Adhyaya 10
Madhu–Kaiṭabha, Nārāyaṇa’s Yoga-Nidrā, Rudra’s Manifestation, and the Aṣṭamūrti–Trimūrti Teaching
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সমাপ্তিৰ পাছত কাহিনী আগবাঢ়ে—জগতীশ্বৰৰ নাভিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পদ্মত ব্ৰহ্মা আসীন। মধু আৰু কৈটভ নামৰ ভয়ংকৰ অসুৰ প্ৰকট হোৱাত ব্ৰহ্মাৰ অনুৰোধমতে নাৰায়ণ তেওঁলোকক দমন কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাক অৱতৰণ কৰিবলৈ কোৱা হয় আৰু বৈষ্ণৱী নিদ্ৰাশক্তি প্ৰবৃত্ত হ’লে ব্ৰহ্মা বিষ্ণুত লীন হয়। নাৰায়ণৰ যোগনিদ্ৰা অদ্বৈত ব্ৰহ্মানুভূতিত পৰিণতি পায়; প্ৰভাতত ব্ৰহ্মা বৈষ্ণৱ ধাৰণ-ভাব লৈ সৃষ্টিৰ আৰম্ভ কৰে। প্ৰথম মানসপুত্ৰ ঋষিসকলে লৌকিক সৃষ্টি গ্ৰহণ নকৰাত ব্ৰহ্মাৰ মোহ-ক্রোধৰ অশ্ৰু ভূত-প্ৰেত হয় আৰু উগ্ৰ ৰূপে ৰুদ্ৰ প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়। ব্ৰহ্মা ৰুদ্ৰক নাম-ৰূপ, অষ্টমূৰ্তি, পত্নী, পুত্ৰ আৰু লোকস্থান নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়ে। তাৰ পাছত মহাস্তোত্ৰত ব্ৰহ্মা মহাদেৱক ব্ৰহ্ম, কাল, বেদসাৰ আৰু সৰ্বান্তৰ্যামী বুলি স্তৱ কৰে। শিৱে ব্ৰহ্মাক দিব্য যোগ, ঐশ্বৰ্য, ব্ৰহ্মনিষ্ঠা আৰু বৈৰাগ্য দান কৰি ত্ৰিমূৰ্তি-সমন্বয় শিকায়—একেই প্ৰভু গুণভেদে তিন ৰূপে প্ৰকাশিত—আৰু অন্তৰ্ধান হয়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মা নৱ মহাপ্ৰজাপতি সৃষ্টি কৰি পৰৱৰ্তী বিশ্বতত্ত্বৰ বৰ্ণনাৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच गते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः / तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত নবম অধ্যায় সমাপ্ত। শ্ৰীকূৰ্মে ক’লে—দেৱ মহেশ্বৰ স্বধামলৈ গ’লে পিতামহ ব্ৰহ্মাই নাভিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই মহাবিশাল পদ্মতেই আসন গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 2
अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ / महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ
তাৰ পিছত দীঘলীয়া সময় পাৰ হোৱাৰ পাছত তাত অতুল পৰাক্ৰমশালী দুজন মহাসুৰ—ভাতৃ মধু আৰু কৈটভ—উপস্থিত হ’ল।
Verse 3
क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ / कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः
তেওঁলোক প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত আৱিষ্ট, মহাপৰ্বতৰ দৰে বিশাল দেহধাৰী; দেৱদেৱ শাৰ্ঙ্গধাৰী প্ৰভুৰ কৰ্ণগুহাৰ অন্তৰ পৰা তেওঁলোক উদ্ভৱ হৈছিল।
Verse 4
तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः / त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि
তেওঁলোক দুজন আহি পোৱা দেখি অজ, সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৱে নাৰায়ণক ক’লে—“এই দুজন অসুৰ ত্ৰিলোকৰ কণ্টক; তুমি সিহঁতক বধ কৰা, ই তোমাৰ বাবে যুক্ত।”
Verse 5
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः / आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ
তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি হৰি—নাৰায়ণ প্ৰভুৱে, সেই দুজন শত্রুৰ বধাৰ্থে, সেই দুজন দিব্য পুৰুষক আদেশ দিলে।
Verse 6
तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः / व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम्
হে দ্বিজসকল! তেওঁৰ আজ্ঞাৰে তেওঁলোকৰ মাজত মহাযুদ্ধ হ’ল। বিষ্ণুৱে কৈটভক পৰাভূত কৰিলে, আৰু জয়ী (জিষ্ণু)য়ে মধুকো পৰাভূত কৰিলে।
Verse 7
ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् / बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः
তাৰ পাছত হৰি, স্নেহে আচ্ছন্ন মন লৈ, পদ্মাসনত উপবিষ্ট জগন্নাথ—জগত্পিতামহক মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 8
अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो / नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजामयं गुरुम्
হে প্ৰভু! মই আপোনাক সম্বোধন কৰিছোঁ, সেয়ে পদ্মৰ পৰা অৱতৰণ কৰক। তেজোময় আৰু গুৰুভাৰ আপোনাৰ মহিমা মই বহন কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 9
ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः / अवाच वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना
তেতিয়া বিশ্বাত্মা অৱতৰি চক্ৰধাৰী ভগৱানৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰিলে; বিষ্ণুৰ সৈতে একীভূত হৈ বৈষ্ণৱী নিদ্ৰাশক্তিক সম্বোধন কৰি প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে।
Verse 10
सहस्त्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः / ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा
তেতিয়া সহস্ৰ শিৰ আৰু নয়নযুক্ত, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী, ‘নাৰায়ণ’ নামে খ্যাত সেই ব্ৰহ্মা মহাজলত শয়ন কৰিলে।
Verse 11
सो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः / अनाद्यनन्तमद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम्
তেওঁ দীঘল সময় পৰমাত্মাৰ আনন্দ অনুভৱ কৰি, ‘ব্ৰহ্ম’ নামে অভিহিত নিজৰ আত্মাক অনাদি, অনন্ত আৰু অদ্বৈত ৰূপে বুজিলে।
Verse 12
ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः / ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः
তাৰপিছত প্ৰভাতত যোগচেতনাত প্ৰতিষ্ঠিত চতুৰ্মুখ দেৱ ব্ৰহ্মাই বৈষ্ণৱ ভাব (নাৰায়ণৰ ধাৰণশক্তি) আশ্ৰয় কৰি সেই ৰূপানুসাৰে সৃষ্টি ৰচনা কৰিলে।
Verse 13
पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा / ऋभुं सनत्कुमारं च पुर्वजं तं सनातनम्
আদিতে দেৱে সনন্দ আৰু সনকক, লগতে ঋভু আৰু সনৎকুমাৰক সৃষ্টি কৰিলে—তেওঁলোক আদ্য, প্ৰাচীন, প্ৰথমজাত আৰু সনাতন।
Verse 14
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः / विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम्
তেওঁলোকে দ্বন্দ্ব-মোহৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম বৈৰাগ্যত স্থিত হ’ল। পৰম ভাব বুজি সৃষ্টিৰ প্ৰপঞ্চত মন নাথাকিল।
Verse 15
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः / बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः
এদৰে নিৰপেক্ষভাৱে লোকসৃষ্টি চলি থাকোঁতে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ চিত্ত সত্যই বিমূঢ় হ’ল; পৰমেষ্ঠীৰ মায়াই তেওঁৰ মন আচ্ছন্ন কৰিলে।
Verse 16
ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः / व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम्
তাৰ পাছত পুৰাণপুৰুষ, জগন্মূর্তি জনাৰ্দনে মোহ নাশৰ বাবে নিজৰ পুত্ৰ পদ্মজ ব্ৰহ্মাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 17
विष्णुरुवाच कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः / यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः
বিষ্ণুৱে ক’লে—তুমি কি সেই সনাতন দেৱ, শূলপাণিক পাহৰি গ’লা? সেই শংকৰেই তো, যিয়ে নিজৰ আত্মস্বৰূপে কৈছিল যে তেওঁ তোমাৰ প্ৰতি পুত্ৰত্ব-ভাৱত আছে।
Verse 18
अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः / प्रजाः स्त्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम्
গোবিন্দৰ পৰা নিজৰ সংজ্ঞা (নাম-পরিচয়) পাই পদ্মযোনি পিতামহ ব্ৰহ্মাই প্ৰজা সৃষ্টিৰ সংকল্পে পৰম দুৰাচাৰ্য তপস্যা কৰিলে।
Verse 19
तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित् समवर्तत / ततो दीर्घेण कालेन दुः खात् क्रोधो ऽभ्यजायत
এইদৰে তপস্যা কৰি থাকিলেও একো ফল নহ’ল। তাৰ পাছত দীঘলীয়া সময়ৰ পিছত দুখৰ পৰা তাৰ অন্তৰত ক্ৰোধ জাগিল।
Verse 20
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः / ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन्
ক্ৰোধে আৱিষ্ট হোৱাত তাৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু পৰিল; আৰু সেই অশ্ৰুবিন্দুৰ পৰাই ভূত আৰু প্ৰেত নামে সত্ত্ব জন্মিল।
Verse 21
सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दन / जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः
অশ্ৰুজাত সেই সকলোকে কান্দি থকা দেখি আৰু জগতৰ অনিন্দ্য আত্মা ব্ৰহ্মাক দৰ্শন কৰি, ক্ৰোধে আৱিষ্ট ভগৱান প্ৰজাপতি (দক্ষ) প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 22
तदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरसीत् प्रभीर्मुखात् / सहस्त्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः
তেতিয়া প্ৰাণময় ৰুদ্ৰ সেই ভয়ংকৰ মুখৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁ সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, যুগান্তৰ দহন অগ্নিৰ সদৃশ।
Verse 23
रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः / रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत / रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
দেৱদেৱ স্বয়ং শিৱে ভয়ংকৰ কিন্তু সুমধুৰ স্বৰে ৰোদন কৰিলে। তেওঁক কান্দি থকা দেখি ব্ৰহ্মাই ক’লে—“মা ৰোদীঃ, কান্দিবা নালাগে।” এই ৰোদনৰ পৰাই তুমি লোকত ‘ৰুদ্ৰ’ নামে খ্যাত হ’বা।
Verse 24
अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् / स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः
লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই সেই আটজনক তেওঁলোকৰ অন্য সাত নাম, পত্নীসকল, শাশ্বত পুত্ৰসকল আৰু নিৰ্ধাৰিত স্থানসমূহ (লোকপদ) দান কৰিলে।
Verse 25
भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च / भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै
ভৱ, শৰ্ব, ঈশান আৰু পশুপতি; লগতে ভীম, উগ্ৰ আৰু মহাদেৱ—এইবোৰেই নিশ্চয় সপ্ত নাম।
Verse 26
सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च / दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः
সূৰ্য, জল, পৃথিৱী, অগ্নি, বায়ু আৰু আকাশ; দীক্ষিত তপস্বী, ব্ৰাহ্মণ আৰু চন্দ্ৰ—এইবোৰেই প্ৰভুৰ অষ্টমূর্তি বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च / तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम्
এই পবিত্ৰ স্থানসমূহত যিসকলে ৰুদ্ৰক ধ্যান কৰে আৰু প্ৰণাম জনায়, অষ্টতনু দেৱে তেওঁলোকক পৰম পদ (মোক্ষ) দান কৰে।
Verse 28
सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा / स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः
সুবৰ্চলা আৰু উমা; বিকেশী আৰু শিৱা; স্বাহা; দিশাসকল; দীক্ষা আৰু ৰোহিণী—এইসকলক পত্নী বুলি কোৱা হয়।
Verse 29
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः / स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः
শনৈশ্চৰ আৰু শুক্ৰ, লোহিতাঙ্গ আৰু মনোজৱ; লগতে স্কন্দ, সৰ্গ, সন্তান আৰু বুধ—এইসকলক তেওঁলোকৰ পুত্ৰ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 30
एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः / प्रजाधर्मं च काम च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः
এইদৰে ভগৱান দেৱদেৱ মহেশ্বৰ—প্ৰজাধৰ্ম আৰু কাম, দুয়োটাই ত্যাগ কৰি বৈৰাগ্যত স্থিত।
Verse 31
आत्मन्याध्य चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः / पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम्
আত্মাৰ ভিতৰত আত্মাক ধ্যান কৰি, ঐশ্বৰ্যভাবত স্থিত হৈ, সি সেই অক্ষৰ ব্ৰহ্মক পান কৰে—যি শাশ্বত, পৰম অমৃত।
Verse 32
प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः
ব্ৰহ্মাৰ আদেশত ‘প্ৰজা সৃষ্টি কৰ’ বুলি কোৱা হ’ল; নীললোহিত ৰুদ্ৰ, শিৱে নিজৰ আত্মাসদৃশ ৰুদ্ৰসকলক মনসাৰে সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 33
कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः / त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस्त्रिलोचनान्
মই সেই কপৰ্দী প্ৰভুসকলক বন্দনা কৰোঁ—যিসকল নিৰাতঙ্ক, নীলকণ্ঠ, পিনাকধাৰী; ত্ৰিশূলহস্ত, শত্রুবল-নাশক, মহানন্দময় আৰু ত্ৰিলোচন।
Verse 34
जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् / वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः
প্ৰভুৱে কোটি কোটি শতসংখ্যক সত্তাক দৰ্শন কৰিলে—যিসকল জৰা-মৰণমুক্ত, মহাবৃষভাৰূঢ়, বৈৰাগ্যবান আৰু সৰ্বজ্ঞ জ্ঞানত সিদ্ধ।
Verse 35
तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान निर्मलान् नीललोहितान् / जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहरा हरं गुरुः
সেই বিভিন্ন ৰুদ্ৰসকলক—নিৰ্মল, নীল-লোহিত বৰ্ণধাৰী আৰু জৰা-মৰণমুক্ত—দেখি পূজনীয় গুৰুৱে হৰ (শিৱ) ক শ্ৰদ্ধাৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 36
मा स्त्राक्षीरीदृशीर्देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः / अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः
হে দেৱ! মৃত্যুবিবর্জিত এনে প্ৰজাক সৃষ্টি নকৰিবা; হে ভূতেশ! জন্ম-মৃত্যুযুক্ত আন প্ৰাণীক সৃষ্টি কৰা।
Verse 37
ततस्तमाह भगवान् कपर्दे कामशासनः / नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः
তেতিয়া কামশাসক ভগৱানে কপৰ্দীক ক’লে—“এনেকুৱা সৰ্গ মোৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়; তুমিয়েই অশুভ প্ৰজাক সৃষ্টি কৰা।”
Verse 38
ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः / स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत / स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः
সেই সময়ৰ পৰা সেই দেৱে অশুভ প্ৰজাক আৰু উৎপন্ন নকৰিলে। নিজৰেই সাৰ-তত্ত্বৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই ৰুদ্ৰসকলৰ সৈতে তেওঁ নিবৃত্তচিত্তে স্থিত ৰ’ল। সেয়ে দেৱদেৱ শূলধাৰী ‘স্থাণু’—অচল—নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 39
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः / स्त्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च
জ্ঞান, বৈৰাগ্য, ঐশ্বৰ্য, তপ, সত্য, ক্ষমা, ধৃতি, সৃষ্টিশক্তি, আত্মবোধ আৰু অধিষ্ঠাতৃত্ব—এইবোৰেই প্ৰভুৰ লক্ষণ।
Verse 40
अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे / स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः
এই দহটা অব্যয় গুণ সদায় শংকৰত স্থিত থাকে। তেৱেঁই সাক্ষাৎ শংকৰ—পিনাকী পৰমেশ্বৰ।
Verse 41
ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् / सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः
তেতিয়া ভগবান ব্ৰহ্মাই ত্ৰিনয়ন দেৱক দেখি, নিজৰ মানসপুত্ৰসকলৰ সৈতে, প্ৰীতিত বিস্তৃত নয়নে চালে।
Verse 42
ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा / तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
জ্ঞানচক্ষুৰে প্ৰভুৰ পৰাত্পৰ ঐশ্বৰ্যভাব বুজি, তেওঁ জগতৰ একমাত্ৰ ঈশ্বৰক স্তৱ কৰিলে আৰু শিৰত অঞ্জলি ৰাখিলে।
Verse 43
ब्रह्मोवाच नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर / नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মহাদেৱ, আপোনাক নমস্কাৰ; হে পৰমেশ্বৰ, আপোনাক নমস্কাৰ। দেৱ শিৱক নমঃ; ব্ৰহ্মৰূপিণে, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 44
नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे / प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः
মহেশ্বৰলৈ নমস্কাৰ; শান্ত স্বৰূপ কাৰণ-ৰূপ আপোনালৈ নমঃ। প্ৰধান আৰু পুৰুষৰ ঈশ্বৰ, যোগাধিপতিলৈ নমঃ।
Verse 45
नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने / नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः
কালস্বৰূপ ৰুদ্ৰ, মহাগ্ৰাসক আৰু শূলধাৰীক নমঃ। পিনাকহস্ত ত্ৰিনেত্ৰ প্ৰভুলৈ বাৰে বাৰে নমস্কাৰ।
Verse 46
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते / ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने
ত্ৰিমূৰ্তিস্বৰূপ আপোনালৈ নমঃ; ব্ৰহ্মাৰ জনকলৈ নমঃ। ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ অধিপতি আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যা দানকাৰীলৈ নমঃ।
Verse 47
नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः / वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये
বেদৰ ৰহস্যস্বৰূপলৈ নমঃ; কালকো অতিক্ৰম কৰা কাললৈ নমঃ। বেদান্তৰ সাৰ-সাৰ, বেদাত্মমূৰ্তিলৈ নমঃ।
Verse 48
नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः / प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः वरिवृताय ते
প্ৰবুদ্ধ আৰু শুদ্ধ স্বৰূপলৈ নমঃ; যোগীসকলৰ গুৰুলৈ নমঃ। শোক ত্যাগ কৰা নানাবিধ ভূতগণে পৰিবৃত আপোনালৈ প্ৰণাম।
Verse 49
नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः / त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने
ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহশীল ব্ৰহ্মণ্যদেৱক নমস্কাৰ; ব্ৰহ্মাধিপতিক নমঃ। ত্ৰ্যম্বক দেৱক প্ৰণাম; হে পৰমেষ্ঠিন, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 50
नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाया दण्डिने / अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
দিশাকেই বস্ত্ৰ কৰি ধাৰণ কৰা আপোনাক নমস্কাৰ; মুণ্ডিত মস্তকধাৰী দণ্ডধাৰী তপস্বীক নমঃ। অনাদি, মলহীন, জ্ঞানদ্বাৰাই গম্য—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 51
नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्धिहेतवे / नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः
তাৰক ‘তারা’—তীৰ্থস্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ; যোগসিদ্ধিৰ হেতুক নমঃ। ধৰ্মেৰে অধিগম্য আৰু যোগেৰে গম্য আপোনাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 52
नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः / ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने
যি প্ৰপঞ্চাতীত, যি নিৰাভাস (নিৰুপাধিক)—আপোনাক নমস্কাৰ। বিশ্বৰূপ ব্ৰহ্ম আৰু পৰমাত্মা—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 53
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् / त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय
আপোনাৰ দ্বাৰাই সৰ্ব সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ; আপোনাতেই সকলো স্থিত। আপোনাৰ দ্বাৰাই বিশ্ব লয় হয়—হে জগন্ময়, প্ৰধানাদি সহ।
Verse 54
त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः / परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः
তুমিয়েই ঈশ্বৰ—মহাদেৱ; পৰম ব্ৰহ্ম; মহেশ্বৰ। তুমিয়েই পৰমেষ্ঠী, শিৱ, শান্ত; নিষ্কল অবিভাজ্য পুৰুষ—হৰ।
Verse 55
त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः / त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा
তুমিয়েই অক্ষৰ, পৰম জ্যোতি; তুমিয়েই কাল, হে পৰমেশ্বৰ। তুমিয়েই অনন্ত পুৰুষ; আৰু প্ৰধান—প্ৰকৃতিও তুমিয়েই।
Verse 56
भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च / यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम्
ভূমি, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ আৰু অহংকাৰ—এইবোৰেই যাঁৰ ৰূপ। ‘ব্ৰহ্ম’ নামে পৰিচিত আপোনাক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 57
यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः / आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम्
যাঁৰ মূৰ স্বৰ্গ, পাৱঁ পৃথিৱী, দিশসমূহ ভুজা, আৰু আকাশ উদৰ—সেই বিরাজক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 58
संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः / ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः
যি নিজৰ তেজে সমগ্ৰ বিশ্বক তপায় আৰু দিশসমূহক আলোকিত কৰে—যি নিত্য ব্ৰহ্ম-তেজোময়—সেই সূৰ্যাত্মাক নমস্কাৰ।
Verse 59
हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयो तनुः / कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः
যি নিত্য দেৱতাসকলৰ বাবে হব্য বহন কৰে, যাঁৰ দেহ ৰুদ্ৰ-তেজে দীপ্ত, আৰু যি পিতৃগণলৈ কব্য পৌঁছায়—সেই অগ্ন্যাত্মা ঈশ্বৰলৈ নমস্কাৰ।
Verse 60
आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् / पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः
যি নিজৰ স্বধামৰ জ্যোতিয়ে সমগ্ৰ জগতক নিত্য পুষ্ট কৰে, আৰু দেৱতাসংঘে (আনন্দ-সোমৰূপে) পান কৰে—সেই সোমাত্মা পৰমাত্মালৈ নমস্কাৰ।
Verse 61
विभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा / शक्तिर्माहेश्चरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः
যি সৰ্বদা অন্তৰ্যামী হৈ চলি সকলো ভূতক ধাৰণ কৰে—সেই বায়্বাত্মা ঈশ্বৰলৈ নমস্কাৰ। মাহেশ্বৰী শক্তি আপোনাৰেই।
Verse 62
सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः / स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः
যি স্বাত্মাত স্থিত হৈ জীৱসকলৰ কৰ্মানুসাৰে এই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰে—সেই চতুৰ্বক্ত্ৰাত্মা প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ।
Verse 63
यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया / स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः
যি শেষশয্যাত শয়ন কৰে, নিজৰ মায়াৰে বিশ্ব আৱৃত কৰে, আৰু স্বাত্মানুভূতি-যোগে উপলব্ধ হয়—সেই বিশ্বাত্মা প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ।
Verse 64
विभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् / ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः
যি অখিলাধাৰ শেষাত্মা নিত্য শিৰত দ্বিসপ্ত-ভুবনাত্মক ব্ৰহ্মাণ্ড ধাৰণ কৰে, তেঁওক নমস্কাৰ।
Verse 65
यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् / नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः
যি ৰুদ্ৰাত্মা অনন্ত মহিমাময়, পৰান্তে দিব্য এক-সাক্ষী পৰমানন্দ পান কৰি নৃত্য কৰে, তেঁওক নমস্কাৰ।
Verse 66
यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः / तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम्
যি ঈশ্বৰ সকলো ভূতৰ অন্তৰত অন্তৰ্যামী নিয়ন্তা ৰূপে অৱস্থিত, সেই সৰ্বসাক্ষী দেৱক মই নমস্কাৰ কৰোঁ; আপোনাৰ সেই তনুকেই প্ৰণাম।
Verse 67
यं विनिन्द्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः / ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः
যাক নিদ্ৰাহীন, শ্বাসজয়ী, সন্তুষ্ট আৰু সমদৰ্শী যোগীসকলে ধ্যানত যুক্ত হৈ অন্তৰ্জ্যোতি ৰূপে দেখে—সেই যোগাত্মাক নমস্কাৰ।
Verse 68
यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः / अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः
যি শক্তিৰে কল্মষ ক্ষীণ হোৱা যোগী মায়া অতিক্ৰম কৰি সীমাহীন পৰতীৰত উপনীত হয়—সেই বিদ্যাত্মাক নমস্কাৰ।
Verse 69
यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् / प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम्
যাৰ জ্যোতিত এই অদ্বয় তত্ত্ব প্ৰকাশ পায় আৰু যি তমসৰ অতীত—সেই পৰম তত্ত্ব, সেই স্বৰূপ পৰমেশ্বৰক মই শৰণ লওঁ।
Verse 70
नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् / प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम्
নিত্য আনন্দস্বৰূপ, নিৰাধাৰ, নিষ্কল আৰু পৰম শিৱ—হে পৰমাত্মা পৰমেশ্বৰ, মই আপোনাৰ শৰণ লওঁ।
Verse 71
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः / प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्
এইদৰে মহাদেৱক স্তৱ কৰি, সেই ভক্তিভাৱে ভাবিত ব্ৰহ্মা কৰযোৰে প্ৰণত হৈ থিয় হৈ ৰ’ল আৰু সনাতন ব্ৰহ্মৰ গুণগান কৰি থাকিল।
Verse 72
ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् / ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः
তাৰ পাছত মহাদেৱ হৰে তেওঁক দিব্য অনুত্তম যোগ, ঐশ্বৰ্য, ব্ৰহ্মনিষ্ঠ সদ্ভাৱ আৰু বৈৰাগ্য দান কৰিলে।
Verse 73
कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा / व्याजहरा स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम्
তেতিয়া প্ৰণতজনৰ আৰ্তি হৰণ কৰা স্বয়ং দেৱে নিজৰ অতি শুভ দুটা হাতে স্পৰ্শ কৰি, পিতামহ (ব্ৰহ্মা) ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰি, তেওঁৰ উদ্বেগ দূৰ কৰা বাক্য ক’লে।
Verse 74
यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम / कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत्
হে ব্ৰহ্মন্! তুমি যি অনুৰোধ কৰিছিলা—মই যেন তোমাৰ পুত্ৰ হওঁ—সেয়া মই সম্পূৰ্ণকৈ সম্পন্ন কৰিলোঁ। এতিয়া তুমি নানা বৈচিত্ৰ্যে এই জগত সৃষ্টি কৰা।
Verse 75
त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया / सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः
হে ব্ৰহ্মন্! সৃষ্টি, পালন আৰু লয়ৰ গুণ অনুসাৰে মোক ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু হৰ—এই ত্ৰিনামে কোৱা হয়; কিন্তু তত্ত্বত মই নিষ্কল পৰমেশ্বৰ।
Verse 76
स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः / ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः
তুমিয়েই মোৰ অগ্ৰজ পুত্ৰ, সৃষ্টিৰ হেতুৰ বাবে নিৰ্মিত। মোৰেই দেহৰ দক্ষিণ অংগ আৰু বাম অংগৰ পৰা, হে পুৰুষোত্তম, তুমি প্ৰকাশিত হ’লা।
Verse 77
तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः / संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः
সেই দেৱাধিদেৱ শম্ভুৰ হৃদয়-দেশৰ পৰা ৰুদ্ৰ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু মই তেওঁৰ অপৰ (দ্বিতীয়) তনু।
Verse 78
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः / विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः
হে ব্ৰহ্মন্! ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ—সৃষ্টি, স্থিতি আৰু অন্তৰ হেতু। তথাপি প্ৰভু এক হৈয়ো, স্বইচ্ছাৰে আত্মবিভাগ কৰি শংকৰৰূপে অৱস্থিত।
Verse 79
तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु / निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः
এইদৰে আন সকলো ৰূপো মোৰ মায়াৰে গঢ়া; কিন্তু মহাদেৱ স্বভাৱত নিৰাকাৰ, একমাত্ৰ আৰু চিৰশুদ্ধ।
Verse 80
एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः / माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा
ইয়াতকৈও পৰম সেই দেৱ, যাঁৰ পৰম দেহ ত্ৰিমূৰ্তি; সেই মাহেশ্বৰী ত্ৰিনয়না সদা যোগীসকলক শান্তি দান কৰে।
Verse 81
तस्या एव परां मूर्ति मामवेहि पितामह / शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम्
হে পিতামহ, সেই পৰম তত্ত্বৰ পৰম মূৰ্তি ৰূপে মোক জানিবা—চিৰঐশ্বৰ্য, সত্যজ্ঞান, তেজ আৰু যোগে সমন্বিত।
Verse 82
सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् / कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति
মই তমোগুণৰ অধিষ্ঠাতা হৈ সমগ্ৰ জগত গ্ৰাস কৰোঁ; কালৰূপ হোৱা পিছত তমসাৰে আন কোনোয়ে মোক পৰাভূত কৰিব নোৱাৰে।
Verse 83
यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज / तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ
হে পদ্মজ, যেতিয়া যেতিয়া তুমি নিত্য মোক চিন্তা-ধ্যান কৰিবা, তেতিয়া তেতিয়া, হে নিষ্পাপ, মোৰ সান্নিধ্য তোমাৰ বাবে হ’ব।
Verse 84
एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः / सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत
ইমানকৈ কৈ হৰ (শিৱ) এ নিজৰ গুৰু ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰিলে; আৰু মানসপুত্ৰসকলৰ সৈতে ক্ষণতে অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 85
सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् / नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रिजापतिः
সেও যোগত স্থিত হৈ নানা বিধ জগত সৃষ্টি কৰিলে। ‘নাৰায়ণ’ নামে সেই ভগৱান পূৰ্বৰ দৰে পুনৰ প্ৰজাপতি হ’ল।
Verse 86
मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
যোগবিদ্যাৰ শক্তিৰে তেওঁ মৰীচি, ভৃগু, অঙ্গিৰস, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, দক্ষ, অত্রি আৰু বশিষ্ঠক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 87
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः
পুৰাণত নিশ্চিতভাৱে কোৱা হৈছে—এঁৰাই ‘নৱ ব্ৰহ্মা’। তেওঁলোক সকলোৱে ব্ৰহ্মাৰ তুল্য, সিদ্ধ সাধক আৰু ব্ৰহ্মবাদী।
Verse 88
संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् / स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा
আগতে যেনেকৈ কোৱা হৈছিল, মই তোমাক সংকল্প, ধৰ্ম, প্ৰতিটো যুগৰ শাশ্বত যুগধৰ্ম, আৰু নিজ নিজ স্থানৰ অধিষ্ঠাতা (স্থানাভিমানী) দেৱতাসকল—এই সকলো ব্যাখ্যা কৰি দিছোঁ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s stotra and the Yoga-nidrā realization present Brahman as non-dual and beginningless; Īśvara (Mahādeva/Nārāyaṇa) is the immanent inner ruler and transcendent absolute, while the experiential path is yoga leading to direct recognition beyond māyā.
Brahmā requests mortal beings to enable cyclical cosmos and karma-based embodiment; Rudra’s withdrawal into inner restraint (becoming Sthāṇu) signifies renunciation, the primacy of yoga over outward proliferation, and the governance of creation through appropriate ontological limits.
It maps Śiva onto cosmic principles and sacred stations, turning cosmology into sādhanā: by meditating on the eightfold form across elemental and social-ritual dimensions, devotees integrate devotion with metaphysical contemplation aimed at mokṣa.