Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বভাগৰ বংশ-আখ্যান আগবাঢ়ে। বলিৰ পুত্ৰ বাণ মহাবলী অসুৰ; শংকৰৰ তীব্ৰ ভক্ত হ’লেও ইন্দ্ৰ আৰু দেৱসকলক পীড়া দিয়ে। দেৱসকলে মহাদেৱৰ শৰণ ল’লে, শিৱ ক্ৰীড়াৰ্থে একেটা বাণেৰে তাৰ নগৰ দহি পেলায়; তথাপি বাণৰ ৰুদ্ৰাশ্ৰয় আৰু লিঙ্গকেন্দ্ৰিক ভক্তিয়ে শিৱৰ সর্বাধিপত্য আৰু ভক্তিৰ ৰক্ষাশক্তি—অসুৰৰ প্ৰতিও—প্ৰকাশ কৰে। পাছত দনুৰ পুত্ৰসকল (তারা, শম্বৰ আদি), সুৰসাৰ সৰ্প আৰু বহুশিৰ আকাশচাৰী, অৰিষ্টাৰ গন্ধৰ্ব, কদ্ৰূৰ নাগবংশ (অনন্তৰ পৰা), তাম্ৰাৰ ছয় কন্যা, সুৰভিৰ গোবংশ, ইৰাৰ উদ্ভিদসৃষ্টি আৰু খসাৰ পৰা যক্ষ-ৰাক্ষস উৎপত্তি আদি ক্ৰমে বৰ্ণিত হয়। বিনতাৰ পুত্ৰ গৰুড় আৰু অৰুণ তপস্যাৰে মহাপদ লাভ কৰে—গৰুড় বিষ্ণুৰ বাহন, অৰুণ ৰুদ্ৰপ্ৰসাদে সূৰ্যৰ সাৰথি। শেষত মন্বন্তৰান্তে এই কাহিনি শ্ৰৱণ পাপনাশক পুণ্য আৰু যুগচক্ৰত দেবপ্ৰহৰণৰ পুনর্জন্মে প্ৰলয়-পুনঃস্থাপনৰ ধাৰাৰ সৈতে সংযোগ দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত কোৱা হৈছে—বলিৰ এশ পুত্ৰ আছিল, মহাবল আৰু মহাপৰাক্ৰমী। তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰধান আছিল দ্যুতিমান মহাবলী ‘বাণ’ নামে।
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
সেই ৰজা শংকৰৰ অতি ভক্ত আছিল আৰু ৰাজ্য শাসন কৰিছিল। ত্ৰিলোক বশ কৰি সি বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ক পীড়া দিছিল।
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
তাৰ পিছত শক্ৰ আদি দেৱসকল কৃত্তিবাস (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—‘আপোনাৰেই বাণ নামে মহাসুৰে আমাক পীড়া দিছে।’
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
সকলো দেৱতাৰ আহ্বানত দেৱদেৱ মহেশ্বৰে লীলামাত্ৰে একেটা শৰৰে বাণৰ নগৰী দগ্ধ কৰিলে।
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
যেতিয়া সেই নগৰ অগ্নিত দহি আছিল, তেতিয়া বাণ ত্ৰিশূলধাৰী ৰুদ্ৰ—ঈশান, গোপতি, নীললোহিত—ৰ শৰণ ল’লে।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
সেই শাম্ভৱ লিঙ্গ মূৰত ধৰি, ভয়মুক্ত হৈ, সি সেই নগৰৰ পৰা ওলাই আহি পৰমেশ্বৰক স্তৱ কৰিলে।
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
এদৰে স্তৱিত হৈ ভগৱান ঈশ—শংকৰ, নীললোহিত—ভাৱপূৰ্বক সেই বাণক গাণপত্য শক্তিৰে যুক্ত কৰিলে।
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
তাৰ পিছত দনুৰ অতি ভীষণ পুত্ৰসকল তাৰা আদি জন্মিল। প্ৰধান বুলি তাৰা, শম্বৰ, কপিল, শংকৰ, স্বর্ভানু আৰু বৃ্ষপৰ্বা প্ৰখ্যাত।
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
হে দ্বিজসকল! সুৰসাৰ পৰা সাপৰ সহস্ৰ জন্মিল; তদ্ৰূপ বহু-মূৰ মহাত্মা খেচৰসকলৰো সি জননী হ’ল।
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
অৰিষ্টাই গন্ধৰ্বসকলৰ এক সহস্ৰ সন্তান জন্ম দিলে; আৰু অনন্ত আদি মহানাগসকল কদ্ৰূ-জাত কাদ্ৰৱেয় বুলি প্ৰখ্যাত।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! তাম্ৰাই ছয় কন্যা জন্ম দিলে—শুকী, শ্যেনী, ভাসী, সুগ্ৰীৱা, আঙ্গৃধ্ৰিকা আৰু শুচি।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
তদ্ৰূপ সুৰভীয়ে গাই আৰু মহিষী-গাই জন্ম দিলে; আৰু ইৰাই সকলো প্ৰকাৰৰ বৃক্ষ, লতা, বল্লী আৰু সকলো তৃণজাতি উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
খসাই যক্ষ আৰু ৰাক্ষস, তদ্ৰূপ মুনি আৰু অপ্সৰাসকলকো জন্ম দিলে; আৰু ক্ৰোধবশ হৈ ৰাক্ষসগণ উৎপন্ন কৰিলে—হে সত্তম!
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
বিনতাৰ দুজন প্ৰখ্যাত পুত্ৰ—গৰুড় আৰু অৰুণ। তেওঁলোকৰ মাজত ধীমান গৰুড়ে অতি দুৰূহ তপস্যা কৰি, ঈশ্বৰ-প্ৰসাদে, স্বয়ং হৰিৰ বাহনত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
তপস্যাৰে মহাদেৱ ৰুদ্ৰক আৰাধনা কৰি অৰুণক পূৰ্বতে, অর্কত প্ৰসন্ন শম্ভুৱে সূৰ্যৰ সাৰথি ৰূপে নিযুক্ত কৰিছিল।
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
এইদৰে কশ্যপৰ বংশধৰ—স্থাৱৰ আৰু জংগম—বৰ্ণিত হ’ল। এই বৈবস্বত মন্বন্তৰৰ অন্তত এই কাহিনী শুনোঁতাসকলৰ পাপ নাশ কৰে।
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
সাতাইশ কন্যা সোম (চন্দ্ৰ)ৰ সুৱ্ৰতা পত্নী বুলি কোৱা হৈছে। আৰু ইয়াত অৰিষ্টনেমিৰ পত্নীসকলৰ পৰা জন্মা ষোলটা সন্তান ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
বিদ্বান বহুপুত্ৰৰ চাৰিজন পুত্ৰ ‘বিদ্যুত’ নামে স্মৃত। তেনেদৰে অঙ্গিৰসৰ পুত্ৰসকল ঋষি হৈ ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা সৎকৃত হৈছিল।
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
দেৱৰ্ষি কুশাশ্বৰ পুত্ৰসকল ‘দেৱপ্ৰহৰণ’ নামে পৰিচিত। সহস্ৰ-যুগৰ অন্তত তেওঁলোক পুনৰ জন্ম লয়; আৰু প্ৰতিটো মন্বন্তৰত নিজৰ নামসহ সমান কাৰ্য নিয়তভাৱে সম্পন্ন কৰে।
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.