ্চল শঙ্কুকৰ্ণে ভেদ কৰিলে, নমুচি আদি দ্বাৰাও তদ্ৰূপ; আৰু নানা প্ৰকাৰ অন্য নাগেৰে সেই তল অতি শোভিত হ’ল।
Verse 25
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः
সেই লোকসমূহৰ তলত ‘মায়া’ আদি নৰকসমূহ পৰম্পৰাত কীৰ্তিত। তাত পাপীসকল নিজ কৰ্মফলত দহি যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে; সিহঁতক সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰা নাযায়।
Verse 26
पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः
পাতাললোকৰো তলত শেষ নামে বৈষ্ণৱী তনু অৱস্থিত। তেৱেঁই যোগস্বৰূপ কালাগ্নিৰুদ্ৰ; তেৱেঁই মাধৱ, আৰু নৰসিংহৰূপেও প্ৰকাশিত।
Verse 27
यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः
যিজন দেৱ ‘অনন্ত’ বুলি পঠিত—নাগৰূপ জনাৰ্দন—তেওঁৰ ওপৰতে এই সমগ্ৰ জগত স্থিত। তেওঁ কালাগ্নিত আশ্ৰিত হৈও তাৰ অতীত পৰম আধাৰ।
Verse 28
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्
তেওঁত প্ৰৱেশ কৰি মহাযোগী কাল তেওঁৰ মুখৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ, অন্তত বিষজ্বালাময় ঘন হৈ স্বয়ং জগত সংহাৰ কৰে।
Verse 29
सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः
সহস্ৰ মায়াশক্তিযুক্ত, অতুল সংহাৰক—শংকৰোদ্ভৱ—তেওঁৰ শাম্ভৱী মূর্তি তামসী (লয়-সম্পৰ্কিত)। তেৱেঁই কাল, যিয়ে লোকসমূহক নিয়মিত কৰি পৰিপক্ব কৰে।
Frequently Asked Questions
It states that the ‘single gateway’ for yogins is the supreme Lord who is Viṣṇu and also Śaṅkara, and it places Nārāyaṇa’s mansion within Brahmā’s city while also describing a luminous Rudraloka above—harmonizing both as supreme-access points.
Śeṣa (Ananta) is the cosmic support and a Vaiṣṇava embodiment identified with Kālāgnirudra; Time emerges from him, becomes a fiery, poisonous force at the end, and withdraws the universe into dissolution—linking ontology (support) with eschatology (pralaya).
Not as a formal manual; however, it foregrounds brahmacarya, tapas, yoga, and desirelessness as qualifications for reaching Rudraloka/Brahmaloka and for attaining the ‘single gateway,’ anticipating later doctrinal expansions often associated with Varnāśrama discipline and Śaiva yogic frames.