Adhyaya 32
Mādhayameśvara-māhātmya — Vyāsa at Mandākinī and the Pāśupata Vision
পুণ্যতীৰ্থ ভ্ৰমণৰ ধাৰাবাহিকতাত সূত ক’লে—কপৰ্দেশৰ ওচৰত বাস কৰাৰ পাছত ব্যাস মধ্যমেশ্বৰ দৰ্শনৰ বাবে যাত্ৰা কৰে। অতি পৱিত্ৰ আৰু ঋষিসেৱিত মন্দাকিনীত স্নান কৰি তেওঁ দেৱ-ঋষি-পিতৃসকললৈ তৰ্পণাদি সম্পন্ন কৰে আৰু ফুলেৰে ভব/ঈশানক পূজা কৰে। ভস্মধাৰী, বেদপাঠ, ওঁ-ধ্যান আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত পাশুপত ভক্তসকলে ব্যাসক চিনে সন্মান জনায়; তেওঁ বেদ-ব্যৱস্থাপক আৰু শিৱাংশৰ দ্বাৰা শুকৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কাৰণ—এই কথাও উঠে। ব্যাসে বাছনি কৰা যোগীসকলক গূঢ় পৰম উপদেশ দিয়ে; তৎক্ষণাৎ নিৰ্মল তেজ প্ৰকাশ পায় আৰু ঋষিসকল অন্তৰ্ধান হয়—সদ্যঃ যোগফলসিদ্ধিৰ লক্ষণ। পাছত তেওঁ শিষ্যসকলক মধ্যমেশৰ মাহাত্ম্য কয়—ইয়াত ৰুদ্ৰসকলৰ সৈতে শিৱ-দেৱী আনন্দ কৰে; কৃষ্ণেও ইয়াত পাশুপত ব্ৰত পালন কৰি নীললোহিতৰ বৰ লাভ কৰিছিল। অধ্যায়ত তীৰ্থফল বৰ্ণিত—ব্ৰহ্মহত্যা পৰ্যন্ত পাপনাশ, মৃত্যুৰ পাছত উত্তম গতি, ক্ৰিয়াকৰ্মে সাত পুৰুষ শুদ্ধি, আৰু গ্ৰহণপুণ্য বহুগুণ বৃদ্ধি; শেষত ব্যাসে তাতেই মহেশ্বৰ পূজা কৰি আগন্তুক তীৰ্থোপদেশৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकत्रिशोध्यायः सूत उवाच उषित्वा तत्र भगवान् कपर्देशान्तिके पुनः / द्रष्टुं ययौ मध्यमेशं बहुवर्षगणान् प्रभुः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগৰ একত্ৰিংশ অধ্যায়ত—সূতে ক’লে: কপৰ্দেশৰ সান্নিধ্যত পুনৰ বহু বছৰ বাস কৰি প্ৰভু মধ্যমেশ্বৰক দৰ্শন কৰিবলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 2
तत्र मन्दाकिनीं पुण्यामृषिसङ्गनिषेविताम् / नदीं विमलपानीयां दृष्ट्वा हृष्टो ऽभवन्मुनिः
তাত তেওঁ পুণ্য মন্দাকিনী নদীক দেখিলে, যাক ঋষিসংঘে সেবা কৰে। পানযোগ্য নিৰ্মল জল দেখি মুনি আনন্দে উল্লসিত হ’ল।
Verse 3
स तामन्वीक्ष्य मुनिभिः सह द्वैपायनः प्रभुः / चकार भावपूतात्मा स्नानं स्नानविधानवित्
তাক (নদীক) নিৰীক্ষণ কৰি, মুনিসকলৰ সৈতে প্ৰভু দ্বৈপায়ন (ব্যাস)—ভক্তিভাৱে পবিত্ৰ অন্তঃকৰণে, স্নানবিধি জানি—বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে।
Verse 4
संतर्प्य विधिवद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / पूजयामास लोकादिं पुष्पैर्नानाविधैर्भवम्
তাৰ পিছত তেওঁ বিধিমতে দেবতা, ঋষি আৰু পিতৃগণক সন্তৰ্পিত কৰিলে; তাৰপিছত লোকসমূহৰ আদিকাৰণ ভৱ (শিৱ)ক নানাবিধ পুষ্পে পূজা কৰিলে।
Verse 5
प्रविश्य शिष्यप्रवरैः सार्धं सत्यवतीसुतः / मध्यमेश्वरमीशानमर्चयामास शूलिनम्
তাৰ পিছত সত্যৱতীপুত্ৰ (ব্যাস) শ্ৰেষ্ঠ শিষ্যসকলৰ সৈতে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি মধ্যমেশ্বৰ—ঈশান, ত্ৰিশূলধাৰী শূলিন—ক অর্চনা কৰিলে।
Verse 6
ततः पाशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / द्रष्टुं समागता रुद्रं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
তাৰ পিছত শান্ত পাশুপত ভক্তসকল, যিসকলৰ দেহ ভস্মধূলিৰে ধূসৰিত, ৰুদ্ৰ—মধ্যমেশ্বৰ পৰম ঈশ্বৰ—ক দর্শন কৰিবলৈ একত্ৰিত হ’ল।
Verse 7
ओङ्कारासक्तमनसो वेदाध्ययनतत्पराः / जटिला मुण्डिताश्चापि शुक्लयज्ञोपवीतिनः
তেওঁলোকৰ মন ওঁকাৰত লীন, বেদ অধ্যয়ন আৰু জপত তৎপৰ। কিছুমান জটাধাৰী, কিছুমান মুণ্ডিত; সকলেই শ্বেত যজ্ঞোপবীত আৰু পবিত্ৰ ধৰ্মচিহ্ন ধাৰণ কৰে।
Verse 8
कौपीनवसनाः केचिदपरे चाप्यवाससः / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता वेदान्तज्ञानतत्पराः
কিছুমানে কেৱল কৌপীন ধাৰে, আৰু কিছুমানে নিৰ্বস্ত্ৰ থাকে। তেওঁলোক ব্রহ্মচৰ্যত ৰত, শান্তচিত্ত আৰু বেদান্ত-জ্ঞানত তৎপৰ।
Verse 9
दृष्ट्वा द्वैपायनं विप्राः शिष्यैः परिवृतं मुनिम् / पूजयित्वा यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन्
শিষ্যৰে পৰিবৃত দ্বৈপায়ন মুনিক দেখি ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকলে বিধিমতে পূজা কৰি পাছত এই বাক্য ক’লে।
Verse 10
को भवान् कुत आयातः सह शिष्यैर्महामुने / प्रोचुः पैलादयः शिष्यास्तानृषीन् ब्रह्मभावितान्
“আপুনি কোন, আৰু ক’ৰ পৰা আহিছে, মহামুনে, শিষ্যসহ?”—এনে কৈ পৈল আদি শিষ্যসকলে ব্রহ্মভাবত স্থিত সেই ঋষিসকলক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 11
अयं सत्यवतीसूनुः कृष्णद्वैपायनो मुनिः / व्यासः स्वयं हृषीकेशो येन वेदाः पृथक् कृताः
এওঁ সত্যৱতীৰ পুত্ৰ কৃষ্ণ-দ্বৈপায়ন মুনি—ব্যাস; এওঁ স্বয়ং হৃষীকেশ প্ৰভু, যাঁৰ দ্বাৰা বেদসমূহ বিভাজিত হৈ পৃথক শাখাত বিন্যস্ত হ’ল।
Verse 12
यस्य देवो महादेवः साक्षादेव पिनाकधृक् / अंशांशेनाभवत् पुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुः
যাৰ দেৱ সাক্ষাৎ মহাদেৱ—পিনাকধাৰী শিৱ—নিজ দিৱ্য অংশৰ অতি ক্ষুদ্ৰ অংশে পুত্ৰৰূপে প্ৰকাশ পালে; সেই প্ৰভুৰ নাম ‘শুক’।
Verse 13
यः स साक्षान्महादेवं सर्वभावेन शङ्करम् / प्रपन्नः परया भक्त्या यस्य तज्ज्ञानमैश्वरम्
যি জনে সাক্ষাৎ মহাদেৱ শংকৰক সৰ্বভাৱে, পৰম ভক্তিসহ শৰণ লয়—তাৰ বাবে সেই শৰণাগতি-ভক্তিয়েই ঈশ্বৰ-সাক্ষাৎকাৰৰ ঐশ্বৰ্যজ্ঞান হৈ উঠে।
Verse 14
ततः पाशुपताः सर्वे हृष्टसर्वतनूरुहाः / नेमुरव्यग्रमनसः प्रोचुः सत्यवतीसुतम्
তেতিয়া সকলো পাশুপত ভক্ত—আনন্দত যাঁহাদের দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল—অব্যগ্ৰ মনৰে প্ৰণাম কৰি সত্যৱতীসুত (ব্যাস)ক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 15
भगवन् भवता ज्ञातं विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रिसादाद् देवदेवस्य यत् तन्माहेश्वरं परम्
ভগৱন! আপুনি পৰমেষ্ঠী (স্ৰষ্টা)ৰ সেই পৰম বিজ্ঞান জানিছে, যি দেৱদেৱৰ কৃপাৰে লাভ হয়—সেয়াই মহেশ্বৰ (শিৱ) সম্পৰ্কীয় সৰ্বোচ্চ জ্ঞান।
Verse 16
तद्वदास्माकमव्यक्तं रहस्यं गुह्यमुत्तमम् / क्षिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवतो मुखात्
সেইদৰে আমাৰ বাবেও এটা অব্যক্ত ৰহস্য আছে—অতি গুহ্য আৰু উত্তম। ভগৱানৰ মুখৰ পৰা সেয়া শুনি আমি শীঘ্ৰে সেই দেৱক সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰোঁ।
Verse 17
विसर्जयित्वा ताञ्छिष्यान् सुमन्तुप्रमुखांस्ततः / प्रोवाच तत्परं ज्ञानं योगिभ्यो योगवित्तमः
তাৰ পিছত সুমন্তু আদি শিষ্যসকলক বিদায় দি, যোগবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ সেই মহর্ষিয়ে যোগীসকলক পৰম, সৰ্বোচ্চ জ্ঞান উপদেশ দিলে।
Verse 18
तत्क्षणादेव विमलं संभूतं ज्योतिरुत्तमम् / लीनास्तत्रैव ते विप्राः क्षणादन्तरधीयत
সেই ক্ষণতেই নিৰ্মল, সৰ্বোত্তম জ্যোতি উদ্ভৱ হ’ল। সেই জ্যোতিতেই সেই বিপ্ৰ ঋষিসকল লীন হৈ এক নিমেষতে অদৃশ্য হ’ল।
Verse 19
ततः शिष्यान् समाहूय भगवान् ब्रह्मवित्तमः / प्रोवाच मध्यमेशस्य माहात्म्यं पैलपूर्वकान्
তাৰ পিছত ব্রহ্মজ্ঞানত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱানে পৈল আদি শিষ্যসকলক মাতি, মধ্যমেশৰ পবিত্ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 20
अस्मिन् स्थाने स्वयं देवो देव्या सह महेश्वरः / रमते भगवान् नित्यं रुद्रैश्च परिवारितः
এই স্থানতেই দেৱীৰ সৈতে স্বয়ং ভগৱান মহেশ্বৰ নিত্য আনন্দে ৰমণ কৰে আৰু ৰুদ্ৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত থাকে।
Verse 21
अत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकीसुतः / उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतैर्वृतः
ইয়াত পূৰ্বকালত হৃষীকেশ—বিশ্বাত্মা দেৱকীসুত কৃষ্ণ—এটা বছৰ বাস কৰিছিল; সদায় পাশুপতসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত আছিল।
Verse 22
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो रुद्राध्ययनतत्परः / आराधयन् हरिः शंभुं कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
সৰ্বাঙ্গত ভস্ম লেপি, ৰুদ্ৰ-উপদেশৰ অধ্যয়ন-জপত তৎপৰ হৈ, পাশুপত ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি হৰিয়ে শম্ভুৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 23
तस्य ते बहवः शिष्या ब्रह्मचर्यपरायणाः / लब्ध्वा तद्वचनाज्ज्ञानं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
তেওঁৰ বহু শিষ্য ব্ৰহ্মচৰ্যত পৰায়ণ আছিল; তেওঁৰ বচনৰ পৰা জ্ঞান লাভ কৰি তেওঁলোকে প্ৰত্যক্ষ মহেশ্বৰ (শিৱ) দৰ্শন কৰিলে।
Verse 24
तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः / ददौ कृष्णास्य भगवान वरदो वरमुत्तमम्
তেওঁৰ বাবে দেৱ মহাদেৱ নীললোহিত প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত হ’ল; বৰদ ভগৱানে কৃষ্ণক উত্তমতম বৰ দান কৰিলে।
Verse 25
येर्ऽचयिष्यन्ति गोविन्दं मद्भक्ता विधिपूर्वकम् / तेषां तदैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति जगन्मय
যিসকল মোৰ ভক্তে বিধিপূৰ্বক গোবিন্দৰ পূজা কৰিব, হে জগন্ময়, তেওঁলোকৰ অন্তৰত তেতিয়া ঈশ্বৰ-সম্বন্ধীয় (ঐশ্বৰ) জ্ঞান উদয় হ’ব।
Verse 26
नमस्योर्ऽचयितव्यश्च ध्यातव्यो मत्परैर्जनैः / भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादाद् द्विजातिभिः
মোৰ পৰায়ণ জনে তোমাক নমস্কাৰ, পূজা আৰু ধ্যান কৰিব লাগে; মোৰ প্ৰসাদে—সন্দেহ নাই—তুমি দ্বিজসকলৰ মাজত সমৃদ্ধি আৰু সিদ্ধি লাভ কৰিবা।
Verse 27
ये ऽत्र द्रक्ष्यन्ति देवेशं स्नात्वा रुद्रं पिनाकिनम् / ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषामाशु विनश्यति
যিসকলে ইয়াত স্নান কৰি দেৱেশ পিনাকধাৰী ৰুদ্ৰৰ দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকৰ ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপো শীঘ্ৰে নাশ হয়।
Verse 28
प्राणांस्त्यजन्ति ये मर्त्याः पापकर्मरता अपि / ते यान्ति तत् परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
পাপকর্মত ৰত মর্ত্যসকলেও যদি (উপদেশিত বিধিত) প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে তেওঁলোকে সেই পৰম স্থানলৈ যায়; ইয়াত সন্দেহ-বিচাৰ নকৰিলেও হয়।
Verse 29
धन्यास्तु खलु ते विप्रा मन्दाकिन्यां कृतोदकाः / अर्चयन्ति महादेवं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
মন্দাকিনীত স্নান সম্পন্ন কৰি মধ্যমেশ্বৰত ঈশ্বৰস্বৰূপ মহাদেৱক অৰ্চনা কৰা সেই বিপ্ৰসকল নিশ্চয় ধন্য।
Verse 30
स्नानं दानं तपः श्राद्धं पिण्डनिर्वपणं त्विह / एकैकशः कृतं विप्राः पुनात्यासप्तमं कुलम्
ইয়াত স্নান, দান, তপ, শ্রাদ্ধ আৰু পিণ্ড-নিৰ্বপণ—এইবোৰৰ প্ৰতিটো পৃথকভাৱে কৰিলেও, হে বিপ্ৰসকল, সপ্তম পুৰুষলৈকে কুল পবিত্ৰ হয়।
Verse 31
संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे / यत् फलं लभते मर्त्यस्तस्माद् दशगुणं त्विह
ৰাহুগ্ৰস্ত সূৰ্য (গ্ৰহণকালত) সংনিহতি সন্ধিক্ষণে জল স্পৰ্শ কৰি মর্ত্যই যি ফল পায়, ইয়াত সেই পুণ্য দশগুণ হয়।
Verse 32
एवमुक्त्वा महायोगी मध्यमेशान्ति के प्रभुः / उवास सुचिरं कालं पूजयन् वै महेश्वरम्
এইদৰে কৈ মহাযোগী—শান্তিৰ মধ্যাৱস্থাত স্থিত প্ৰভু—তাত বহুদিন বাস কৰিলে আৰু নিৰন্তৰ মহেশ্বৰ (শিৱ)ৰ পূজা কৰি থাকিল।
Frequently Asked Questions
Madhyameśvara is presented as an ever-abiding locus of Śiva-Śakti presence where disciplined worship and Pāśupata practice yield purification, sin-destruction, and ultimately direct darśana—validated by Vyāsa’s instruction and the episode of Kṛṣṇa receiving Nīlalohita’s boon.
It depicts Hari (Kṛṣṇa/Hṛṣīkeśa) taking the Pāśupata vow, studying Rudra’s teachings, worshipping Śambhu, and receiving Śiva’s direct boon—showing Vaiṣṇava divinity revering Śiva without contradiction, and linking devotion to the rise of Īśvara-centered knowledge.