Adhyaya 19
Sūrya-vaṃśa Genealogy and the Supremacy of Tapas: Gāyatrī-Japa, Rudra-Darśana, and Śatarudrīya Upadeśa
এই অধ্যায়ত সৃষ্টিকথাৰ পৰা আগবাঢ়ি নিয়মিত মানৱ-ইতিহাসৰ ধাৰা আৰম্ভ হয়। সূৰ্যৰ পত্নী আৰু সন্তানসকলৰ উল্লেখ কৰি মনুৰ পৰা ইক্ষ্বাকু আদি ৰজাসকলৰ মাধ্যমে সূৰ্যবংশৰ পৰম্পৰা মন্ধাতা আৰু পৰৱৰ্তী উত্তৰাধিকাৰীসকললৈকে বৰ্ণিত। তাৰ পাছত বংশৰ এজন ৰজাই ধৰ্মপুত্ৰ লাভৰ কামনাত নাৰায়ণ/বাসুদেৱৰ ভক্তি কৰিবলৈ উপদেশ পায়—ভক্তিক বংশ আৰু ধৰ্মৰ জননী বুলি দেখুওৱা হয়। তাৰ পিছত এক আদৰ্শ ৰাজর্ষি বিজয় আৰু অশ্বমেধৰ পাছত ঋষিসকলক সোধে—যজ্ঞ, তপস্যা নে সন্ন্যাস, কোনটো পৰম শ্ৰেয়? বহু মুনি একমত হয় যে যজ্ঞ আৰু গৃহস্থধৰ্ম ক্ৰমে বনপ্ৰস্থলৈ পৰিপক্ক হয়, কিন্তু শাস্ত্ৰসাৰ তপস্যাই, সেয়াই মোক্ষদায়িনী। ৰজাই ৰাজ্য পুত্ৰক সঁপাই বৰ্ণাশ্ৰম-নিয়মযুক্ত শাসন বজাই ৰাখি দীঘল গায়ত্ৰীজপ কৰে আৰু ব্ৰহ্মাৰ বৰত দীঘলীয়া আয়ু পায়। অধিক তপস্যাত তেওঁ নীলকণ্ঠ অর্ধনাৰীশ্বৰ ৰূপ ৰুদ্ৰৰ দৰ্শন পায়, শতৰুদ্ৰীয় জপ আৰু ভস্মাচাৰৰ উপদেশ গ্ৰহণ কৰি ব্ৰহ্মলোক আৰু সূৰ্যমণ্ডল অতিক্ৰম কৰি মহেশ্বৰপদ লাভ কৰে। শেষত শ্ৰৱণফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् / तस्यादित्यस्य चैवसीद् भार्याणां तु चतुष्टयम् / संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্বভাগত অষ্টাদশ অধ্যায়। সূত ক’লে—অদিতিয়ে কশ্যপৰ পৰা প্ৰভু আদিত্যক পুত্ৰৰূপে জন্ম দিলে। সেই আদিত্যৰ চাৰিগৰাকী পত্নী আছিল—সঞ্জ্ঞা, ৰাজ্ঞী, প্ৰভা আৰু ছায়া। এতিয়া তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকলৰ কথা শুনা।
Verse 2
संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् / यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च
ত্বষ্টাৰ কন্যা সঞ্জ্ঞাই সূৰ্যৰ পৰা মনুসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মনুক জন্ম দিলে; লগতে যম, যমুনা, আৰু ৰাজ্ঞী তথা ৰৈৱতকো জন্ম দিলে।
Verse 3
प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णमात्मजम् / शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम्
আদিত্য (সূৰ্য)ৰ পৰা প্ৰভাই প্ৰভাতক জন্ম দিলে; আৰু ছায়াই নিজৰ পুত্ৰ সাবৰ্ণক, লগতে শনি, তপতী আৰু বিষ্টিক ক্ৰমে জন্ম দিলে।
Verse 4
मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु संयमाः / इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च
প্ৰথম মনুৰ নজন সংযমী পুত্ৰ আছিল—ইক্ষ্বাকু, নভগ, ধৃষ্ট আৰু শৰ্যাতি আদি।
Verse 5
नरिष्यन्तश्च नाभागो ह्यरिष्टः कारुषकस्तथा / पृषध्रश्च महातेजा नवैते शक्रसन्निभाः
আৰু নৰিষ্যন্ত, নাভাগ, অৰিষ্ট, কাৰুষক তথা মহাতেজস্বী পৃষধ্ৰ—এই নজনেই পৰাক্ৰমত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সদৃশ।
Verse 6
इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये / बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण संगता
সোমবংশৰ বৃদ্ধি হেতু জ্যেষ্ঠা-শ্ৰেষ্ঠা ইলা বুধৰ গৃহলৈ গৈ, সোমপুত্ৰ বুধৰ সৈতে সংযুক্ত হ’ল।
Verse 7
असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम् / पितॄणां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम्
দেৱীয়ে সৌম্য (বুধ)ৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ পুৰূৰৱসক জন্ম দিলে; আমি শুনিছোঁ, তেওঁ বুধজাত আৰু পিতৃসকলৰ তৃপ্তিকৰ্তা।
Verse 8
संप्राप्य पुंस्त्वममलं सुद्युम्न इति विश्रुतः / इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत
নিৰ্মল পুৰুষত্ব পুনৰ লাভ কৰি তেওঁ ‘সুদ্যুম্ন’ নামে খ্যাত হ’ল; ইলা পৰা তিন পুত্ৰ লাভ কৰি, পাছত পুনৰ স্ত্ৰীত্ব প্ৰাপ্ত কৰিলে।
Verse 9
उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च / सर्वे ते ऽप्रतिमप्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम्
উৎকল, গয়া আৰু বিনতাশ্ব—সকলোয়ে অতুলখ্যাত হৈ পদ্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে।
Verse 10
इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः / ज्येष्ठः पुत्रशतस्यापि दश पञ्च च तत्सुताः
ইক্ষ্বাকুৰ পৰা বিকুক্ষি নামৰ এজন বীৰ ৰজা জন্মিল। ইক্ষ্বাকুৰ শত পুত্ৰৰ মাজত তেওঁ জ্যেষ্ঠ; আৰু বিকুক্ষিৰ পনৰটা পুত্ৰ আছিল।
Verse 11
तेषाञ्ज्येष्ठः ककुत्स्थो ऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः / सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकश्च पृथोः सुतः
তেওঁলোকৰ মাজত জ্যেষ্ঠ ককুত্স্থ আছিল; ককুত্স্থকেই সুয়োধন বুলিও কোৱা হৈছিল। সুয়োধনৰ পৰা শ্ৰীমান পৃথু জন্মিল, আৰু পৃথুৰ পুত্ৰ বিশ্বক।
Verse 12
विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः / स गोकर्णमनुप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान्
বিশ্বকাৰ পৰা ধীমান আৰ্দ্ৰক জন্মিল; তেওঁৰ পুত্ৰ যুবনাশ্ব। সেই প্ৰতাপৱান যুবনাশ্ব গোকৰ্ণত গৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 13
दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तमनलप्रभम् / प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः / अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्
অগ্নিৰ দৰে তপস্যাত দীপ্ত গৌতম ব্ৰাহ্মণক দেখি, পুত্ৰকাম ৰজাই ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি সুধিলে—“কোন কৰ্মে ধৰ্মবান পুত্ৰ লাভ হয়?”
Verse 14
गौतम उवाच आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम् / अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्
গৌতমে ক’লে—আদি পুৰুষ, নিৰাময়, অনাদি-অনন্ত দেৱ নাৰায়ণক আৰাধনা কৰিলে ধৰ্মনিষ্ঠ পুত্ৰ লাভ হয়।
Verse 15
यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः / तमादिकृष्णमीशानमाराध्याप्नोति सत्सुतम्
যাৰ পুত্ৰ স্বয়ং ব্ৰহ্মা আৰু পৌত্ৰ নীললোহিত (ৰুদ্ৰ)—সেই আদিকৃষ্ণ ঈশানক আৰাধনা কৰিলে উত্তম সৎপুত্ৰ লাভ হয়।
Verse 16
न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः / तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम्
যাৰ সত্য মহিমা ভগৱান ব্ৰহ্মাও তত্ত্বতঃ নাজানে—সেই হৃষীকেশক আৰাধনা কৰিলে ধৰ্মনিষ্ঠ পুত্ৰ লাভ হয়।
Verse 17
स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः / आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम्
গৌতমৰ বচন শুনি পৃথিৱীপতি ৰজা যুবনাশ্বে মহাযোগে উপলব্ধ সনাতন বাসুদেৱক আৰাধনা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 18
तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरः श्रावस्तिरिति विश्रुतः / निर्मिता येन श्रावस्तिर्गौडदेशे महापुरी
তেওঁৰ পুত্ৰ এজন বীৰ আছিল, ‘শ্ৰাৱস্তি’ নামে খ্যাত; তেৱেঁই গৌড়দেশত শ্ৰাৱস্তী নামৰ মহাপুৰী স্থাপন কৰিছিল।
Verse 19
तस्माच्च बृहदश्वो ऽभूत् तस्मात् कुवलयाश्वकः / धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुं हत्वा महासुरम्
তেওঁৰ পৰা বৃহদশ্ব জন্মিল, আৰু তাৰ পৰা কুবলয়াশ্বক। মহাসুৰ ধুন্ধুক বধ কৰি তেওঁ ‘ধুন্ধুমাৰ’ উপাধি লাভ কৰিলে।
Verse 20
धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः / दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च
হে দ্বিজোত্তম! ধুন্ধুমাৰৰ তিন পুত্ৰ বুলি কোৱা হয়—দৃঢ়াশ্ব, দণ্ডাশ্ব আৰু কপিলাশ্ব।
Verse 21
दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः
দৃঢ়াশ্বৰ পৰা প্ৰমোদ জন্মিল, আৰু তাৰ পুত্ৰ হৰ্যশ্ব। হৰ্যশ্বৰ পৰা নিকুম্ভ, আৰু নিকুম্ভৰ পৰা সংহতাশ্বক জন্মিল।
Verse 22
कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ / युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि
সংহতাশ্বৰ দুজন পুত্ৰ—কৃশাশ্ব আৰু ৰণাশ্ব। ৰণাশ্বৰ পুত্ৰ যুবনাশ্ব যুদ্ধে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সম বলবান আছিল।
Verse 23
कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् / मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम्
তাৰ পিছত বাৰুণী ইষ্টি সম্পাদন কৰি, ঋষিসকলৰ প্ৰসাদত তেওঁ এক অতুল পুত্ৰ লাভ কৰিলে—মান্ধাতা—যি বিষ্ণুভক্তসকলৰ মাজত অনুত্তম, মহাপ্ৰাজ্ঞ আৰু সকলো অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 24
मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् / मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि
মান্ধাতা পৰা পুৰুকুৎস জন্মিল; লগতে বীৰ্যবান অম্বৰীষ আৰু পুণ্যাত্মা মুচুকুন্দ—সকলো যুঁজত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সমান আছিল।
Verse 25
अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत्
অম্বৰীষৰ বংশত যুবনাশ্ব নামৰ আন এজন উত্তৰাধিকাৰী প্ৰসিদ্ধ হৈছিল। যুবনাশ্বৰ পৰা হৰিত জন্মিল, আৰু হৰিতৰ পুত্ৰ হাৰিত হৈছিল।
Verse 26
पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतो ऽभवत्
পুৰুকুৎসৰ বংশত মহাযশস্বী ত্ৰসদস্যু জন্মিল। নৰ্মদাৰ তীৰত সম্ভূতি উদ্ভৱ হৈ তেওঁৰ পুত্ৰ হৈছিল।
Verse 27
विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्यो ऽभवत् परः / बृहदशवो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतो ऽभवत्
তেওঁৰ পুত্ৰ বিষ্ণুবৃদ্ধ; আৰু তেওঁৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ অনৰণ্য জন্মিল। অনৰণ্যৰ পুত্ৰ বৃহদশ্ব, আৰু বৃহদশ্বৰ পুত্ৰ হৰ্যশ্ব হৈছিল।
Verse 28
सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः / प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम्
সেই ৰজা অতিশয় ধৰ্মনিষ্ঠ আছিল; প্ৰজাপতি কৰ্দমৰ প্ৰসাদত তেওঁ সূৰ্য-পরায়ণ ধৰ্মিক পুত্ৰ লাভ কৰিলে।
Verse 29
स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम्
শুভবুদ্ধি আৰু সমৃদ্ধচিত্ত ৰজা বসুমনাই বিধিপূৰ্বক সূৰ্যদেৱৰ আৰাধনা কৰি, শত্রুদমনকাৰী অতুলনীয় পুত্ৰ ত্ৰিধন্বা লাভ কৰিলে।
Verse 30
अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः / स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः
শত্রুবিলাকক জয় কৰি সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠই অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে। তেওঁ স্বাধ্যায়নিষ্ঠ, দানশীল, সহনশীল আৰু ধৰ্মপৰায়ণ আছিল।
Verse 31
ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः / वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
তেতিয়া মহাত্মাৰ যজ্ঞৱাটলৈ বশিষ্ঠ-কশ্যপ আদি নেতৃত্বত ঋষিসকল সমবেত হ’ল; ইন্দ্ৰক অগ্ৰে ৰাখি দেৱসকলেও আহিল।
Verse 32
तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः / समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान्
বিধিপূৰ্বক যজ্ঞ সমাপ্ত কৰি বিনয়সম্পন্ন মহাৰাজে তেওঁলোকক প্ৰণাম কৰি বশিষ্ঠ আদি দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 33
वसुमना उवाच किंस्विच्छेयस्करतरं लोके ऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः / यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः
বসুমনাই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণঋষভসকল! এই লোকত অধিক শ্ৰেয়স্কৰ কি—যজ্ঞ, তপ, নে সন্ন্যাস? হে সৰ্ববেদবিদসকল, মোক কওক।
Verse 34
वसिष्ठ उवाच अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः / इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद वनमथात्मवान्
বসিষ্ঠে ক’লে—বিধিপূৰ্বক বেদ অধ্যয়ন কৰি, ধৰ্মমতে পুত্ৰ উৎপন্ন কৰি, আৰু যজ্ঞদ্বাৰা যজ্ঞেশ্বৰক আৰাধনা কৰি; আত্মসংযমী পুৰুষ পাছত বনলৈ গমন কৰক।
Verse 35
पुलस्त्य उवाच आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम् / प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्वं सुरोत्तमान्
পুলস্ত্যে ক’লে—তপস্যাৰে যোগীনাথ পৰমেষ্ঠী দেৱক আৰাধনা কৰি; আগতে দেৱোত্তমসকলক বিধিপূৰ্বক যজ্ঞে সন্তুষ্ট কৰি, তাৰ পাছত বিধিমতে প্ৰব্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰক।
Verse 36
पुलह उवाच यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम् / तमाराध्य सहस्त्रांशुं तपसा मोक्षमाप्नुयात्
পুলহে ক’লে—যাক এক, প্ৰাচীন পৰমপুৰুষ, পৰমেশ্বৰ বুলি ঘোষণা কৰা হয়; সেই সহস্ৰাংশুক তপস্যাৰে আৰাধনা কৰিলে মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 37
जमदग्निरुवाच अजस्य नाभावध्येकमीश्वरेण समर्पितम् / बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते
জমদগ্নিয়ে ক’লে—অজৰ নাভিপদ্মত ঈশ্বৰে সমৰ্পণ কৰা সেই এক অনুপম বীজ, যাৰ দ্বাৰা ভগৱানে সৃষ্টিক প্ৰৱৰ্তিত কৰে; সেই দেৱক তপস্যাৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 38
विश्वामित्र उवाच यो ऽग्निः सर्वात्मको ऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः
বিশ্বামিত্ৰে ক’লে—যি অগ্নি সৰ্বাত্মক, অনন্ত, স্বয়ম্ভূ আৰু বিশ্বতোমুখ; সেয়াই ৰুদ্ৰ, আৰু সেয়া উগ্ৰ তপস্যাৰে পূজিত হয়, কেৱল অন্য মখযজ্ঞে নহয়।
Verse 39
भरद्वाज उवाच यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः / स सर्वदैवततनुः पूज्यते तपसेश्वरः
ভৰদ্বাজে ক’লে—যি সনাতন ‘জাতবেদ’ দেৱ যজ্ঞেৰে পূজিত হয়, সিয়েই সকলো দেৱতাৰ তনুস্বৰূপ; তপস্যাৰ ঈশ্বৰ সদায় পূজ্য।
Verse 40
अत्रिरुवाच यतः सर्वमिदं जातं यस्यापत्यं प्रजापतिः / तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः
অত্রিয়ে ক’লে—যাৰ পৰা এই সমগ্ৰ জগত জন্মিছে, যাৰ সন্তান স্বয়ং প্ৰজাপতি; অতি মহান তপস্যাত স্থিত সেই মহেশ্বৰ পূজিত হয়।
Verse 41
गौतम उवाच यतः प्रधानपुरुषौ यस्य शक्तिमयं जगत् / स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः
গৌতমে ক’লে—যাৰ পৰা প্ৰধান আৰু পুৰুষ উদ্ভৱ হয়, আৰু যাৰ শক্তিয়ে এই জগত ব্যাপ্ত; সেই সনাতন দেবদেৱ তপস্যাৰে পূজনীয়।
Verse 42
कश्यप उवाच सहस्त्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः / प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः
কশ্যপে ক’লে—সহস্ৰনয়ন দেৱ সাক্ষীস্বৰূপ; সিয়েই প্ৰজাপতি। পৰম মহাযোগী তেওঁ উত্তম তপস্যাৰে পূজিত হলে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 43
क्रतुरुवाच प्राप्ताध्ययनयज्ञस् लब्धपुत्रस्य चैव हि / नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते
ক্ৰতুৱে ক’লে—যিয়ে অধ্যয়ন আৰু যজ্ঞফল লাভ কৰিছে, আৰু যাৰ পুত্ৰলাভো হৈছে; তপস্যা বিনা কোনো ধৰ্ম শাস্ত্ৰত দেখা নাযায়।
Verse 44
इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहृष्टधीः / विसर्जयित्वा संपूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत्
এই কথা শুনি ৰাজৰ্ষি অতিশয় আনন্দচিত্তে সেই ঋষিসকলক প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁলোকক বিদায় দি আৰু ত্ৰিধন্বানক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি তেতিয়া ক’লে।
Verse 45
आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम् / प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम्
মই তপস্যাৰ দ্বাৰা ‘একাক্ষৰ’ নামে খ্যাত সেই দেৱক আৰাধনা কৰিম—সেইজনেই মহৎ প্ৰাণ, মহাপুৰুষ, আৰু আদিত্যৰ অন্তৰত অধিষ্ঠিত।
Verse 46
त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः / चातुर्वर्ण्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम्
কিন্তু তুমি নিত্য ধৰ্মত ৰত হৈ, অপ্রমাদে, চাতুৰ্বৰ্ণ্য-ব্যৱস্থাৰে সংযুক্ত এই সমগ্ৰ ক্ষিতিমণ্ডল ৰক্ষা আৰু শাসন কৰা।
Verse 47
एवमुक्त्वा स तद्राज्यं निधायात्मभवे नृपः / जगामारण्यमनघस्तपश्चर्तुमनुत्तमम्
এনেদৰে কৈ সেই নিৰ্দোষ ৰজাই নিজৰ পুত্ৰক ৰাজ্য সঁপে দি, অনুত্তম তপস্যা কৰিবলৈ অৰণ্যলৈ গ’ল।
Verse 48
हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे / कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान्
হিমালয়ৰ মনোৰম শিখৰত, শুভ দেবদাৰু বনত, কন্দ-মূল-ফল আহাৰ কৰা সেই মুনিয়ে তপস্বীৰ সৰল অন্নেৰে দেৱতাসকলক যজন-পূজন কৰিলে।
Verse 49
संवत्सरशतं साग्रं तपोनिर्धूतकल्मषः / जजाप मनसा देवीं सावित्ररिं वेदमातरम्
তপস্যাৰে কল্মষ নিৰ্ধূত কৰি, তেওঁ এশ বছৰৰো অধিককাল মনতে বেদমাতা দেৱী সাবিত্ৰীক জপ কৰিলে।
Verse 50
तस्यैवं जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः / हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम्
তেওঁ এইদৰে জপ কৰি থাকোঁতে স্বয়ম্ভূ পৰমেশ্বৰ—হিৰণ্যগৰ্ভ, বিশ্বাত্মা—সেই দেৱ নিজেই সেই স্থানলৈ আহিল।
Verse 51
दृष्ट्वा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् / ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन्
সৰ্বদিশামুখ ব্ৰহ্মা দেৱক আহি থকা দেখি, তেওঁ তেওঁৰ পদযুগলত মূৰ নত কৰি নামকীৰ্তন কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 52
नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने / हिर्ण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्त्राक्षाय वेधसे
দেৱাধিদেৱ, ব্ৰহ্মন্ পৰমাত্মালৈ নমস্কাৰ। হিৰণ্য-মূৰ্তি, সহস্ৰাক্ষ, সৰ্ববিধাতা বেধস—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 53
नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये / सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये
ধাত্ৰে আৰু বিধাত্ৰে নমস্কাৰ; বেদাত্মমূৰ্তিলৈ নমস্কাৰ। সাংখ্য-যোগে অধিগম্য, জ্ঞানমূর্তি প্ৰভু—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 54
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः
ত্রিমূর্তি-স্বৰূপ প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ; স্ৰষ্টা, সকলো অৰ্থ আৰু পুৰুষাৰ্থৰ জ্ঞাতা আপোনাক প্ৰণাম। আদ্য পুৰাণ পুৰুষ, যোগীসকলৰ গুৰু—আপোনাক নমঃ।
Verse 55
ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः / वरं वरय भद्रं ते वरदो ऽस्मीत्यभाषत
তেতিয়া বিশ্বভাবন ভগৱান বিরিঞ্চ (ব্ৰহ্মা) প্ৰসন্ন হৈ ক’লে—“বৰ বিচাৰ; তোমাৰ মঙ্গল হওক। মই বৰদাতা।”
Verse 56
राजोवाच जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम् / भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम
ৰাজাই ক’লে—“হে দেবদেৱেশ! মই যদি বেদমাতা গায়ত্ৰীক জপ কৰোঁ, তেন্তে মোৰ আয়ু পুনৰ বৃদ্ধি পাই পূৰ্ণ এশ বছৰ আৰু তাতকৈও অধিক হ’ব নে?”
Verse 57
बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् / स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत
“তথাস্তু,” বুলি বিশ্বাত্মাই ৰজাক চাই, অতিশয় প্ৰীতিত দুয়ো হাতে স্পৰ্শ কৰি তাতেই অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 58
सो ऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः / शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः
সেও বৰ লাভ কৰি শ্ৰীসম্পন্ন হ’ল; প্ৰজাপতিৰ কৃপাৰে তাৰ বুদ্ধি প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল হ’ল। সি শান্তস্বভাৱ, ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নানকাৰী আৰু কন্দ-মূল-ফল আহাৰকাৰী আছিল।
Verse 59
तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः / प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः
তেওঁৰ শতবৰ্ষ সম্পূৰ্ণ হোৱামাত্ৰেই ভগৱান উগ্ৰদীধিতি মহাযোগী সূৰ্য-মণ্ডলৰ মধ্যভাগৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 60
तं दृष्ट्वा वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनम् / स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः
বেদবিদ্বান, মণ্ডলস্থিত, সনাতন, স্বয়ম্ভূ, অনাদি-অন্ত ব্রহ্মাক দেখি সি গভীৰ বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 61
तुष्टाव वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः / क्षणादपश्यत् पुरुषं तमेव परमेश्वरम्
সি বৈদিক মন্ত্ৰে, বিশেষকৈ সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী)ৰে স্তৱ কৰিলে; ক্ষণতে সেই পুৰুষ পৰমেশ্বৰকেই দৰ্শন কৰিলে।
Verse 62
चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनम् / चन्द्रावयवलक्षमाणं नरनारीतनुं हरम्
সি হৰ (শিৱ)ক দেখিলে—চতুৰ্মুখ, জটামৌলি, অষ্টহস্ত, ত্ৰিনয়ন, চন্দ্ৰলাঞ্ছনধাৰী, নৰ-নাৰী-তনু (অৰ্ধনাৰীশ্বৰ) ৰূপে।
Verse 63
भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्वरश्मिभिः / रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम्
মই নীলকণ্ঠ প্ৰভুক দেখিলোঁ; তেওঁ নিজৰ কিৰণেৰে সমগ্ৰ জগত আলোকিত কৰে—ৰক্তবস্ত্ৰধাৰী, ৰক্তদীপ্ত, ৰক্তমালা আৰু ৰক্তানুলেপনে বিভূষিত।
Verse 64
तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि / ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि
সেই দিৱ্য ভাবত সম্পূৰ্ণভাবে ভাৱিত দৃষ্টিৰে তেওঁক দেখি, পৰম শুদ্ধ ভক্তিভাৱে পূৰ্ণ হৈ সি শিৰ নত কৰি ৰুদ্ৰক নমস্কাৰ কৰিলে আৰু সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) মন্ত্ৰেৰেো বন্দনা কৰিলে।
Verse 65
नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने / त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे
হে নীলকণ্ঠ, দীপ্তিমান পৰমেষ্ঠী—আপোনাক নমস্কাৰ। ত্ৰয়ীময় ৰুদ্ৰক আৰু কালৰূপ কাৰণতত্ত্বক নমস্কাৰ।
Verse 66
तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः / इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ
তেতিয়া প্ৰীতমন মহাদেৱে ৰজাক ক’লে—হে অনঘ, মোৰ এই ৰহস্য নামসমূহ শুনা।
Verse 67
सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु / नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः
সকলো বেদত সংসাৰবন্ধন শমোৱা স্তুতি গীত হৈছে। সেয়ে হে নৃপতি, সদায় শুচি হৈ এই (বৈদিক স্তৱ) দ্বাৰা নিৰন্তৰ মোক নমস্কাৰ কৰা।
Verse 68
अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् / जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप
হে নৃপ, যজুৰ্বেদৰ সাৰস্বৰূপে উদ্ধৃত শতৰুদ্ৰীয় অধ্যায় জপ কৰা—চিত্ত অন্যত্ৰ ননিয়াই, মন মোৰ প্ৰতি আসক্ত ৰাখি একাগ্ৰ হোৱা।
Verse 69
ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः / जपेदामरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम्
ব্ৰহ্মচাৰী, মিতাহাৰী, ভস্মনিষ্ঠ আৰু সমাহিতচিত্ত হৈ, মৃত্যুপৰ্যন্ত ৰুদ্ৰৰ জপ কৰক; তেওঁ পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 70
इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया / पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्
এইদৰে কৈ, ভক্তৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিব বিচৰা ভগৱান ৰুদ্ৰই পুনৰ ৰজাৰ বাবে শতবৰ্ষ আয়ু নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।
Verse 71
दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः / क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत्
পৰমেশ্বৰে তেওঁক সেই পৰম জ্ঞান আৰু সৰ্বোচ্চ বৈৰাগ্য দান কৰি, ৰুদ্ৰ ক্ষণমাত্ৰতে অন্তৰ্ধান কৰিলে; সেয়া অদ্ভুত যেন লাগিল।
Verse 72
राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः / भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः
ৰজাইও তপস্যাৰ দ্বাৰা অনন্যচিত্তে ৰুদ্ৰৰ জপ কৰিলে। ভস্মলিপ্ত হৈ, ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নান কৰি, তেওঁ শান্ত আৰু সমাহিত ৰ’ল।
Verse 73
जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः / योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्
সেই নৃপতিয়ে জপ কৰি থাকোঁতে পূৰ্ণ শতবৰ্ষ সম্পন্ন হ’ল; তেতিয়া কালৰ পৰা—কালস্বৰূপ পৰম তত্ত্বৰ পৰা—তেওঁৰ ভিতৰত পুনৰ যোগপ্ৰবৃত্তি উদয় হ’ল।
Verse 74
विवेश तद् वेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः / भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम्
তেওঁ বেদসাৰভূত পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)-ৰ পৰম ধামত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ ভানুৰ শুভ্ৰ দীপ্তিময় মণ্ডলত উপনীত হৈ সেখানৰ পৰা মহেশ্বৰলৈ গমন কৰিলে।
Verse 75
यः पठेच्छृणुयाद् वापि राज्ञश्चरितमुत्तमम् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
যি কোনোবাই এই ৰজাৰ উত্তম চৰিত্ৰ পঢ়ে বা শুনে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মলোকত সন্মানিত হয়।
Frequently Asked Questions
The sages present a staged dharma: Vedic study, progeny, and yajña mature into forest-life, but they repeatedly emphasize tapas as the decisive essence that perfects merit and leads to liberation; renunciation is framed as meaningful when preceded by fulfilled sacrificial and social obligations.
The narrative uses Gāyatrī-japa to open Vedic realization that culminates in a Shaiva theophany, expressing samanvaya. Rudra instructs continual salutation through Vedic hymns, prescribes Śatarudrīya-japa with undistracted devotion, and commends brahmacarya, moderation, and bhasma as a direct path to the Supreme State.