Adhyaya 35
Prayāga–Gaṅgā Tīrtha-māhātmya and Rules of Pilgrimage (Yātrā-vidhi)
তাৰ পিছত মাৰ্কণ্ডেয় তীৰ্থসেৱনৰ সঠিক ক্ৰম-শৃঙ্খলা বুজাই প্ৰয়াগ (গঙ্গা–যমুনা সঙ্গম)ৰ মাহাত্ম্যক কেন্দ্ৰস্থ কৰে। যাত্ৰাত নৈতিক নিয়ম—লোভ বা দেখুৱাবলৈ বাহনত আড়ম্বৰ কৰি যোৱা নিষ্ফল আৰু নিন্দিত; বিশেষকৈ বলদ/বৃষভত উঠি প্ৰয়াগলৈ যাত্ৰা কৰা ঘোৰ পাপফলদায়ক, তেনে কৰিলে পিতৃসকলে তৰ্পণ গ্ৰহণ নকৰে বুলি সতৰ্ক কৰা হয়। তাৰ পিছত প্ৰয়াগৰ শ্ৰেষ্ঠতা—স্নান-অভিষেক ৰাজসূয়/অশ্বমেধ সদৃশ ফলদায়ক; প্ৰয়াগ অসংখ্য তীৰ্থৰ সাৰ; আৰু সঙ্গমত মৃত্যু যোগীক পৰম অৱস্থা দিয়ে। পিছত নাগস্থান, প্ৰতিষ্ঠান, হংসপ্ৰপতন, উৰ্বশী তীৰ, সন্ধ্যাবট, কোটিতীৰ্থ আদি উপতীৰ্থৰ ব্ৰত-নিয়ম আৰু ফল বৰ্ণনা কৰা হয়। শেষত গঙ্গাস্তৱ—ত্ৰিপথগা গঙ্গা গঙ্গাদ্বাৰ, প্ৰয়াগ আৰু সাগৰসঙ্গমত বিশেষ দুষ্প্ৰাপ্য; কলিযুগত পৰম আশ্ৰয়, পাপনাশিনী আৰু নৰকনিবাৰিণী—এইদৰে তীৰ্থধৰ্ম আৰু মোক্ষচিন্তাৰ ভূমিকা স্থাপন হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত পঁয়ত্ৰিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—বৎস, ঋষিপ্ৰণীত বিধান অনুসাৰে, যিদৰে দেখা আৰু যিদৰে শোনা, তেনেদৰেই তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধি আৰু ক্ৰম মই তোমাক ক’ম।
Verse 2
प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
যি কোনো মানুহে যিকোনো ঠাইৰ পৰা প্ৰয়াগ তীৰ্থযাত্ৰাৰ উদ্দেশ্যে বলদত আৰূঢ় হৈ যাত্ৰা কৰে, তাৰো যি ফল হয়, সেয়া শুনা।
Verse 3
नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
সেই দেহধাৰী জনা ভয়ংকৰ নৰকত কোটি কোটি কল্পকাল বাস কৰে। তথাপি গাভীৰ দাৰুণ ক্ৰোধ নাশ হয় নে; আৰু তাৰ পিতৃগণে তাৰ তৰ্পণ-জলও গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 4
यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्
যি নিজৰ পুত্ৰ আৰু সৰু শিশুসকলক স্নান কৰায়, পান কৰায় আৰু পোষণ কৰে, আৰু নিজক যেনেকৈ তেনেকৈ সকলো আশ্ৰিতক পালন কৰে—সেয়ে ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিবলৈ ব্যৱস্থা কৰিব।
Verse 5
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्
ঐশ্বৰ্য দেখুৱাবলৈ, লোভ বা মোহৰ বশত যি মানুহ বাহনত তীৰ্থলৈ যায়, তাৰ সেই তীৰ্থযাত্ৰা নিষ্ফল হয়; সেয়ে তেনে বাহনযাত্ৰা বর্জনীয়।
Verse 6
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्
গঙ্গা-যমুনাৰ মধ্যৱৰ্তী দেশত যি নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ঋষি-সম্মত আৰ্ষ বিবাহৰ বিধিৰে কন্যাদান কৰে, সি মহৎ পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 7
न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्
সেই ধৰ্মকর্মৰ ফলত সি সেই ভয়ংকৰ নৰক নেদেখে। উত্তৰ-কুৰুলৈ গৈ সি অক্ষয় কাললৈ আনন্দ কৰে।
Verse 8
वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति
যি বটগছৰ মূল আশ্ৰয় কৰি প্ৰাণত্যাগ কৰে, সি সকলো লোক অতিক্ৰম কৰি ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে।
Verse 9
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः
তাত ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণ, দিশাসমূহ আৰু সিহঁতৰ অধীশ্বৰ, লোকপাল, সিদ্ধগণ আৰু সকলো লোকৰ সন্মানিত পিতৃগণো উপস্থিত আছিল।
Verse 10
सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
তাত সনৎকুমাৰ প্ৰমুখ ঋষি, অন্য ব্ৰহ্মৰ্ষি, নাগ, সুপৰ্ণ (গৰুড়াদি দিব্য পক্ষী) আৰু সিদ্ধগণ নিত্য সমবেত হৈ আসীন থাকে। আৰু প্ৰজাপতিসকলক অগ্ৰে ৰাখি স্বয়ং ভগৱান হৰিও তাত উপবিষ্ট।
Verse 11
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
গঙ্গা আৰু যমুনাৰ মাজৰ স্থানক পৃথিৱীৰ ‘জঘন’ বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। হে ৰাজশাৰ্দূল! সেই স্থানেই প্ৰয়াগ, যি ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ।
Verse 12
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
যি নিয়মব্ৰতধাৰী ব্যক্তি সেই সঙ্গমত অভিষেক (পবিত্ৰ স্নান) কৰে, সি ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ কৰে।
Verse 13
न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति
বৎস, মাতৃবচনেও নহয়, লোকৰ কথাতো নহয়—প্ৰয়াগগমন প্ৰতি তোমাৰ সংকল্প কেতিয়াও টলিব নালাগে।
Verse 14
दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन
হে কুৰুনন্দন, দহ হাজাৰ তীৰ্থ আৰু আন ষাঠি কোটি—সেই সকলো তীৰ্থৰ সান্নিধ্য ইয়াতেই বিদ্যমান।
Verse 15
या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे
যোগযুক্ত, সত্ত্বস্থিত মনীষীৰ যি পৰম গতি, গঙ্গা-যমুনাৰ সংগমত প্ৰাণ ত্যাগ কৰোঁতেও সেই একে গতি লাভ কৰে।
Verse 16
न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
হে যুধিষ্ঠিৰ, তেওঁলোকে য’তে ত’তে বাস কৰক, ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত প্ৰয়াগলৈ যিসকল নাপালেগৈ—তেওঁলোক এই লোকত যেন সঁচাকৈ জীয়াই নহয়।
Verse 17
एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा
এইদৰে সেই তীৰ্থ—পৰম পদ প্ৰয়াগ—কেবল দৰ্শন কৰিলেই মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়, যেন ৰাহুৰ গ্ৰাসৰ পৰা চন্দ্ৰ মুক্ত হয়।
Verse 18
कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
যমুনাৰ দক্ষিণ তীৰত কম্বল আৰু অশ্বতৰ নামৰ দুজন নাগ আছে। তাত স্নান কৰি আৰু জল পান কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 19
तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्
সেখানে গৈ ধীমান মহাদেৱৰ পবিত্ৰ ধামত মানুহে প্ৰথমে নিজকে উদ্ধাৰ কৰক; সেই পুণ্যবলে সি দহজন পূৰ্বপুৰুষ আৰু দহজন পৰৱৰ্তী সন্ততিকো তাৰে।
Verse 20
कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्
অভিষেক বিধি সম্পন্ন কৰিলে মানুহে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে। সি স্বৰ্গলোক প্ৰাপ্ত হৈ নিৰ্ধাৰিত কালৰ মহাপ্ৰলয়লৈকে তাতে বাস কৰে।
Verse 21
पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्
হে নৃপ! গঙ্গাৰ পূৰ্ব পাৰ্শ্বত ত্ৰিলোকখ্যাত অৱচ আছে; আৰু তাতেই প্ৰতিষ্ঠানও আছে, যি সমুদ্ৰগামী সকলো ধাৰাৰ মহাসঙ্গম ৰূপে বিশ্ৰুত।
Verse 22
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
যদি ব্ৰহ্মচাৰী ক্রোধ জয় কৰি তিনিৰাতি নিয়মে থাকে, তেন্তে সি সকলো পাপৰ পৰা শুদ্ধচিত্ত হৈ অশ্বমেধৰ ফলসম পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 23
उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
উত্তৰে প্ৰতিষ্ঠান আছে, আৰু ভাগীৰথীৰ বাঁও তীৰত ‘হংস-প্ৰপতন’ নামৰ তীৰ্থ ত্ৰিলোকত বিখ্যাত।
Verse 24
अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते
তাত কেৱল স্মৰণমাত্ৰেই অশ্বমেধ যজ্ঞসম ফল জন্মে; আৰু যিমান দিন চন্দ্ৰ-সূৰ্য থাকে, সিমান দিন স্বৰ্গত সন্মানিত হয়।
Verse 25
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्
হংসৰ দৰে শুভ্ৰ, মনোৰম আৰু বিস্তৃত উৰ্বশী-তীৰত যি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—তাৰো যি ফল, সেয়া শুনা।
Verse 26
षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप
হে নৰাধিপ! সি ষাঠি হাজাৰ বছৰ আৰু অধিক ছয়শ বছৰ পিতৃসকলৰ সৈতে স্বৰ্গলোকে বাস কৰে।
Verse 27
अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
তাৰপিছত মনোৰম সন্ধ্যা-ৱটত ব্ৰহ্মচাৰী, জিতেন্দ্ৰিয় আৰু শুচি নৰে উপাসনা কৰক; তাতে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 28
कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
যি কোটিতীৰ্থৰ আশ্ৰয় লৈ তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি স্বৰ্গলোকত কোটি-সহস্ৰ বছৰ সন্মানিত হয়।
Verse 29
यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
য’ত পৰম ভাগ্যৱতী দেৱী গংগা বহু তীৰ্থ আৰু তপোবনেৰে সমৃদ্ধ হৈ প্ৰবাহিত, সেই স্থান সিদ্ধক্ষেত্ৰ বুলি জানিব লাগে; ইয়াত অধিক বিচাৰ নাই।
Verse 30
क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता
পৃথিৱীত সি মর্ত্যক তাৰে, অধোলোকত নাগকো তাৰে, আৰু স্বৰ্গত দেৱকো পাৰ কৰায়—সেইবাবে সি ‘ত্ৰিপথগা’ বুলি স্মৃত।
Verse 31
यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
মানুহৰ অস্থি গংগাত যিমান দিন থাকে, সিমান সহস্ৰ বছৰ সি স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হয়।
Verse 32
तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि
তীৰ্থসমূহৰ মাজত ই পৰম তীৰ্থ, নদীসমূহৰ মাজত ই পৰম নদী; সৰ্বভূতক—মহাপাতকীকো—মোক্ষ দান কৰে।
Verse 33
सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे
গংগা সৰ্বত্ৰ সুলভ, কিন্তু তিনিটা পবিত্ৰ স্থানত সঁচাকৈয়ে দুৰ্লভ—গংগাদ্বাৰ, প্ৰয়াগ আৰু গংগাসাগৰ-সঙ্গমত।
Verse 34
सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः
পাপে আঘাতপ্ৰাপ্ত চিত্ত থকা সকলো প্ৰাণী, যিসকলে সত্য গতি অন্বেষণ কৰে—তেওঁলোকৰ বাবে গংগাৰ সমান গতি/আশ্ৰয় নাই।
Verse 35
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
তেওঁ পবিত্ৰসকলৰ মাজত পৰম পবিত্ৰ, মঙ্গলসকলৰ মাজত পৰম মঙ্গল; যি মাহেশ্বৰ-মাৰ্গৰ পৰা বিচ্যুত হয়, সি সৰ্বপাপহৰ সেই শুভ শক্তিৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
Verse 36
कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते
কৃতযুগত তীৰ্থসমূহ সাধাৰণতে প্ৰধান; ত্ৰেতাযুগত পুষ্কৰ পৰম; দ্বাপৰত কুরুক্ষেত্ৰ পৰম; আৰু কলিযুগত গংগা বিশেষভাৱে শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 37
गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्
গংগাকেই কেৱল আশ্ৰয় কৰি সেৱা কৰিব লাগে—বিশেষকৈ প্ৰয়াগত; কিয়নো কলিযুগজাত, অতি দুষ্কৃতৰ পৰা উদ্ভূত ঘোৰ কলুষ নাশ কৰিবলৈ আন একোৱে সক্ষম নহয়।
Verse 38
अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति
নিষ্কাম হওক বা সকাম—যি গঙ্গাত দেহত্যাগ কৰে, সি স্বৰ্গত পুনর্জন্ম লাভ কৰে; নৰক নেদেখে।
Frequently Asked Questions
The chapter condemns conveyance-based pilgrimage when driven by display, greed, or delusion, stating such motivation renders the yātrā fruitless; the emphasis is on humility, vow-discipline, and non-attachment rather than mere arrival.
Prayāga is presented as the locus where innumerable tīrthas are present, where ablution and abhiṣeka equal the fruits of Rājasūya and Aśvamedha, and where death at the confluence grants the highest yogic state and freedom from sin.
It means Gaṅgā ‘moves through three paths/worlds’: she ferries humans on earth, delivers beings below (including Nāgas), and conveys the gods in heaven—marking her as a cosmic purifier across realms.
It states: in Kṛta, tīrthas generally are foremost; in Tretā, Puṣkara; in Dvāpara, Kurukṣetra; and in Kali, Gaṅgā is especially pre-eminent—most particularly at Prayāga.