Adhyaya 12
Genealogies from Dakṣa’s Daughters: Ṛṣi Lines, Agni-Forms, Pitṛ Classes, and the Transition to Manu’s Progeny
এই অধ্যায়ত সূতে পূৰ্বৰ বংশবৰ্ণনা সমাপ্ত কৰি দক্ষৰ কন্যাসকলৰ বংশধাৰাৰ সৈতে জড়িত মুখ্য সন্ততিসকলৰ কথা কয়। ভৃগু আৰু খ্যাতিৰ পৰা লক্ষ্মীৰ জন্ম, আয়তি–নিয়তিৰ মাধ্যমে ধাতা–বিধাতাৰ মেরুকুলৰ সৈতে বৈবাহিক সংযোগ, তাত পৰা প্ৰাণ আৰু মৃকণ্ডু, আৰু মৃকণ্ডুৰ পৰা মার্কণ্ডেয়ৰ উদ্ভৱ বৰ্ণিত। আন ঋষি-সন্ততিও গণনা কৰা হয়—ক্ষমাৰ পৰা পুলহ; অনসূয়াৰ পৰা অত্রি আৰু সোম, দুর্বাসা, দত্তাত্রেয়, স্মৃতি; লগতে চন্দ্ৰ-সম্পর্কিত সিনীবালী, কুহূ, ৰাকা, অনুমতিৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত যজ্ঞতত্ত্বত অগ্নিবংশ: স্বাহাৰ তিন অগ্নি—পাৱক, পৱমান, শুচি—উৎপত্তি আৰু কাৰ্যভেদসহ, ৰুদ্রস্বভাব আৰু তপস্বীৰ যজ্ঞ-অংশগ্ৰহণৰ কথা কোৱা হয়। পিতৃসকলক অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ বুলি শ্ৰেণীবিভাগ কৰা হয়; স্বধাৰ পৰা মেনা আৰু বৈতৰণী জন্মে, মেনাৰ ধাৰা হিমৱত আৰু গঙ্গাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি দেবীৰ যোগশক্তিৰ স্মৰণ কৰায়। শেষত দক্ষ-কন্যা-সন্ততি বৰ্ণনা সম্পূৰ্ণ কৰি, আগলৈ মনুৰ প্ৰজাসৃষ্টি আৰু মন্বন্তৰ-ক্রমৰ দিশে কথাৰ পৰিবর্তন সূচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया / देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত একাদশ অধ্যায় সমাপ্ত। সূত ক’লে—ভৃগু আৰু খ্যাতিৰ পৰা নাৰায়ণপ্ৰিয়া লক্ষ্মী জন্মিল; আৰু ধাতা-বিধাতা নামে দুজন দেৱো জন্মি মেরুৰ জামাতা হ’ল।
Verse 2
आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः / धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ
মহাত্মা মেরুৰ আয়তি আৰু নিয়তি নামে দুজনী কন্যা আছিল। তেওঁলোকে ধাতা আৰু বিধাতাৰ পত্নী হ’ল, আৰু সেই দুয়ো সংযোগৰ পৰা দুজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 3
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः / तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः
প্ৰাণ আৰু মৃকণ্ডু জন্মিল; মৃকণ্ডুৰ পৰা মাৰ্কণ্ডেয় পুত্ৰ জন্মিল। আৰু প্ৰাণৰ দ্যুতিমান পুত্ৰৰ নাম আছিল বেদশিৰা।
Verse 4
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत / कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्
মৰীচিৰ পৰা (উদ্ভৱা) সম্ভূতিয়ে পৌৰ্ণমাসক জন্ম দিলে; লগতে সকলো শুভ লক্ষণেৰে সমন্বিত চাৰিগৰাকী কন্যাও জন্ম দিলে।
Verse 5
तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा / विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ
তুষ্টি, জ্যেষ্ঠা, বৃষ্টি, কৃষ্টি আৰু অপচিতি; লগতে বিরজা আৰু পৰ্ব—এইসকলক পৌৰ্ণমাসৰ পুত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 6
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः / कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्
ক্ষমাই প্ৰজাপতি পুলহৰ বাবে পুত্ৰ জন্ম দিলে—কৰ্দম, বৰীয়ান আৰু মুনিশ্ৰেষ্ঠ সহিষ্ণু।
Verse 7
तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् / अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्
সেইদৰে তেওঁ কনিষ্ঠ পুত্ৰকো জন্ম দিলে, যি তপস্যাৰে সকলো কলুষ ধুই শুদ্ধ হৈছিল; আৰু অনসূয়াইও অত্রিৰ গৃহত নিষ্কলঙ্ক পুত্ৰসকল জন্ম দিলে।
Verse 8
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् / स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः
তেওঁৰ পৰা সোম, দুর্বাসা আৰু যোগী দত্তাত্ৰেয় জন্মিল; লগতে স্মৃতিও। আৰু অঙ্গিৰসৰ কন্যাসকল শুভ লক্ষণ-গুণেৰে যুক্ত হৈ জন্মিল।
Verse 9
सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा / प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः
প্ৰীতিৰ পৰা ভগৱান পুলস্ত্য প্ৰভুৱে পূজ্য দত্তাত্ৰেয়ক সৃষ্টি কৰিলে; লগতে সিনীৱালী, কুহূ, ৰাকা আৰু অনুমতিকো প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 10
पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः
পূৰ্বজন্মত সেই অগস্ত্য স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত স্মৃত। তাত বেদবাহুও আছিল, আৰু ‘সন্নতি’ নামৰ এগৰাকী কন্যাও নামতঃ প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 11
पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः / ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः
ক্রতুৰ সন্ততিয়ে ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে। তেওঁলোক সকলেই ঊৰ্ধ্বৰেতস, ব্ৰহ্মচৰ্য-পরায়ণ তপস্বী; পৰম্পৰাত ‘বালখিল্য’ বুলি স্মৃত।
Verse 12
वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् / कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्
এইদৰে বশিষ্ঠে ঊৰ্জাৰ দ্বাৰা সাত পুত্ৰ উৎপন্ন কৰিলে। লগতে ‘পুণ্ডৰীকাক্ষা’ নামৰ এগৰাকী কন্যাও—সৰ্বশোভা আৰু মঙ্গলতেজে সমন্বিতা—আছিল।
Verse 13
रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः
ৰজোহ, ঊৰ্ধ্ববাহু, সৱন আৰু অনঘ; সুতপা আৰু শুক্ৰ—এইসকলেই মহৌজসৰ সাত মহাবল পুত্ৰ।
Verse 14
यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः / स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः
হে দ্বিজসকল! যি অগ্নি ৰুদ্ৰাত্মক আৰু ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ—তাঁৰ দ্বাৰা স্বাহাই তিনিজন উদাৰ, মহাতেজস্বী পুত্ৰ লাভ কৰিলে।
Verse 15
पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः
পাৱক, পৱমান আৰু শুচি—অগ্নিৰ এই তিন ৰূপ। ইয়াৰ ভিতৰত অৰণি-মন্থনত উৎপন্ন অগ্নি ‘পৱমান’ বুলি কোৱা হয়, আৰু বিদ্যুৎজাত অগ্নি ‘পাৱক’ বুলি স্মৃত।
Verse 16
यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः / तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च
যি সূৰ্য তপে আৰু দীপ্তিমান, তাকেই ইয়াত ‘শুচি-অগ্নি’ বুলি স্মৃত। আৰু তেওঁলোকৰ সন্ততিত আনো অন্য আছিল—সংখ্যাত পঁয়তাল্লিশ।
Verse 17
पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः / एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः
পাৱক, পৱমান, শুচি আৰু যিজন তেওঁলোকৰ পিতা—এইসকলক ‘বহ্নি’ বুলি পৰিকীৰ্তিত কৰা হৈছে; এই গণনাত এটা কমি ‘একোণ পঞ্চাশ’ বোলা হয়।
Verse 18
सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः / रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः
তেওঁলোক সকলেই তপস্বী বুলি প্ৰোক্ত, আৰু সকলেই যজ্ঞত ভাগী। তেওঁলোক সকলেই ৰুদ্ৰাত্মক বুলি স্মৃত; তেওঁলোকৰ ললাটত ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰ চিহ্ন অঙ্কিত।
Verse 19
अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः / अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः
পিতৃসকল ব্রহ্মাৰ সন্তান বুলি স্মৃত—দুই শ্ৰেণী: অযজ্বান (যজ্ঞ নকৰা) আৰু যজ্বান (যজ্ঞ কৰা)। তেওঁলোকৰ ভিতৰত অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ—এই দ্বিবিধ ব্যৱস্থা।
Verse 20
तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः
তেওঁলোকৰ পৰা স্বধাই দুগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে—মেনা আৰু বৈতৰণী। দুয়োগৰাকী ব্রহ্মবিদ্যাৰ প্ৰবক্ত্ৰী, সিদ্ধ যোগিনী আৰু মুনিশ্ৰেষ্ঠা আছিল।
Verse 21
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा / गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी
মেনাই মৈনাক আৰু তাৰ অনুজ ক্রৌঞ্চক জন্ম দিলে। আৰু হিমৱতৰ পৰা গঙ্গাৰ জন্ম হ’ল—যি সকলো লোকৰ একমাত্ৰ পাৱনকাৰিণী।
Verse 22
स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं / यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्
নিজ যোগাগ্নিৰ বলত দেৱীয়ে মহেশ্বৰীক কন্যাৰূপে লাভ কৰিলে। এইদৰে, পূৰ্বে কোৱা ক্ৰম অনুসৰি, দেৱীৰ উত্তম মাহাত্ম্য যথাযথভাবে বৰ্ণিত হ’ল।
Verse 23
एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः / व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत
এইদৰে দক্ষৰ কন্যাসকলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সন্ততি-পরম্পৰা মই আজি তোমালোকক ব্যাখ্যা কৰিলোঁ। এতিয়া মনুৰ সৃষ্টিক—প্ৰজাসৃষ্টিক—বুজি লোৱা।
Frequently Asked Questions
It completes the descendant-map arising from Dakṣa’s daughters and allied unions, then explicitly announces a shift to ‘Manu’s progeny-creation’ (manu-sarga), moving from family-lines to manvantara-governed population and social-cosmic order.
They represent three principal forms of Agni tied to sacrificial function and cosmic operation; the chapter differentiates their manifestations (e.g., araṇi-produced fire and lightning-born fire) and frames their lineage as ascetic, yajña-sharing, and marked by Rudra-nature, reinforcing the Purāṇa’s synthesis of ritual and theology.
They are the two principal classes of Pitṛs (ancestral beings) described as Brahmā’s progeny, distinguished by sacrificial relation—forming a twofold structure that anchors śrāddha/ancestral rites within the broader yajña-based cosmology.