Adhyaya 30
Oṅkāra-Liṅga and the Secret Pañcāyatana Liṅgas of Kāśī: Kṛttivāseśvara-Māhātmya
কাশী-তীৰ্থৰ প্ৰসঙ্গত সূতে কয়—ব্যাসে শিষ্যসকলৰ সৈতে বিশাল ওঁকাৰ-লিঙ্গৰ ওচৰলৈ যায়; ই প্ৰণৱৰূপ আৰু শুদ্ধি-মোক্ষৰ প্ৰত্যক্ষ সাধন বুলি স্তূত। অধ্যায়ে ওঁকাৰ-লিঙ্গক পঞ্চায়তন-পূজাত প্ৰকাশিত ‘পৰাবিদ্যা’ আৰু পাশুপত ‘পঞ্চাৰ্থ’ (শান্তি/অতীতত্ব, জ্ঞান, প্ৰকাশ-শক্তি, প্ৰতিষ্ঠা, সংহাৰ)ৰ আধাৰ বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত বাৰাণসীৰ গোপন ভূগোলত পাঁচটা গুপ্ত লিঙ্গ—কৃত্তিবাসেশ্বৰ, মধ্যমেশ্বৰ, বিশ্বেশ্বৰ, ওঁকাৰ, কপৰ্দেশ্বৰ—শিৱকৃপাৰে মাত্ৰ জনা যায় বুলি কোৱা হয়। ব্যাসে কৃত্তিবাসেশ্বৰত গৈ শুনে—পূজাৰত ব্ৰাহ্মণসকলক হত্যা কৰিবলৈ উদ্যত গজৰূপ দানৱক বধ কৰাৰ পিছত শিৱ ‘কৃত্তিবাস’ নামে খ্যাত হয়। শেষত কাশীৰ বিশেষ মোক্ষধৰ্ম ঘোষণা কৰে—কৃত্তিবাসত দৃঢ় আশ্ৰয় ল’লে এক জীৱনতেই মুক্তি লাভ হয়; সিদ্ধ, ৰুদ্ৰ আৰু শতৰুদ্ৰীয় বৈদিক পাঠ তাৰ সাক্ষী।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे एकोनत्रिशो ऽध्यायः सूत उवाच स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुर्द्वैपायनो मुनिः / जगाम विपुलं लिङ्गमोङ्कारं मुक्तिदायकम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত ত্ৰিংশ অধ্যায়। সূত ক’লে—শিষ্যবেষ্টিত ধীমন্ত গুৰু দ্বৈপায়ন মুনি (ব্যাস) মুক্তিদায়ক বিশাল ওঙ্কাৰ-লিঙ্গলৈ গ’ল।
Verse 2
तत्राभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः / प्रोवाच तस्य माहात्म्यं मुनीनां भावितात्मनाम्
তাত শিষ্যসকলৰ সৈতে মহাদেৱক আৰাধনা কৰি, মহামুনিয়ে ভাবিতাত্মা মুনিসকলক তেওঁৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 3
इदं तद् विमलं लिङ्गमोङ्कारं नाम शोभनम् / अस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
এইয়াই সেই বিমল লিঙ্গ, শোভন ‘ওঙ্কাৰ’ নামে খ্যাত; ইয়াৰ কেৱল স্মৰণমাত্ৰেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি হয়।
Verse 4
एतत् परतरं ज्ञानं पञ्चयतनमुत्तमम् / सेवितं सूरिभिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षदम्
ইয়াই পৰতৰ জ্ঞান—উত্তম পঞ্চায়তন উপাসনা। সূৰিসকলে নিত্য সেৱা কৰে; বাৰাণসীত ই মোক্ষ দান কৰে।
Verse 5
अत्र साक्षान्महादेवः पञ्चायतनविग्रहः / रमते भगवान् रुद्रो जन्तूनामपवर्गदः
ইয়াত সাক্ষাৎ মহাদেৱ পঞ্চায়তন-ৰূপে প্ৰকাশিত। ইয়াত ভগৱান ৰুদ্ৰ ৰমণ কৰে; জীৱসকলক অপৱৰ্গ (পৰম মুক্তি) দান কৰে।
Verse 6
यत् तत् पाशुपतं ज्ञानं पञ्चार्थमिति शब्द्यते / तदेतद् विमलं लिङ्गमोङ्कारे समवस्थितम्
যি পাশুপত জ্ঞান ‘পঞ্চাৰ্থ’ বুলি কোৱা হয়, সেয়াই এই বিমল লিঙ্গ; ই ওঙ্কাৰত সমৱস্থিত।
Verse 7
शान्त्यतीता तथा शान्तिर्विद्या चैव परा कला / प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पञ्चार्थं लिङ्गमैश्वरम्
শান্তিৰ অতীত অৱস্থা আৰু শান্তি; তদ্ৰূপ বিদ্যা আৰু পৰাকলা; আৰু প্ৰতিষ্ঠা আৰু নিবৃত্তি—এই পাঁচেই ঈশ্বৰ-লিঙ্গৰ পঞ্চাৰ্থ।
Verse 8
पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां सदाश्रयम् / ओङ्कारबोधकं लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते
ব্ৰহ্মা আদি পাঁচ দেৱতাৰ সদা আশ্ৰয় আৰু ওঙ্কাৰৰ বোধক যি লিঙ্গ, তাকেই ‘পঞ্চায়তন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
संस्मरेदैश्वरं लिङ्गं पञ्चायतनमव्ययम् / देहान्ते तत्परं ज्योतिरानन्दं विशते बुधः
জ্ঞানী সাধকে সদায় ঈশ্বৰৰ অব্যয় পঞ্চায়তন-লিঙ্গ স্মৰণ কৰিব। দেহান্তে তাত সম্পূৰ্ণ তন্ময় হৈ সি আনন্দময় দীপ্ত জ্যোতিত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 10
अत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा / उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परं पदम्
ইয়াত প্ৰাচীন কালত দেৱৰ্ষি, সিদ্ধগণ আৰু ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে ঈশান দেৱৰ উপাসনা কৰি পৰম পদ লাভ কৰিছিল।
Verse 11
मत्स्योदर्यास्तटे पुण्यं स्थानं गुह्यतमं शुभम् / गोचर्ममात्रं विप्रेन्द्रा ओङ्कारेश्वरमुत्तमम्
মৎস্যোদৰী তীৰত পুণ্যময়, অতি গোপন আৰু শুভ তীৰ্থস্থান আছে। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, গুচৰ্মমাত্ৰ পৰিমাণ হ’লেও সেয়াই উত্তম ওঙ্কাৰেশ্বৰ ধাম।
Verse 12
कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गः मध्यमेश्वरमुत्तमम् / विश्वेश्वरं तथोङ्कारं कपर्देश्वरमेव च
(ইয়াত) শিৱলিঙ্গসমূহ—কৃত্তিবাসেশ্বৰ, উত্তম মধ্যমেশ্বৰ, বিশ্বেশ্বৰ, তদ্ৰূপ ওঙ্কাৰ, আৰু কপৰ্দেশ্বৰো।
Verse 13
एतानि गुह्यलिङ्गानि वाराणस्यां द्विजोत्तमाः / न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्
হে দ্বিজোত্তমসকল, বাৰাণসীত এইবোৰ গোপন লিঙ্গ; শম্ভু (শিৱ)ৰ অনুগ্ৰহ নাথাকিলে ইয়াত কোনোেও সিহঁতক যথাৰ্থভাবে নাজানে।
Verse 14
एवमुक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः
এইদৰে কৈ পৰাশৰ-পুত্ৰ মহামুনি কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন শূলধাৰী দেৱৰ কৃত্তিবাসেশ্বৰ লিঙ্গ দৰ্শন কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 15
समभ्यर्च्य तथा शिष्यैर्माहात्म्यं कृत्तिवाससः / कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः
তাৰ পিছত শিষ্যসকলৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ ভগৱানে কৃত্তিবাস (শিৱ)ৰ মাহাত্ম্য শিষ্যসকলক ক’লে।
Verse 16
अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् / ब्राह्मणान् हन्तुमायातो ये ऽत्र नित्यमुपासते
এই স্থানতে পুৰাকালে এজন দৈত্যে হাতীৰ ৰূপ ধৰি ওচৰলৈ আহিছিল; ইয়াত নিত্য উপাসনা কৰা ব্ৰাহ্মণসকলক হত্যা কৰিবলৈ সি আহিছিল।
Verse 17
तेषां लिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः / रक्षणार्थं द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्तवत्सलः
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! তেওঁলোকৰ লিঙ্গৰ পৰা ত্ৰিনয়ন মহাদেৱ ৰক্ষাৰ্থে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; কিয়নো তেওঁ ভক্তবৎসল, ভক্তসকলৰ প্ৰতি সদা স্নেহশীল।
Verse 18
हत्वा गजाकृतिं दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः / वसस्तस्याकरोत् कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः
হাতীৰ ৰূপ ধৰা সেই দৈত্যক হৰে অবজ্ঞাভাৱে শূলৰে বধ কৰি, তাৰ ছালক বস্ত্ৰ কৰি ল’লে; সেয়ে তেওঁ কৃত্তিবাসেশ্বৰ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 19
अत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुङ्गवाः / तेनैव च शरीरेण प्राप्तास्तत् परमं पदम्
ইয়াত মুনিশ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে; আৰু সেই একে দেহে তেওঁলোকে পৰম পদ (পৰম ধাম)ত উপনীত হ’ল।
Verse 20
विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवाये च प्रकीर्तिताः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं नित्यमावृत्य संस्थिताः
দিব্য বিদ্যা, বিদ্যেশ্বৰ, ৰুদ্ৰগণ আৰু ‘শিৱ’ বুলি প্ৰকীৰ্তিত শিৱগণ—কৃত্তিবাসেশ্বৰ লিঙ্গক নিত্য আৱৰি তাতেই স্থিত থাকে।
Verse 21
ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जनाः / कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशयः
কলিযুগ ঘোৰ আৰু অধৰ্মবহুল বুলি জানি লোকসকলে কৃত্তিবাস ত্যাগ নকৰে; তেওঁলোক নিঃসন্দেহে কৃতাৰ্থ হয়।
Verse 22
जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षो ऽन्यत्राप्यते न वा / एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासे तु लभ्यते
অন্য ঠাইত সহস্ৰ জন্মে মোক্ষ পোৱা যাব—বা নাপোৱা যাব; কিন্তু কৃত্তিবাসত একে জন্মতেই মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 23
आलयः सर्वसिद्धानामेतत् स्थानं वदन्ति हि / गोपितं देवदेवेन महादेवेन शंभुना
তেওঁলোকে কয় যে এই স্থান সকলো সিদ্ধৰ আলয়; দেৱদেৱ মহাদেৱ শম্ভুৱে ইয়াক গোপনে ৰাখি ৰক্ষা কৰিছে।
Verse 24
युगे युगे ह्यत्र दान्ता ब्राह्मणा वेदपारागाः / उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम्
যুগে যুগে ইয়াত সংযমী, বেদপাৰংগত ব্ৰাহ্মণসকলে মহাদেৱৰ উপাসনা কৰে আৰু শতৰুদ্ৰীয় জপ কৰে।
Verse 25
स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम् / ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्वान्तरं शिवम्
তেওঁলোকে সদায় কৃত্তিবাস ত্ৰ্যম্বক দেৱক স্তৱ কৰে আৰু হৃদয়ত সৰ্বান্তৰ্যামী স্থাণু-স্বৰূপ শিৱক ধ্যান কৰে।
Verse 26
गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि ये वाराणस्यां निवसन्ति विप्राः / तेषामथैकेन भवेन मुक्तिर् ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः
বাৰাণসীত বাস কৰা সেই বিপ্ৰসকলৰ বিষয়ে সিদ্ধসকলে পবিত্ৰ গীত গায়; যিসকলে কৃত্তিবাসক শৰণ লৈছে, তেওঁলোকৰ একে ভৱতে মুক্তি হয়।
Verse 27
संप्राप्य लोके जगतामभीष्टं सुदुर्लभं विप्रकुलेषु जन्म / ध्याने समाधाय जपन्ति रुद्रं ध्यायन्ति चित्ते यतयो महेशम्
জগতৰ সৰ্বৰ অভীষ্ট, অতি দুৰ্লভ ব্ৰাহ্মণকুলত জন্ম লাভ কৰি যতি সকলে ধ্যান-সমাধিত স্থিৰ হৈ ৰুদ্ৰৰ জপ কৰে আৰু চিত্তত মহেশক ধ্যান কৰে।
Verse 28
आराधयन्ति प्रभुमीशितारं वाराणसीमध्यगता मुनिन्द्राः / यजन्ति यज्ञैरभिसंधिहीनाः स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शंभुम्
বাৰাণসীৰ মধ্যভাগত অৱস্থিত মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে প্ৰভু পৰমেশ্বৰক আৰাধনা কৰে; ফলাভিসন্ধিহীনভাৱে যজ্ঞ কৰে, ৰুদ্ৰক স্তৱ কৰে আৰু শম্ভুক প্ৰণাম কৰে।
Verse 29
नमो भवायामलयोगधाम्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम् / स्मरामि रुद्रं हृदये निविष्टं जाने महादेवमनेकरूपम्
অমল যোগধাম ভৱক নমস্কাৰ। প্ৰাচীন গিৰীশ স্থাণুৰ শৰণ লওঁ। হৃদয়ত অধিষ্ঠিত ৰুদ্ৰক স্মৰণ কৰোঁ; বহুৰূপধাৰী মহাদেৱক চিনোঁ।
Frequently Asked Questions
It presents the liṅga as the stainless, radiant form of Oṃ itself—both a sacred emblem and a metaphysical disclosure—where remembrance purifies sin and devotion culminates in entry into blissful light.
It is the fivefold sanctuary in which Mahādeva is manifest as the refuge of five deities (beginning with Brahmā) and as a liberating mode of worship tied to the meaning of Oṃ.
Kṛttivāseśvara, Madhyameśvara, Viśveśvara, Oṅkāra, and Kapardeśvara—stated to be truly known only through Śambhu’s grace.
The chapter emphasizes Īśvara as the inner presence (Sthāṇu within the heart) and the goal of final release; liberation is portrayed as entering radiant bliss through exclusive devotion and contemplative establishment in that inner Lord.