Adhyaya 37
Yamunā–Gaṅgā Tīrtha-Māhātmya: Agni-tīrtha, Anaraka, Prayāga, and the Tapovana of Jāhnavī
মাৰ্কণ্ডেয় য়ুধিষ্ঠিৰক তীৰ্থোপদেশ আগবঢ়াই দিয়ে। সূৰ্যকন্যা যমুনা, গঙ্গাৰ উৎপত্তি-সম্পৰ্কযুক্ত, পৰম পাৱনী বুলি স্তুত; তেওঁৰ নামস্মৰণ আৰু স্তৱ দূৰত থাকিলেও পাপ নাশ কৰে। যমুনাৰ দক্ষিণ তীৰত অগ্নিতীৰ্থ আৰু তাৰ পশ্চিমে ধৰ্মৰাজৰ অনৰক উল্লেখ আছে; তাত স্নান আৰু ক্ৰিয়া, বিশেষকৈ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত ধৰ্মৰাজলৈ তৰ্পণ, মহাপাপমোচন আৰু স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি দিয়ে। তাৰ পাছত প্ৰয়াগৰ বিস্তৃত তীৰ্থজাল বৰ্ণিত হয় আৰু জাহ্নৱী গঙ্গাক সকলো লোকৰ তীৰ্থসমূহৰ আধাৰ-ৰূপা বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়—য’তে গঙ্গা বয় ত’তে তপোবন আৰু সিদ্ধিক্ষেত্ৰ। দেৱীসহ মহেশ্বৰ য’তে বটেশ্বৰ ৰূপে অৱস্থিত, সেই স্থান স্বভাৱতেই তীৰ্থ। শেষত উপদেশৰ গোপনীয়তা আৰু যোগ্যতা, আৰু নিত্য শ্ৰৱণ-পাঠে শুদ্ধি, পাপনাশ, ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्त्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डय उवाच तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता / समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगा
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত ছত্রিশতম অধ্যায়। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তপন (সূৰ্য)ৰ কন্যা দেবী, ত্ৰিলোকত বিখ্যাত, সেই মহাভাগা যমুনা নদী য’ত বয় তাত উপস্থিত হৈছে।
Verse 2
येनैव निः सृता गङ्गा तेनैव यमुना गता / योजनानां सहस्त्रेषु कीर्तनात् पापनाशनी
যি উৎসৰ পৰা গংগা নিৰ্গত হৈছে, সেই উৎসৰ পৰাই যমুনাও বোৱাই গৈছে। হাজাৰ হাজাৰ যোজন দূৰৰ পৰাও কেৱল কীৰ্তন-স্মৰণে সি পাপ নাশ কৰে।
Verse 3
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च यमुनायां युधिष्ठिर / सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनात्यासप्तमं कुलम् / प्राणांस्त्यजति यस्तत्र स याति परमां गतिम्
হে যুধিষ্ঠিৰ! তাত যমুনাত স্নান কৰি আৰু তাৰ জল পান কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু সপ্তম পুৰুষলৈকে নিজৰ কুল পবিত্ৰ কৰে। আৰু যি তাত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 4
अग्नितीर्थमिति ख्यातं यमुनादक्षिण तटे / पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं त्वनरकं स्मृतम् / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
যমুনাৰ দক্ষিণ তীৰত ‘অগ্নিতীৰ্থ’ বুলি খ্যাত তীৰ্থ আছে। তাৰ পশ্চিমে ধৰ্মৰাজৰ তীৰ্থ ‘অনৰক’ বুলি স্মৃত। তাত স্নান কৰি যিসকল (পিছত) মৃত্যুবৰণ কৰে, তেওঁলোকে স্বৰ্গলৈ যায় আৰু পুনৰ্জন্ম নাপায়।
Verse 5
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा संतर्पयेच्छुचिः / धर्मराजं महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः
কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্দশীত স্নান কৰি শুচি হৈ ধৰ্মৰাজক তৰ্পণ কৰা উচিত; তাতে মহাপাপৰ পৰা মুক্তি হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 6
दश तीर्थसहस्त्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापराः / प्रयागे संस्थितानि स्युरेवमाहुर्मनीषिणः
দশ হাজাৰ তীৰ্থ আৰু তাৰ উপৰিও ত্ৰিশ কোটি, প্ৰয়াগত স্থিত আছে—এনেদৰে মনীষীসকলে কয়।
Verse 7
तिस्त्रः कोट्योर्ऽधकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् / दिवि भूम्यन्तरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवी स्मृता
বায়ুৱে ক’লে—তীৰ্থৰ সংখ্যা তিন কোটি আৰু অর্ধকোটি; দিৱি, ভূমি আৰু অন্তৰীক্ষত যি কিছু আছে, সেয়া সকলো জাহ্নৱী (গঙ্গা) বুলিয়েই স্মৃত।
Verse 8
यत्र गङ्गा महाभागा स देशस्तत् तपोवनम् / सिद्धिक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम्
য’ত মহাভাগা গঙ্গা প্ৰবাহিত, সেই দেশেই তপোবন; গঙ্গাতীৰ আশ্ৰিত হোৱাৰ বাবে তাক সিদ্ধিক্ষেত্ৰ বুলি জানিব লাগে।
Verse 9
यत्र देवो महादेवो देव्या सह महेश्वरः / आस्ते वटेश्वरो नित्यं तत् तीर्थं तत् तपोवनम्
য’ত দেৱাদিদেৱ মহাদেৱ মহেশ্বৰ দেৱীৰ সৈতে বটেশ্বৰ ৰূপে নিত্য বসতি কৰে—সেই স্থানেই তীৰ্থ, সেই তপোবন।
Verse 10
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च / सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य तु
এই উপদেশ দ্বিজসকল, সাধুজন, নিজৰ পুত্ৰ আৰু বিশ্বাসী সুহৃদসকলৰ আগত সত্যৰূপে ক’ব লাগে; কিন্তু ভক্তি-সহ অনুগত আৰু বিনীত শিষ্যৰ কাণতহে মৃদুভাৱে জপ কৰি ক’ব লাগে।
Verse 11
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं मेध्यमिदं सुखम् / इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम्
ই ধন্য, ই স্বৰ্গপ্ৰদ, ই শুদ্ধিকৰ, ই সুখ। ই পুণ্য, ই ৰমণীয়, ই পাৱন—ই ধৰ্মানুগত সৰ্বোত্তম পথ।
Verse 12
महर्षोणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् / अत्राधीत्य द्विजो ऽध्यायं निर्मलत्वमवाप्नुयात्
ই মহর্ষিসকলৰ গুহ্য উপদেশ, যি সকলো পাপ মোচন কৰে। ইয়াত এই অধ্যায় অধ্যয়ন কৰিলে দ্বিজে অন্তঃশুদ্ধি তথা নির্মলতা লাভ কৰে।
Verse 13
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः / जातिस्मरित्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
যি সদায় শুচি হৈ এই পুণ্য তীৰ্থকথা নিত্য শ্ৰৱণ কৰে, সি পূৰ্বজন্মস্মৰণৰ শক্তি লাভ কৰে আৰু স্বৰ্গলোকে আনন্দ কৰে।
Verse 14
प्राप्यन्ते तानितीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः / स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
সেই তীৰ্থসমূহ সৎজনেই লাভ কৰে—যিসকলে শিষ্টজনৰ আচৰণ অনুসৰণ কৰে। হে কৌৰব্য, তীৰ্থত স্নান কৰা আৰু বক্রমতি নহ’বা।
Verse 15
एवमुक्त्वा स भगवान् मार्कण्डेयो महामुनिः / तीर्तानि कथयामास पृथिव्यां यानि कानिचित्
এইদৰে কৈ ভগৱান মহামুনি মাৰ্কণ্ডেয়ই পৃথিৱীত থকা কিছুমান পবিত্ৰ তীৰ্থৰ বৰ্ণনা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 16
भूसमुद्रादिसंस्थानं प्रमाणं ज्योतिषां स्थितम् / पृष्टः प्रोवाच सकलमुक्त्वाथ प्रययो मुनिः
সোধা হ’লে মুনিয়ে পৃথিৱী-সমুদ্ৰ আদি বিন্যাস আৰু জ্যোতিষ্কসকলৰ নিৰ্ধাৰিত পৰিমাপ-অৱস্থান সম্পূৰ্ণকৈ ক’লে; সকলো কৈ মুনি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 17
य इदं कल्यमुत्थाय पठते ऽथ शृणोति वा / मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
যি জনে প্ৰভাতে উঠি এই মঙ্গলময় পাঠ পঢ়ে বা কেৱল শ্ৰৱণো কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ৰুদ্ৰলোক প্ৰাপ্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Bathing at Anaraka (Dharmarāja’s ford) and offering tarpana—especially on the dark-fortnight caturdaśī—are said to remove great sins; the tīrtha is framed as ‘free from hell,’ promising heavenly attainment and non-return in the chapter’s rhetoric of pilgrimage merit.
Any region touched by Gaṅgā’s flow is called tapovana and a field of accomplishment (siddhi-kṣetra); additionally, wherever Maheśvara abides with Devī as Vaṭeśvara is intrinsically a tīrtha, grounding sanctity in both river-presence and divine residence.