Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः / करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः

এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত। সূতে ক’লে—এইদৰে সেই মহাদেৱ, দেৱদেৱ, পিতামহ, নিয়ত ক্ৰমে কালক বিধান কৰে; কিয়নো কালেই তেওঁৰ আত্মা, তেওঁৰ ঐশ্বৰ্য-তনু।

Verse 2

तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः

হে বিপ্ৰসকল, তেওঁৰ (সূৰ্যৰ) ৰশ্মিসমূহে সকলো লোক আলোকিত কৰে; তাত পুনৰ শ্ৰেষ্ঠ সাত ৰশ্মি গ্ৰহসমূহৰ যোনি, অৰ্থাৎ উৎপত্তিৰ কাৰণ বুলি কোৱা হয়।

Verse 3

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परः

(এই ৰশ্মিসকলৰ নাম)—সুষুম্ন, হৰিকেশ আৰু বিশ্বকৰ্মা; পুনৰ আন এটা ‘বিশ্বব্যচা’ বুলি খ্যাত; আৰু এইসকলৰ ওপৰে ‘সংযদ্বসুৰত’ নামৰ ৰশ্মি আছে।

Verse 4

अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः / सुपुम्नः सूर्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युतिम्

এটা সূৰ্যৰশ্মি ‘অৰ্ৱাৱসু’ বুলি খ্যাত, আন এটা ‘স্বৰাট্’ বুলি কীৰ্তিত। ‘সুপুম্ন’ নামৰ সূৰ্যকিৰণে শিশিৰ ঋতুৰ শীতল দ্যুতি পোষণ কৰে।

Verse 5

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्नः परिपठ्यते / हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः

যি (প্ৰবাহ) তিৰ্যক আৰু ঊৰ্ধ্ব—দুয়ো দিশে গতি কৰে, তাক ‘সুষুম্ন’ বুলি পঠিত হয়। আৰু ‘হৰিকেশ’ নামৰ ৰশ্মি নক্ষত্ৰসমূহৰ পোষক বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 6

विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा / विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा

‘বিশ্বকৰ্মা’ নামৰ ৰশ্মিয়ে সদায় বুধ গ্ৰহক পোষণ কৰে। আৰু ‘বিশ্বব্যচা’ নামে ৰশ্মিয়ে নিত্য শুক্ৰ গ্ৰহক পুষ্ট কৰে।

Verse 7

संयद्वसुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् / वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वावसुः प्रभोः / शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमस्तु सुराट् तथा

‘সংযদ্বসু’ বুলি খ্যাত সেই (প্ৰভুৰ) ৰশ্মিয়ে লোহিত (মঙ্গল)ক পোষণ কৰে। প্ৰভুৰ ‘অৰ্ৱাৱসু’ ৰশ্মিয়ে বিশেষকৈ বৃহস্পতিকে পুষ্ট কৰে। আৰু সপ্তম ‘সুৰাট্’ ৰশ্মিয়ে শনৈশ্চৰ (শনি)কো পোষণ কৰে।

Verse 8

एवं सूर्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः / वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च

এইদৰে সূৰ্যৰ প্ৰভাৱত সকলো নক্ষত্ৰ আৰু তৰা বৃদ্ধি পায়; আৰু সদায় বলবন্ত হৈ সিহঁতে নিৰন্তৰ বাৰে বাৰে পুষ্ট হয়।

Verse 9

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसां प्रभुः

দিব্য, পাৰ্থিৱ আৰু ৰাত্ৰিকালীন—সৰ্বপ্ৰকাৰ শক্তি সকলোভাৱে নিত্য গ্ৰহণ কৰি আদিত্য সদায় তেজ আৰু তম—উভয়ৰ অধিপতি হৈ থাকে।

Verse 10

आदत्ते स तु नाडीनां सहस्त्रेण समन्ततः / नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूप्यांश्चैव सहस्त्रदृक् / स्थावराञ्जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः

সহস্ৰদৃষ্টি সূৰ্য চাৰিওফালে সহস্ৰ নাড়ী (ধাৰা)ৰ দ্বাৰা জল গ্ৰহণ কৰে—নদীৰ, সাগৰৰ, কূপ আৰু জলাশয়ৰো; আৰু স্থাবৰ-জংগম জীৱৰ বাবে কুল্যা আদি নালাত বোৱা পানীও তেওঁ লৈ যায়।

Verse 11

तस्य रश्मिसहस्त्रं तच्छीतवर्षोष्णनिस्त्रवम् / तासां चतुः शतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः

তেওঁৰ (সূৰ্যৰ) পৰা সহস্ৰ ৰশ্মি ওলাই আহে; সিহঁতে শীত, বৰষুণ আৰু উষ্ণতাৰূপে প্ৰবাহিত হয়। তাতৰ চাৰিশ নাড়ী বিচিত্ৰ মূর্তি ধৰি বৰষুণ বৰ্ষায়।

Verse 12

वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा / अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

বৰষুণ সৃষ্টিকাৰী সেই ৰশ্মিসকল ‘বন্দনা’ আৰু ‘যাজ্যা’, ‘কেতনা’ আৰু ‘ভূতনা’ বুলিও কোৱা হয়। এই সকলো ৰশ্মি একেলগে ‘অমৃতা’ নামে খ্যাত—বৰষুণ জন্মোৱা তেজোময় ৰশ্মি।

Verse 13

हिमोद्वाहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः / रश्म्यो मेष्यश्च पौष्यश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः / चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः

শীত বহন কৰা সেই নাড়ীবোৰ পুনৰ চন্দ্ৰৰ তিনিশ ৰশ্মি বুলি কোৱা হয়। সেই ৰশ্মিসকলৰ ভিতৰত মেষ্যা আৰু পৌষ্যা নামৰ ৰশ্মি শীতল স্বভাৱৰ আৰু তুষাৰ/পালা উৎপাদক। সকলোকে ‘চন্দ্ৰাঃ’ নামে জনা যায়; সিহঁতৰ কিৰণ ফিকা হালধীয়া আভাযুক্ত।

Verse 14

शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा / शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधा घर्मसर्जनाः

শুক্ৰা আৰু ককুভা, আৰু ‘বিশ্বভৃত’ নামৰ গাভীবোৰ—নামে এই সকলোকে ‘শুক্ৰাঃ’ বোলা হয়। ইহঁত ত্ৰিবিধ আৰু ঘর্ম অৰ্থাৎ তাপ নিৰ্গতকাৰী।

Verse 15

समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः / मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि / अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रिभिस्त्ररिंस्तर्पयत्यसौ

এই তিনটাৰ দ্বাৰা তেওঁ সমভাবে মানুহ, পিতৃ আৰু দেৱতাসকলক ধৰি-পোষে। ইয়াত তেওঁ মানুহক অন্ন আৰু ঔষধিৰে, পিতৃক স্বধা অৰ্পণেৰে, আৰু সকলো দেৱক অমৃতৰে তৃপ্ত কৰে; এই ত্ৰিবিধ কৰ্মে ত্ৰয়ো তৃপ্ত হয়।

Verse 16

वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शतैः स तपति त्रिभिः / शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भैः संप्रवर्षति / हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः

বসন্ত আৰু গ্ৰীষ্মত তেওঁ (সূৰ্য) তিনিশ ৰশ্মিৰে তাপে। শৰৎ আৰু বৰ্ষাত চাৰিশ ৰশ্মিৰে বৰষুণ বৰ্ষায়। হেমন্ত আৰু শিশিৰত তিনিশ ৰশ্মিৰে হিম/তুষাৰ নিঃসৰণ কৰে।

Verse 17

वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फल्गुने / चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः

মাঘ মাহত বৰুণ অধিষ্ঠাতা হয়, আৰু ফাল্গুনত সূৰ্যই পূষা ৰূপে অধিষ্ঠান কৰে। চৈত্ৰ মাহত অংশ অধিষ্ঠাতা হয়, আৰু বৈশাখত ধাতা ‘তাপন’—তাপ দানকাৰী—অধিষ্ঠাতা হয়।

Verse 18

ज्येष्ठामूले भवेदिन्द्रः आषाढे सविता रविः / विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः

জ্যৈষ্ঠ মাহৰ আৰম্ভণিতে ইন্দ্ৰ অধিষ্ঠাতা; আষাঢ়ত সবিতা—ৰবি—অধিষ্ঠান কৰে। শ্রাৱণত বিবস্বান্, আৰু প্ৰোষ্ঠপদাত ভগক অধিদেৱতা বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 19

पर्जन्यो ऽश्वयुजि त्वष्टाकार्तिके मासि भास्करः / मार्गशीर्ष भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः

আশ্বযুজত তেওঁ পর্জন্য নামে পৰিচিত; কাৰ্তিকত ত্বষ্টা, আৰু সেই মাহতেই ভাস্কৰো। মাৰ্গশীৰ্ষত তেওঁ মিত্ৰ হয়; আৰু পৌষত সনাতন বিষ্ণু হয়।

Verse 20

पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि / षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंशः सप्तभिस्तथा

সূৰ্যৰ কাৰ্য-প্ৰবাহত বৰুণৰ বাবে পাঁচ হাজাৰ ৰশ্মি নিয়োজিত। পূষা ছয় হাজাৰে কাৰ্য কৰে; আৰু দেৱাংশো তেনেদৰে সাত হাজাৰে।

Verse 21

धाताष्टभिः सहस्त्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः / विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः

ধাতা আঠ হাজাৰ (ৰশ্মি)ৰে ৰক্ষা কৰে; শতক্রতু (ইন্দ্ৰ) নৱ হাজাৰে। বিবস্বান্ দহ হাজাৰে ৰক্ষা কৰে; আৰু ভগ এগাৰ হাজাৰে ৰক্ষা কৰে।

Verse 22

सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् / अर्यमा दशभैः पाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक्

মিত্ৰ সাত (ৰশ্মি-সমূহ)ৰে তপি দীপ্ত হয়; ত্বষ্টা আঠৰে তপে। আৰ্যমান দহৰে ৰক্ষা কৰে; পর্জন্য নৱৰে তপে। কিন্তু বিশ্বসৃক বিষ্ণু ছয় হাজাৰ ৰশ্মিৰে তপি আলোক দান কৰে।

Verse 23

वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः / श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुरः शरदि प्रभुः / हेमन्ते ताम्रवर्णः स्याच्छिशिरे लोहितो रविः

বসন্তত সূৰ্য কপিলবৰ্ণ হয়; গ্ৰীষ্মত কাঁচনৰ দৰে প্ৰভাৰে দীপ্তিমান। বৰ্ষাত তেওঁ শ্বেতবৰ্ণ দেখা দিয়ে; শৰদত প্ৰভু পাণ্ডুৰ আভা ধাৰণ কৰে। হেমন্তত তাম্ৰবৰ্ণ আৰু শিশিৰত ৰবি লোহিতবৰ্ণ হয়।

Verse 24

ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ / सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयं त्रिषु नियच्छति

তেওঁ ঔষধিত বল স্থাপন কৰে আৰু পিতৃলোকত ‘স্বধা’ নামৰ হৱিও প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সূৰ্য অমৃতৰ দ্বাৰা অমৰত্ব পোষণ কৰি, ত্ৰিলোকত সেই ত্ৰয়ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

Verse 25

अन्ये चाष्टौ ग्रहा ज्ञेयाः सूर्येणाधिष्ठिता द्विजाः / चन्द्रमाः सोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः / भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः

হে দ্বিজসকল, সূৰ্যৰ অধিষ্ঠানত থকা অন্য আঠটা গ্ৰহো জ্ঞেয়—চন্দ্ৰ, সোমপুত্ৰ বুধ, শুক্ৰ, বৃহস্পতি, ভৌম (মঙ্গল), মন্দ (শনি), ৰাহু আৰু অষ্টম কেতু।

Verse 26

सर्वे ध्रुवे निबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः / भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम्

সেই সকলো গ্ৰহ ধ্ৰুৱতাৰত বায়ুৰ দৰে ৰশ্মিৰ ৰজ্জুৰে নিবদ্ধ। নিজ নিজ বিধান অনুসাৰে চালিত হৈ, সিহঁতে প্ৰতিদিন দিবাকৰৰ পথ অনুসৰণ কৰি পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 27

अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरिता द्विजाः / यस्माद् वहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः

হে দ্বিজসকল, বায়ুচক্ৰে প্ৰেৰিত হৈ সিহঁতে আলাতচক্ৰৰ দৰে ঘূৰি গতি কৰে। যিহেতু বায়ুৱে সিহঁতক বহাই আগলৈ লৈ যায়, সেয়ে তেওঁ ‘প্ৰবহ’ নামে স্মৃত।

Verse 28

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः / वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः

সোমৰ ৰথ ত্ৰিচক্ৰযুক্ত; তেখেতৰ অশ্বসমূহ কুন্দফুলৰ দৰে শুভ্ৰ। বাওঁ আৰু সোঁফালে দহটা অশ্ব যোজিত; সেইবোৰৰ দ্বাৰাই নিশাকৰ চন্দ্ৰ নিজ পথত গতি কৰে।

Verse 29

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि रविर्यथा / ह्रासवृद्धी च विप्रेन्द्रा ध्रुवाधाराणि सर्वदा

যেনেকৈ ৰবি নিজৰ আকাশীয় বীথিত গতি কৰে, তেনেকৈ নক্ষত্ৰসমূহো নিজ নিজ পথত চলি থাকে। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, সিহঁতৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধি সদায় ধ্ৰুৱতাৰাক আধাৰ কৰি স্থিত থাকে।

Verse 30

स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते / आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्

সেই সোম শ্বেতপক্ষত, যেতিয়া ভাস্কৰ (সূৰ্য) তাৰ পৰপাৰে অৱস্থিত থাকে, তেতিয়া দিনক্ৰম অনুসাৰে তাৰ পৰভাগত নিৰন্তৰ পূৰ্ণতা লাভ কৰে।

Verse 31

क्षीणायितं सुरैः सोममाप्यायति नित्यदा / एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः

হে বিপ্ৰসকল, দেৱতাসকলে ‘পান’ কৰাৰ ফলত যেতিয়া সোম ক্ষীণ হয়, তেতিয়া ভাস্কৰ (সূৰ্য) ‘সুষুম্না’ নামৰ একমাত্ৰ ৰশ্মিৰে তাক নিত্য পোষণ কৰি পূৰ্ণ কৰে।

Verse 32

एषा सूर्यस्य वीर्येण सोमस्याप्यायिता तनुः / पौर्णमास्यां स दृश्येत संपूर्णे दिवसक्रमात्

সূৰ্যৰ বীৰ্য্যে পোষিত এই সোমৰ তনু (চন্দ্ৰমণ্ডল) দিনক্ৰম সম্পূৰ্ণ হ’লে পৗৰ্ণমাসীৰ ৰজনীত সম্পূৰ্ণ ৰূপে দৃশ্যমান হয়।

Verse 33

संपूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम् / पिबन्ति देवता विप्रा यतस्ते ऽमृतभोजनाः

অৰ্ধমাহত দেৱতা আৰু ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে অমৃতস্বৰূপ সেই সোম সম্পূৰ্ণকৈ পান কৰে; সেয়ে তেওঁলোক ‘অমৃতভোজী’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 34

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके / अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते

তাৰ পিছত কলাময় দিনৰ পঞ্চদশ ভাগ অলপ বাকী থাকোঁতে, অপৰাহ্ণত পিতৃগণে অৱসানভাগৰ উপাসনা কৰি অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ অপেক্ষা কৰে।

Verse 35

पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तुया / सुधामृतमयीं पुण्यां तामन्दोरमृतात्मिकाम्

দুই কলা-কাললৈকে ধৰ্মনিষ্ঠসকলে তোমাৰ দ্বাৰা দত্ত তাৰ সেই পবিত্ৰ সুধা-অমৃতময় কলা—চন্দ্ৰৰ অমৃতাত্মক স্বভাৱ—পান কৰে।

Verse 36

निः सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् / मासतृप्तिमपाप्यग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः

অমাৱস্যাত সূৰ্যকিৰণৰ পৰা ‘স্বধা’ নামৰ অমৃত নিঃসৃত হয়; তাতে শ্ৰেষ্ঠ মাসিক তৃপ্তি লাভ কৰি পিতৃসকল সন্তুষ্ট আৰু শান্ত থাকে।

Verse 37

न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते / एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः

সোমৰ বিনাশ নহয়; দেৱতাসকলে তাৰ সুধা মাত্ৰ পান কৰে। হে সত্তম, সূৰ্যক নিমিত্ত কৰি এইদৰে ক্ষয় আৰু বৃদ্ধি (কলাহ্ৰাস-কলাবৃদ্ধি) ঘটে।

Verse 38

सोमपुत्रस्य चाष्टाभिर्वाजिभिर्वायुवेगिभिः / वारिजैः स्यन्दनो युक्तस्तेनासौ याति सर्वतः

সোমপুত্ৰৰ ৰথ জলজাত, বায়ুৰ বেগে ধাৱমান আঠটা অশ্বে যুক্ত; সেই ৰথে তেওঁ সৰ্বদিশে সৰ্বত্র গমন কৰে।

Verse 39

शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः / अष्टबिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः

শুক্ৰৰ ৰথ ভূমিজ দহটা অশ্বে আৱৃত; আৰু ভৌম (মঙ্গল)ৰ ৰথ আঠটা হয়ে যুক্ত, স্বৰ্ণময় আৰু অতি শোভন।

Verse 40

बृहस्पतेरथाष्टाश्वः स्यन्दनो हेमनिर्मितः / रथस्तमोमयो ऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः / स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयैर्वृतः

বৃহস্পতিৰ ৰথ স্বৰ্ণনির্মিত আৰু আঠটা অশ্বে যুক্ত। মন্দ (শনি)ৰ ৰথ লৌহনির্মিত, তমোময়, আঠটা অশ্ববিশিষ্ট। ভাস্কৰৰ শত্রু স্বর্ভানু (ৰাহু)ও ছয়টা হয়ে আৱৃত।

Verse 41

एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव / सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः

এইদৰে মহাগ্ৰহসমূহৰ নটা ৰথ বৰ্ণিত হ’ল। হে মহাভাগ! সিহঁত সকলো বায়ুৰশ্মিৰ ৰজ্জুৰে ধ্ৰুৱত নিবদ্ধ।

Verse 42

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्येशेषतः / भ्रमन्ति भ्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः

গ্ৰহ, নক্ষত্ৰমণ্ডল, তৰা আৰু সিহঁতৰ অধিষ্ঠান—সকলো নিঃশেষে ধ্ৰুৱত বাঁধা। সিহঁতে নিজ নিজ গতিত ভ্ৰমণ কৰি, অনিলৰশ্মিৰে প্ৰেৰিত হৈ (জগত্-চক্ৰ)কো ঘূৰায়।