Adhyaya 4
Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya
চাৰি আশ্ৰমৰ উপদেশ শেষ হোৱাৰ পাছত ঋষিসকলে সৃষ্টিৰ উৎপত্তি, প্ৰলয় আৰু পৰম শাসকৰ বিষয়ে সুধে। শ্ৰীকূৰ্মৰূপে নাৰায়ণ পৰমেশ্বৰ/মহেশ্বৰক অব্যক্ত, নিত্য, সৰ্বান্তৰ্যামী বুলি নিৰূপণ কৰি, ব্ৰহ্মাৰ ‘ৰাত্ৰি’ত গুণসম্য অৱস্থাকেই প্ৰাকৃত প্ৰলয় বুলি কয়। তাৰ পাছত যোগশক্তিৰে প্ৰভু প্ৰকৃতি-পুরুষক প্ৰেৰণা দিলে মহৎ, ত্ৰিবিধ অহংকাৰ, মন, তন্মাত্ৰা আৰু পঞ্চমহাভূতৰ ক্ৰমোৎপত্তি আৰু পৰস্পৰ অনুপ্ৰৱেশ ঘটে। তত্ত্বসমূহে পৃথকে সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি একেলগে ব্ৰহ্মাণ্ড গঢ়ে; তাৰ ভিতৰত হিৰণ্যগৰ্ভ/ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হয় আৰু সাত আৱৰণসহ বিশ্বগঠন বৰ্ণিত হয়। শেষত একেই নিৰ্গুণ পৰতত্ত্ব ৰজসে ব্ৰহ্মা, সত্ত্বে বিষ্ণু আৰু তমসে ৰুদ্ৰ হৈ সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় কৰে—ত্রিমূর্তি সমন্বয়; পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত ব্ৰাহ্মী সৃষ্টি ব্যাখ্যা হ’ব।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত। সূতে ক’লে—আশ্ৰমবিধি সম্পূৰ্ণ শুনি ঋষিসকল হৃষ্টচিত্ত হ’ল; হৃষীকেশক নমস্কাৰ কৰি পুনৰ ক’লে।
Verse 2
मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
মুনিসকলে ক’লে—আপুনি চাতুৰাশ্ৰম্যৰ উত্তম বিধান সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰিলে। এতিয়া জগত কেনেকৈ উদ্ভৱ হয় সেয়া আমি শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 3
कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
এই সকলো ক’ৰ পৰা জন্মিল আৰু শেষত ক’ত লয় পাব? আৰু সকলোৰে নিয়ন্তা কোন? হে পুৰুষোত্তম, কৃপা কৰি কওক।
Verse 4
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
ঋষিসকলৰ বাক্য শুনি কূৰ্মৰূপধাৰী নাৰায়ণে গম্ভীৰ কণ্ঠে সকলো জীৱৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰলয়ৰ কথা ক’লে।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
শ্ৰীকূৰ্মে ক’লে— মহেশ্বৰ পৰম; তেওঁ অব্যক্ত, সনাতন, চতুৰ্ব্যূহৰূপে প্ৰকাশিত। তেওঁ অনন্ত, অপ্ৰমেয়, অন্তৰ্যামী নিয়ন্তা, বিশ্বতোমুখ।
Verse 6
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
যি অব্যক্ত কাৰণতত্ত্ব নিত্য আৰু সৎ-অসৎ উভয় স্বভাৱযুক্ত, তত্ত্বচিন্তকসকলে তাক ‘প্ৰধান’ বা ‘প্ৰকৃতি’ বুলি কয়।
Verse 7
गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
তেওঁ গন্ধ, বৰ্ণ আৰু ৰসৰ দ্বাৰা গ্ৰাহ্য; কিন্তু শব্দ আৰু স্পৰ্শবিহীন। তেওঁ অজ, অজৰ, ধ্ৰুৱ, অক্ষয়—নিত্য স্বাত্মাত অৱস্থিত।
Verse 8
जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
সনাতন পৰব্ৰহ্মেই জগতৰ যোনি আৰু মহাভূত; তেৱেঁ সকলো জীৱৰ আধাৰভূত বিগ্ৰহ—আত্মাৰ দ্বাৰা অধিষ্ঠিত সেই মহান তত্ত্ব।
Verse 9
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
সেই ব্ৰহ্ম অনাদি-অনন্ত, অজ, সূক্ষ্ম, ত্ৰিগুণময়, জগতৰ উৎপত্তি আৰু লয়ৰ কাৰণ। বৰ্তমান ইন্দ্ৰিয়াতীত আৰু অবিজ্ঞেয়; ব্ৰহ্মাৰ আগতেই আদিতে তেওঁ বিদ্যমান আছিল।
Verse 10
गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः
যেতিয়া গুণসমূহ সম্যাৱস্থালৈ ঘূৰি আহে আৰু পুৰুষ—আত্মা—নিজতে স্থিত থাকে, তেতিয়া তাক প্ৰাকৃত প্ৰলয় বুলি জানিব লাগে; বিশ্ব পুনৰ উদ্ভৱ নোহোৱালৈকে ই থাকে।
Verse 11
ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
ইয়াক ব্ৰহ্মাৰ ‘ৰাতি’ বুলি কোৱা হৈছে আৰু সৃষ্টিকালক তেওঁৰ ‘দিন’ বুলি উদাহৃত কৰা হয়। কিন্তু সেই পৰম তত্ত্বৰ বাবে সত্যতে দিনো নাই, ৰাতিও নাই—এইবোৰ কেৱল উপচাৰমাত্ৰ।
Verse 12
निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
ৰাতিৰ অন্তত তেওঁ জাগ্ৰত হন—জগতৰ আদিকাৰণ, অনাদি। তেওঁ সৰ্বভূতময়, অব্যক্ত, আৰু অন্তৰত অধিষ্ঠিত পৰমেশ্বৰ—অন্তৰ্যামী।
Verse 13
प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
মহেশ্বৰ—পৰমেশ্বৰ—দ্ৰুত প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ উভয়ত প্ৰৱেশ কৰি, নিজৰ পৰাত্পৰ যোগশক্তিৰে সিহঁতক ক্ষোভিত কৰি ক্ৰিয়াশীল কৰিলে।
Verse 14
यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
যেনেকৈ মদে নৰ-নাৰীৰ চিত্ত ক্ষোভিত কৰে, আৰু যেনেকৈ মাধৱৰ বসন্ত-বায়ু ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি সকলোকে আন্দোলিত কৰে, তেনেকৈ যোগমূর্তিমান সেই পৰম তত্ত্ব অন্তৰত প্ৰৱিষ্ট হৈ দেহীসকলৰ অন্তঃক্ষোভৰ কাৰণ হয়।
Verse 15
स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
হে বিপ্ৰসকল, সেই পৰমেশ্বৰেই ক্ষোভকাৰীও, ক্ষোভ্যও; আৰু সংকোচ-ৱিকাশৰ দ্বাৰা, প্ৰধান (প্ৰকৃতি) ৰূপতো থাকি তেওঁ স্থিত থাকে।
Verse 16
प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
ক্ষোভিত প্ৰধান (প্ৰকৃতি)ৰ পৰা আৰু সেই পুৰাতন পুৰুষ (চৈতন্য)ৰ পৰা, প্ৰধান-পুৰুষ উভয়স্বভাৱযুক্ত মহাবীজ ‘মহৎ’ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 17
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्
তেওঁ ‘মহানাত্মা’ বুলি কোৱা হয়; তেওঁৱেই মতি, ব্ৰহ্মা, প্ৰবুদ্ধি, খ্যাতি আৰু ঈশ্বৰ। তেওঁৱেই প্ৰজ্ঞা, ধৃতি, স্মৃতি আৰু সংবিদ্—সেয়ে এই নামসমূহেৰে তেওঁ স্মৰণীয়।
Verse 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
মহৎৰ পৰা এই ত্ৰিবিধ অহংকাৰ উৎপন্ন হ’ল—সত্ত্বপ্ৰধান ‘বৈকাৰিক’, ৰজঃপ্ৰধান ‘তৈজস’, আৰু তমঃপ্ৰধান ‘ভূতাদি’।
Verse 19
अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
অহংকাৰ আৰু অভিমান সেই তত্ত্ব বুলি স্মৃত, যিয়ে নিজকে কৰ্তা আৰু মন্তা বুলি ভাবে। তাকেই আত্মা, পুদ্গল আৰু জীৱ বোলা হয়; যাৰ পৰা সকলো প্ৰবৃত্তি উদ্ভৱ হয়।
Verse 20
पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
অহংকাৰৰ পৰা পঞ্চ মহাভূত আৰু তন্মাত্ৰা জন্মিল; তদ্ৰূপ ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু দেৱতাসকলো প্ৰকাশ পালে। এই সমগ্ৰ জগত তাৰেই আত্মজ, অৰ্থাৎ সন্ততিৰূপে উৎপন্ন।
Verse 21
मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
মনক অব্যক্তৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হয় আৰু তাক প্ৰথম বিকাৰ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাৰ দ্বাৰাই জীৱে নিজকে কৰ্তা বুলি ভাবে আৰু ভূতাদি তত্ত্বসমূহ উপলব্ধি কৰে।
Verse 22
वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক) অহংকাৰৰ পৰা বৈকাৰিক সৃষ্টি হ’ল। তৈজস (রাজস) অংশৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়সমূহ জন্মে; আৰু সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অধিষ্ঠাতা দহ দেৱতা বৈকাৰিক বুলি কোৱা হয়।
Verse 23
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः
তাত একাদশ তত্ত্বৰূপে মন উদ্ভৱ হ’ল; স্বগুণে তাৰ স্বভাৱ দ্বিবিধ। এইটো ভূত আৰু তন্মাত্ৰাৰ সৰ্গ; আৰু ভূতাদি মূলৰ পৰা প্ৰজাসকল উৎপন্ন হ’ল।
Verse 24
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
ভূতাদি (তামস অহংকাৰ) বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ কেৱল শব্দ-তন্মাত্ৰা সৃষ্টি কৰিলে। তাৰ পৰা শব্দ-লক্ষণযুক্ত, শূষিৰ আৰু সৰ্বব্যাপী আকাশ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 25
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
আকাশ বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ কেৱল স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰা সৃষ্টি কৰে। তাৰ পৰা বায়ু উৎপন্ন হয়; সেয়ে স্পৰ্শকেই তাৰ গুণ বুলি মানা হয়।
Verse 26
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
বায়ুও বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ কেৱল ৰূপ-তন্মাত্ৰা সৃষ্টি কৰে। বায়ুৰ পৰা জ্যোতি (অগ্নি/তেজ) উৎপন্ন হয়; ৰূপকেই তাৰ গুণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
জ্যোতিও (তেজ) বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ কেৱল ৰস-তন্মাত্ৰা সৃষ্টি কৰে। তাৰ পৰা জলসমূহ উৎপন্ন হয়—সেই জল যাৰ আধাৰ ৰস।
Verse 28
आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः
জলও বিকাৰপ্ৰাপ্ত হৈ কেৱল গন্ধ-তন্মাত্ৰা সৃষ্টি কৰে। তাৰ পৰা সংঘাত (ঘনত্ব/ঠোসত্ব) জন্মে; সেয়ে গন্ধকেই তাৰ গুণ বুলি মানা হয়।
Verse 29
आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
আকাশৰ একমাত্ৰ গুণ শব্দ; সি স্পৰ্শ-গুণে আৱৃত হ’লে, তেতিয়া শব্দ আৰু স্পৰ্শ—দুটা গুণবিশিষ্ট বায়ু উৎপন্ন হ’ল।
Verse 30
रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
তাৰ পিছত ৰূপো প্ৰৱেশ কৰিলে; শব্দ আৰু স্পৰ্শ—এই দুটা গুণৰ সৈতে. তেতিয়া ত্ৰিগুণী বহ্নি (অগ্নি) উৎপন্ন হ’ল—শব্দ-স্পৰ্শ-ৰূপযুক্ত।
Verse 31
शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ আৰু ৰস-তন্মাত্ৰ প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া জল (আপঃ) উৎপন্ন হয়; তাক চতুৰ্গুণ আৰু ৰসাত্মক বুলি জানিব লাগে।
Verse 32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते
যেতিয়া শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ—এই সকলো প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া পঞ্চগুণী পৃথিৱী উৎপন্ন হয়; ভূতসমূহৰ মাজত তাকেই সৰ্বাধিক স্থূল বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्
সেয়ে তেওঁলোকৰ বিশেষ অৱস্থা—শান্ত, ঘোৰ আৰু মূঢ়—বুলি স্মৃত; আৰু পৰস্পৰ অনুপ্ৰৱেশৰ ফলত তেওঁলোকে একে অন্যক ধাৰণ কৰে।
Verse 34
एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
এই সাত মহাত্মা পৰস্পৰৰ আশ্ৰয়ত নিৰ্ভৰশীল আছিল; সম্পূৰ্ণভাৱে একেলগে নাহোৱালৈকে তেওঁলোকে প্ৰজাসৃষ্টি কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 35
पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते
পুৰুষৰ অধিষ্ঠান আৰু অব্যক্ত (প্ৰকৃতি)ৰ অনুগ্ৰহশক্তিৰ দ্বাৰা, মহৎ আদি তত্ত্বৰ পৰা বিশেষ তত্ত্বলৈকে সকলো তত্ত্ব একেলগে মিলি ব্ৰহ্মাণ্ডৰূপ অণ্ড উৎপন্ন কৰে।
Verse 36
एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्
সেয়া একেলগে জলৰ বুদ্বুদৰ দৰে উদ্ভৱ হ’ল; বিশেষ তত্ত্বৰ পৰা বৃহৎ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড গঠিত হৈ সেই মহা অণ্ড জলৰ ওপৰত অৱস্থিত ৰ’ল।
Verse 37
तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
সেই অণ্ডৰ ভিতৰত সৃষ্টিকাৰ্যৰ উপায় আৰু পৰমেশ্বৰৰ উদ্দেশ্যৰ পূৰ্ণ সিদ্ধি প্ৰকাশ পালে। প্ৰাকৃত অণ্ডত ক্ষেত্ৰজ্ঞ প্ৰকাশিত হ’ল, যি ‘ব্ৰহ্মা’ নামে খ্যাত।
Verse 38
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
তেওঁৱেই প্ৰথম শৰীৰধাৰী; তেওঁৱেই ‘পুৰুষ’ বুলি কোৱা হয়। ভূতসমূহৰ আদিকৰ্তা হৈ তেওঁ ব্ৰহ্মাৰো আগতে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 39
यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्
তেওঁক পৰম পুৰুষ—হংস—বুলি কোৱা হয়, যি প্ৰধান (প্ৰকৃতি)ৰো পৰে অৱস্থিত; তেওঁেই হিৰণ্যগৰ্ভ, কপিল আৰু ছন্দোমূৰ্তি সনাতন।
Verse 40
मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः
সেই পৰমাত্মাৰ বাবে মেৰু গৰ্ভকোষ (উল্ব) হ’ল; পৰ্বতসমূহ আৱৰণ-ঝিল্লী (জৰায়ু) হ’ল; আৰু সাগৰসমূহ তেওঁৰ গৰ্ভোদক—গৰ্ভজল—হ’ল।
Verse 41
तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
সেই অণ্ডৰ ভিতৰত দেৱ-অসুৰ-মানৱৰ সৈতে সমগ্ৰ বিশ্ব প্ৰকাশ পালে; চন্দ্ৰ-সূৰ্য, নক্ষত্ৰ, গ্ৰহ আৰু বায়ুও তাতেই উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 42
अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः
ব্ৰহ্মাণ্ড বাহিৰৰ পৰা দহগুণ পৰিমাণৰ জলেৰে আৱৃত; আৰু সেই জলও দহগুণ হৈ বাহিৰৰ পৰা তেজ (অগ্নি) দ্বাৰা বেষ্টিত।
Verse 43
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्
তেজো দহগুণ হৈ বাহিৰৰ পৰা বায়ুৰে আৱৃত; বায়ু আকাশেৰে বেষ্টিত; আৰু আকাশ ভূতাদি—তত্ত্বৰ আদিকাৰণ—দ্বাৰা আৱৃত।
Verse 44
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः
হে মহাত্মন! ভূতাদি তত্ত্বৰ সমূহ মহৎ দ্বাৰা আৱৃত; আৰু মহৎও তদ্ৰূপ অব্যক্ত দ্বাৰা আচ্ছন্ন। হে উদাৰচিত্ত! এই লোকসমূহ সৰ্ব তত্ত্বাভিমানৰে ব্যাপ্ত।
Verse 45
वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः
তাত পুৰুষসকল—সেই আত্মস্বৰূপতেই প্রতিষ্ঠিত—দৃঢ়ভাৱে বাস কৰে। তাত যোগধৰ্মে যুক্ত ঈশ্বৰস্বৰূপসকল আৰু অন্য তত্ত্বচিন্তক মুনিসকলেও অৱস্থান কৰে।
Verse 46
सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
তেওঁলোক সৰ্বজ্ঞ; ৰজোগুণৰ চাঞ্চল্য শান্ত; আৰু মন সদায় প্ৰসন্ন আৰু প্ৰশান্ত। মুনিসকলে কয়—এই অণ্ড (ব্ৰহ্মাণ্ড) সাত প্ৰাকৃত আৱৰণে আৱৃত।
Verse 47
एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः
হে দ্বিজসকল! ইমানেই ক’ব পাৰি—এই মায়া অতি গহন। ই প্ৰধান (প্ৰকৃতি) সম্বন্ধীয় কাৰ্য; মই যি বীজ ঘোষণা কৰিলোঁ সেয়াই। আৰু বৈদিক শ্রুতি কয়—ইয়াই প্ৰজাপতিৰ পৰম মূর্তি।
Verse 48
ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः
এই সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড—সপ্ত লোক আৰু তললোকসহ—সেই দিব্য পৰমেশ্বৰ (পৰমেষ্ঠিন)ৰ দ্বিতীয় শৰীৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 49
हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
হিৰণ্যগৰ্ভ—ভগৱান ব্ৰহ্মা, সোনালী অণ্ডজাত—ক বেদাৰ্থ-বিদসকলে ভগৱানৰ তৃতীয় ৰূপ বুলি ঘোষণা কৰে।
Verse 50
रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
সেই পৰম ধীমান প্ৰভুৰ আন এটা ৰূপ ৰজোগুণময়; তেওঁ চতুৰ্মুখ ভগৱান ব্ৰহ্মা হৈ জগত-সৃষ্টিত প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 51
सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्
স্বয়ং বিষ্ণু—বিশ্বেশ্বৰ, বিশ্বাত্মা আৰু বিশ্বতো-মুখ—সত্ত্বগুণ আশ্ৰয় কৰি সমগ্ৰ সৃষ্ট জগতক পালন কৰে।
Verse 52
अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्
অন্তকালত সেই দেৱ—পৰমেশ্বৰ, সৰ্বাত্মা—তমোগুণ আশ্ৰয় কৰি ৰুদ্ৰ হৈ জগতক সংহাৰ কৰে।
Verse 53
एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः
শুভ মহাদেৱ সত্যতে এক, তথাপি ইয়াত ত্ৰিধা ৰূপে অৱস্থিত। সৰ্গ, ৰক্ষা আৰু লয়ৰ কাৰ্যৰ দ্বাৰা তেওঁ যেন গুণযুক্ত দেখা যায়, কিন্তু তেওঁ নিৰ্গুণ আৰু নিৰঞ্জন। তেওঁ এক; পুনৰ দ্বিধা, ত্ৰিধা আৰু আকৌ বহুধা হয়।
Verse 54
योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया
যোগেশ্বৰ নিজ দিৱ্য লীলাৰে দেহসমূহ সৃষ্টি কৰে আৰু ৰূপান্তৰো কৰে; সিহঁতক নানাবিধ ৰূপ, ক্ৰিয়া, লক্ষণ আৰু নাম প্ৰদান কৰে।
Verse 55
हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः
ভক্তসকলৰ হিতৰ বাবে সেই প্ৰভুৱেই পুনৰ জগতক নিজৰ ভিতৰত লীন কৰে। নিজ আত্মাক ত্ৰিধা বিভাজি ত্ৰিকালত প্ৰৱৰ্তে—সৃষ্টি কৰে, গ্ৰাস কৰে, আৰু বিশেষকৈ চেতন দৃষ্টিৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰে।
Verse 56
यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते
কাৰণ তেওঁ জগত সৃষ্টি কৰি পাছত অনুগ্ৰহসহ পালন কৰে আৰু পুনৰ প্ৰজাসকলক লীন কৰে; আৰু গুণসমূহৰ সাৰস্বৰূপ হৈ ত্ৰিকালত কাৰ্য কৰে—সেইবাবে তেওঁ এক বুলি কোৱা হয়।
Verse 57
अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः
আদিতে সেই সনাতন হিৰণ্যগৰ্ভ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। প্ৰথম হোৱাৰ বাবে তেওঁ আদিদেৱ নামে খ্যাত, আৰু অজাত হোৱাৰ বাবে ‘অজ’ বুলি স্মৃত।
Verse 58
पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः
যিহেতু তেওঁ সকলো প্ৰজাক পালন-ৰক্ষা কৰে, সেয়ে ‘প্ৰজাপতি’ বুলি স্মৃত; আৰু দেৱসকলৰ মাজত তেওঁ মহাদেৱ হোৱাৰ বাবে ‘মাহাদেৱ’ বুলিও স্মৃত।
Verse 59
बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः
তাঁৰ বৃহত্ত্বৰ বাবে তেওঁ ‘ব্ৰহ্মা’ বুলি স্মৃত; পৰত্বৰ বাবে ‘পৰমেশ্বৰ’ বুলি কোৱা হয়। আৰু স্বাধীন অধিপত্য আৰু কাৰো অধীন নোহোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘ঈশ্বৰ’ বুলি পৰিভাষিত।
Verse 60
ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः
সৰ্বত্ৰ গমনশীল হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘ঋষি’; সকলো হৰণ কৰে বাবে ‘হৰি’ বুলি স্মৃত। আৰু অনুৎপন্ন তথা সৰ্বপ্ৰথম হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘স্বয়ম্ভূ’—স্বয়ংজাত—বুলি কীৰ্তিত।
Verse 61
नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते
যিহেতু সকলো নৰৰ আশ্ৰয় আৰু পৰম গতি (অয়ন) তেওঁ, সেয়ে তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ বুলি স্মৃত। সংসাৰ হৰণ কৰে বাবে ‘হৰ’; আৰু সৰ্বব্যাপী বিভুত্বৰ বাবে ‘বিষ্ণু’ বুলি উচ্য।
Verse 62
भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः
সৰ্ববিজ্ঞানৰ ঐশ্বৰ্য আৰু সকলোকে ৰক্ষা কৰাৰ বাবে তেওঁ ‘ভগৱান’ বুলি স্মৃত; তেওঁ ‘ওঁ’ও। সৰ্ববিজ্ঞানৰ বাবে তেওঁ ‘সৰ্বজ্ঞ’; আৰু যিহেতু তেওঁ সৰ্বময়, সেয়ে তেওঁ ‘সৰ্ব’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 63
शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते
নিৰ্মল আৰু নিষ্কলঙ্ক হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘শিৱ’; সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত হোৱাৰ বাবে ‘বিভু’ বুলি স্মৃত। আৰু সকলো দুখৰ পৰা পাৰ কৰাই দিয়ে বাবে তেওঁ ‘তাৰক’—উদ্ধাৰক—বুলি পৰিগীত।
Verse 64
बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः
ইয়াত অধিক ক’বলৈ কি প্ৰয়োজন? এই সমগ্ৰ জগত ব্রহ্মময়; তথাপি পৰমেশ্বৰ অসংখ্য ভেদত বিভক্ত যেন হৈ নিজৰ দিৱ্য লীলা কৰে।
Verse 65
इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत
এইদৰে প্ৰাকৃত সৰ্গ মই সংক্ষেপে ক’লোঁ। এতিয়া, হে বিপ্ৰসকল, অবুদ্ধিপূৰ্বক প্ৰবৃত্ত ব্রাহ্মী সৃষ্টিক বুজি লোৱা।
Frequently Asked Questions
It is the dissolution into Prakṛti when the guṇas return to equilibrium and Puruṣa abides in itself; it corresponds to Brahmā’s ‘night’ and lasts until manifestation begins again.
Ahaṅkāra is described as the principle of doership and identification (jīva/pudgala language), yet the Supreme Brahman remains the Antaryāmin who pervades and governs all tattvas; functional individuality arises within Prakṛti’s evolutes under the Lord’s impetus.
It presents a samanvaya: one Supreme Lord is named with both Śaiva and Vaiṣṇava epithets and manifests functionally as Brahmā (rajas), Viṣṇu (sattva), and Rudra (tamas), while remaining nirguṇa and one.