Adhyaya 36
Prayāga-māhātmya and Ṛṇa-pramocana-tīrtha — Māgha-snāna, Austerities, and Release from Debts
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তিৰ পাছত মাৰ্কণ্ডেয় প্ৰয়াগৰ মাঘ-মাহৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। গঙ্গা–যমুনাৰ সঙ্গমক পৰম পবিত্ৰ বুলি স্তুতি কৰি কয় যে ইয়াৰ পুণ্য গো-দান আদি মহাদানৰ সমতুল্য। অন্তৰ্বেদী অঞ্চলত কাৰ্ষাগ্নি আদি তপস্যা, স্নান, দান, জপ আদি আচাৰ উল্লেখ কৰি তাৰ ফল এক ধাৰাবাহিক চক্রৰ দৰে দেখুৱাইছে—সোমলোক আৰু ইন্দ্ৰলোক লাভ, তাৰ পাছত পতন, ধৰ্মনিষ্ঠ ৰাজকুলত পুনর্জন্ম, ভোগ, আৰু পুনৰ সেই তীৰ্থলৈ আহি নতুন পুণ্য আৰু শুদ্ধি। সঙ্গমস্নান, ওলোটা হৈ স্ৰোতৰ জল পান, আৰু পক্ষীৰ বাবে দেহ-অৰ্পণৰ দৰে কঠোৰ দৃষ্টান্তে তপ আৰু তীৰ্থসেৱা একেলগে পাপক্ষয় কৰি আধ্যাত্মিক-সামাজিক উৎকৰ্ষ দিয়ে বুলি প্ৰতিপাদিত। তাৰ পাছত প্ৰয়াগৰ দক্ষিণে যমুনাৰ উত্তৰ তীৰত থকা ঋণপ্ৰমোচন তীৰ্থৰ পৰিচয়—এটা ৰাতি বাস আৰু স্নানেই ঋণমুক্তি, সূৰ্যলোক প্ৰাপ্তি আৰু দীঘলীয়া ঋণৰহিত অৱস্থা; এইদৰে ব্যাপক প্ৰয়াগ-স্তুতিৰ পৰা বিশেষ উপতীৰ্থলৈ কাহিনী আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च / माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত পঁয়ত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ষাঠি হাজাৰ তীৰ্থ আৰু ষাঠি শত তীৰ্থস্থান মাঘমাহত গঙ্গা-যমুনাৰ সংগমলৈ গমন কৰে।
Verse 2
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम् / प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्
এলাখ গাই বিধিপূৰ্বক দান কৰিলে যি পুণ্যফল হয়, মাঘমাহত প্ৰয়াগত তিনিদিন স্নান কৰিলেও সেই একে ফল লাভ হয়।
Verse 3
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत् / अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः
গঙ্গা-যমুনাৰ মধ্যভূমিত যি ‘কাৰ্ষাগ্নি’ নামৰ তপস্যা বিধিপূৰ্বক সাধন কৰে, সি অঙ্গদোষ আৰু ৰোগমুক্ত হৈ পঞ্চ ইন্দ্ৰিয়ৰ পূৰ্ণ শক্তিৰে সমন্বিত হয়।
Verse 4
जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते / राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः
যি লোকবিখ্যাত সংগমত জলে নিমজ্জন কৰি স্নান কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—যেনে ৰাহুগ্ৰস্ত সোম (চন্দ্ৰ) পুনৰ মুক্ত হয়।
Verse 5
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् / स भुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
তাৰ পিছত স্বৰ্গৰ পৰা চ্যুত হৈ সি জম্বূদ্বীপৰ অধিপতি ৰজা হয়। বিপুল ভোগ ভোগ কৰি সি পুনৰ সেই তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লয়।
Verse 7
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते / षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
সি সোমলোক লাভ কৰে আৰু সোমৰ সৈতে আনন্দ কৰে—ষাঠি হাজাৰ বছৰ আৰু লগতে ষাঠি শত বছৰ।
Verse 8
स्वर्गतः शक्रलोके ऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः / ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले
সি স্বৰ্গত শক্ৰলোক (ইন্দ্ৰলোক) লাভ কৰে আৰু মুনি-গন্ধৰ্বে সেবা কৰে। তাৰ পিছত তাতৰ পৰা চ্যুত হৈ, হে ৰাজেন্দ্ৰ, সমৃদ্ধ কুলত জন্ম লয়।
Verse 9
अधः शिरास्त्वयोधारामुर्ध्वपादः पिबेन्नरः / शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
যি মানুহে উল্টাকৈ থিয় হৈ—মূৰ তলত আৰু ভৰি ওপৰত—ধাৰাৰ বোৱা পানী পান কৰে, সি স্বৰ্গলোকত এক লক্ষ বছৰ সন্মানিত হয়।
Verse 10
तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
সেয়েহে, হে ৰাজেন্দ্ৰ! যি নৰ স্বধৰ্মৰ পৰা ভ্ৰষ্ট হয়, সি পুনৰ অগ্নিহোত্ৰী হয়। বিপুল ভোগ ভোগ কৰি সি পুনৰ সেই তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লয়।
Verse 11
यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति / विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्
যি নিজৰ দেহ কাটি চৰাইলৈ অৰ্পণ কৰে—পাখিধাৰী জীৱে ভক্ষিত তাৰ মাংসৰো যি ফল হয়, সেয়া শুনা।
Verse 12
शतं वर्षसहस्त्राणि सोमलोके महीयते / ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः
সি এক লক্ষ বছৰ সোমলোকে মহীয়ান হয়। তাৰপিছত সেই লোকৰ পৰা পতিত হৈ সি ধৰ্মপৰায়ণ ৰজা হৈ জন্ম লয়।
Verse 13
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान् / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तततीर्थं भजते पुनः
গুণবান, ৰূপসंपন্ন, বিদ্বান আৰু মধুৰভাষী হৈ সি বিপুল ভোগ ভোগ কৰে; তথাপি শেষত সি পুনৰ সেই তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লয়।
Verse 14
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे / ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्
যমুনাৰ উত্তৰ তীৰত আৰু প্ৰয়াগৰ দক্ষিণে ‘ঋণপ্ৰমোচন’ নামৰ তীৰ্থ আছে; তাক পৰম উৎকৃষ্ট বুলি স্মৃত।
Verse 15
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते / सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्
তাত এক ৰাতি অৱস্থান কৰি স্নান কৰিলে মানুহ ঋণবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। সি সূৰ্যলোক লাভ কৰে আৰু সদায় ঋণমুক্ত হৈ থাকে।
Frequently Asked Questions
It elevates three days of bathing at Prayāga in Māgha as equivalent in merit to an immense go-dāna (gifting a hundred thousand cows), presenting the saṅgama as a premier purifier that destroys sin and generates lasting spiritual and worldly uplift.
It is placed on the northern bank of the Yamunā, to the south of Prayāga; staying one night and bathing there is said to release one from debts, grant attainment of Sūrya-loka, and establish enduring freedom from indebtedness.
Tapas (such as kārṣāgni and other severe observances) is portrayed as amplifying the tīrtha’s purificatory power, yielding health, sensory completeness, heavenly honor, and righteous rebirth—yet repeatedly redirecting the practitioner back to the tīrtha as the ongoing locus of dharmic renewal.