Adhyaya 6
Hari-stuti by Śrī, Brahmā, Vāyu, Sarasvatī, Śeṣa, Garuḍa, Rudra, Vāruṇī and Pārvatī (Humility, Surrender, and the Power of the Name)
পূৰ্বে তত্ত্ব আৰু দেহক্ৰিয়াত অৱস্থিত অধিষ্ঠাতৃ শক্তিসকলৰ আলোচনা শেষ হোৱাৰ পিছত কাহিনী তত্ত্ব-নকশাৰ পৰা ভক্তিৰ প্ৰতিক্ৰিয়ালৈ ঘূৰে। সমবেত দেৱশক্তিসকলে হৰি (বিষ্ণু)ক স্তৱ কৰে—যাঁৰ গুণ চিন্ত্যও, অচিন্ত্যও। শ্ৰী (লক্ষ্মী) পদ্মচৰণত একমাত্ৰ শৰণ লৈ ৰক্ষা প্ৰাৰ্থনা কৰে। ব্ৰহ্মা নিজৰ সীমিত সামৰ্থ্য স্বীকাৰ কৰি ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ ভাবৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি, বিষ্ণুত স্থিৰ বুদ্ধি আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযম বিচাৰে। বায়ু নিদ্ৰা, জাগৰণ, কৰ্তব্য আৰু অৰ্পণ—সকলোকে পূজাভাৱত ৰূপান্তৰ কৰি সমন্বিত ভক্তিসাধনা দেখুৱায়; নিত্য পাঠৰ ফল হৰিৰ প্ৰসন্নতা আৰু তাৰ দ্বাৰা সকলো পুৰুষাৰ্থসিদ্ধি। সৰস্বতী কয় যে স্তৱ-শ্ৰৱণে দেহাসক্তি আৰু পুনর্জন্মৰ শৃংখল কাটি দিয়ে, তথাপি মহানসকলেও বিষ্ণুতত্ত্ব সম্পূৰ্ণ জানিব নোৱাৰে। তাৰ পিছত শেষ, গৰুড়, ৰুদ্ৰ, বাৰুণী আৰু শেষত পাৰ্বতীয়েও একে বিনয়ভাৱে স্তৱ কৰে; পাৰ্বতী ‘নাৰায়ণ’ এক নামৰ তাৰক শক্তি বিশেষকৈ প্ৰকাশ কৰে। অধ্যায়ৰ উপসংহাৰ—ভক্তি কৃপাজাত, অহংহীন আৰু মোক্ষাভিমুখ, আৰু আগলৈ পুৰাণোপদেশৰ ব্যাখ্যাৰ চাবি হয়।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः / स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—তত্ত্বসমূহৰ মাজত য’ত য’ত যি যি অধিষ্ঠাতা শক্তি আছে, সিহঁতে তাতেই স্থিত থাকে আৰু নিজৰ নিজৰ তত্ত্বৰ অভিমান ধৰে। হে খগেশ্বৰ, সিহঁতে নিজৰ নিজৰ অংগত নিজৰ আসনত সেই সেই কাৰ্যৰ বাবে বাস কৰে।
Verse 2
हरिं नारायणं सम्यक् स्तोतुं समुपचक्रिरे / चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः
তাৰ পিছত সিহঁতে হৰি—নাৰায়ণ—ক যথাযথভাৱে স্তৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। যিজন বিষ্ণুৰ গুণ চিন্ত্যও অচিন্ত্যও, তাত সদ্গুণসমূহো কেতিয়াবা পৰস্পৰ-বিৰোধী যেন লাগিব পাৰে।
Verse 3
एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम / क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत्
আপোনাৰ গুণ একে একে অনন্ত; সেই গুণৰ স্তৱ কৰিবলৈ মোৰ শক্তি ক’ত? এইদৰে ভাবি সি লাজত নত হৈ ক’লে।
Verse 4
श्रीरुवाच / नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव / त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव
শ্ৰী ক’লে—হে নাথ, মই আপোনাৰ পদাৰবিন্দত প্ৰণাম কৰোঁ; আপোনাৰ চৰণৰ বাহিৰে আন কোনো আশ্ৰয় মই নাজানো। হে দেবদেব, আপোনাত ঈশ্বৰীয় গুণ আছে—শ্ৰুতিয়ে যেনেকৈ শুনিছে তেনেকৈয়ে ঘোষণা কৰিছে।
Verse 5
सम्यक् सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि / स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः
হে গোবিন্দ, হে দামোদৰ, আপুনি সৃষ্টিক সম্যকভাৱে সৃষ্টি কৰি প্ৰতিজনক নিজৰ নিজৰ আশ্ৰয় দান কৰিলে; মোকো ৰক্ষা কৰক। আপোনাৰ স্তৱে মোৰ হৃদয় সুখেৰে পৰিপূৰ্ণ হয়; কিয়নো আপোনাৰ দৰে প্ৰিয় মোৰ আন কোনো নাই—আপোনাৰ বাহিৰে অন্য কোনো নহয়।
Verse 6
ब्रह्मोवाच / लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते / अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति
ব্ৰহ্মাই ক’লে— হে লক্ষ্মীপতে, সৰ্বজগতৰ নিবাস! হে বিশ্বমূৰ্তে, তুমি জ্ঞানসিন্ধু। মই কোন, আৰু মোৰ অজ্ঞান কি? নিশ্চয় তোমাৰ শক্তি পৰম; মই অজ্ঞ, মোৰ শক্তি অতি সামান্য।
Verse 7
लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव / तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव
হে বিষ্ণু, লক্ষ্মী আৰু জ্ঞান-ৱৈৰাগ্য-ভক্তি—এই সকলো মোৰ ভিতৰত সদায় অতি সামান্য; তোমাৰ প্ৰতি মোৰ স্থিৰ বিশ্বাসো অতি কম। তথাপি হে জগন্নিবাস, তোমাৰ প্ৰসাদে তুমিেই মোৰ আশ্ৰয়; সেই শৰণাগতিত ‘মোৰ’ বুলি স্বামিত্ববোধ কেতিয়াও নাথাকে।
Verse 8
न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव / गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य
হে মুৰাৰে, মোক কেতিয়াও ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ বুলি অহং-মমতা নিদিবা; ইমানেই মোৰ সিদ্ধি হওক। হে ৰমেশ, যোগ্য গুণে বিভূষিত, মোক অনুভৱগম্য জ্ঞান দিয়া, যাতে প্ৰমাদ নাজাগে—আজিও নহয়, নিত্যও নহয়।
Verse 9
तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा / लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद
যদি মোৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ অসৎ পথত পৰে, তেন্তে সিহঁত সদায় তোমাৰ পদাৰবিন্দতেই পতিত হওক। মই লক্ষ্মীত কোটি গুণে হীন; তোমাক যথাযথ স্তৱ কৰিবলৈ মোৰ সামৰ্থ্য নাই। প্ৰসন্ন হোৱা।
Verse 10
तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा
তেতিয়া দেৱদেৱ মহাত্মা বায়ুৱে এইটো দেখি, বিষ্ণুভক্তিয়ে অন্তৰক বলবান কৰি, যথোচিত কাৰ্য কৰিলে।
Verse 11
स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे / वायुरुवाच / एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम्
স্নেহে কণ্ঠ ৰুদ্ধ, অক্ষৰ লৰচৰ, অশ্ৰুবিন্দু ঝৰাই কৰযোৰে বায়ু ক’লে—“এই দেৱসকল আপোনাৰ ভৃত্য হৈছে; তথাপি আপোনাৰ পদপদ্ম পৰম দুৰ্লভ।”
Verse 12
चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव / दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति
হে ৰমেশ, হে দেৱ! মই সদায় তোমাৰ ওচৰত চাৰিওটা পুৰুষাৰ্থ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ; কিন্তু হৰিৰ দৰ্শনত বুজিলোঁ—নিকট কাৰণ কেৱল তেওঁৰ মায়াই, তাৰ বাহিৰে একোৱেই নাই।
Verse 13
अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः / लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य
সেয়ে, হে ভূমন! মই কোনো বৰ দিতেও নাচাওঁ; মই কেৱল আপোনাৰ পদপদ্ম-সেৱাত উৎসুক—যি কৃষ্ণৰ পৰা বিমুখ, অপুণ্যশীল, আৰু নিজৰ কৰ্মে গভীৰ দুখত পতিত, তাৰ বাবে নহয়।
Verse 14
अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश / गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः
হে ঈশ! আপোনাৰ অৱতাৰ কেৱল অনুগ্ৰহৰ বাবে; আপোনাৰ নিজৰ আন কোনো পুৰুষাৰ্থ নাই। আপোনাৰ শ্ৰেষ্ঠ অৱতাৰসমূহে গাই, ভূসুৰ (ব্ৰাহ্মণ), পৃথিৱী আৰু তাৰ বৃক্ষসমূহ, লগতে দেৱসকলক ৰক্ষা কৰি উন্নীত কৰে।
Verse 15
क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् / मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि
হে বাসুদেৱ! আপুনি ক্ৰীড়াভাৱে কেৱল ক্ষেম আৰু উপকাৰেই বিধান কৰে, আন একো নহয়। আমি স্তৱ কৰোঁতে কৰোঁতোও মন তৃপ্ত নহয়, কিয়নো সুকৰ্মমৌলি প্ৰভুৰ চৰিত অমৃতসম।
Verse 16
अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे / सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव
হে মুকুন্দ! মোৰ অবিচ্ছিন্ন ভক্তিৰ বাবে তোমাৰ পদ্মচৰণত সদায় ভক্তি দান কৰা। সেইটোৱেই চিৰকাল থাকক, আন একো নহয়—য’ত তুমি অধিষ্ঠান কৰা, হে পুৰুষোত্তম, দেৱদেৱ।
Verse 17
अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो / व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः
তোমাৰ প্ৰসাদে মই তাতেই আছোঁ; য’ত মই আছোঁ, হে মহাপ্ৰভু, তাতেই তুমিও আছা। মোৰ এই অন্তৰ্ব্যাপ্তি দেহৰ ভিতৰত; চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাও তাতেই—এই কথা আনেহে নাজানে।
Verse 18
मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् / मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि
হে প্ৰভো! মোৰ নিদ্ৰা তোমাৰ বন্দনা হওক; মোৰ জাগৰণ-আচৰণ তোমাৰ প্ৰদক্ষিণা হওক। মোৰ কৰ্মানুষ্ঠান তোমাৰ স্তৱ হওক। এইদৰে জানি মই সকলো তোমাক সমৰ্পণ কৰোঁ।
Verse 19
मद्ब्रृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च / इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये
মোৰ বুদ্ধিবৃদ্ধিৰ উপযোগী সকলো পদাৰ্থসমূহ দেখি মই ভাবোঁ—এই সকলো হৰিৰ প্ৰতিমাই। এইদৰে ভাবি, হে দেৱদেৱ, মই সদায় তাত স্থিত হৰিৰূপসমূহৰ ভজন কৰিম।
Verse 20
यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च / एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये
মই অৰ্পণ কৰা চন্দন, পুষ্প, ধূপ, বস্ত্ৰ, আৰু ভক্ষ্য-ভোজ্যাদি—এই সকলো যেন কেৱল শ্ৰীবিষ্ণুৰ প্ৰীতিৰ বাবেই হয়। এই ব্ৰত মই সদায় পালন কৰিম।
Verse 21
अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा (ल्लां) लयिष्ये मुरारे / विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः
মই সদায় অবৈষ্ণৱসকলক নিন্দা কৰিম আৰু সদ্বৈষ্ণৱসকলক পালন কৰিম। হে মুৰাৰি, মই বিষ্ণুবিদ্বেষীসকলৰ জিভা কাটি পেলালোঁহেঁতেন আৰু যিসকলে সেই নিন্দা শুনে তেওঁলোকৰ কাণত সীহ আৰু মল ভৰাই দিম।
Verse 22
एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्ब्र लिनोपि विष्णो / अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः
হে দেৱ, হে বলী বিষ্ণু, আপোনাৰ প্ৰসাদতে মোৰ এই শক্তি। তথাপিও মই আপোনাৰ স্তুতি কৰিবলৈ অসমৰ্থ, কাৰণ লক্ষ্মী দেৱীতকৈ মই কোটি গুণে হীন।
Verse 23
एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् / स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च
যিসকলে এই স্তোত্ৰৰ ফল কামনা কৰে, তেওঁলোকৰ প্ৰতি মোৰ প্ৰীতি চিৰকাল অক্ষয় হৈ থাকক। যিসকলে এই জগতত এই স্তোত্ৰ পাঠ কৰে, তেওঁলোকেই বৈষ্ণৱ আৰু তেওঁলোকেই হৰিৰ প্ৰিয়।
Verse 24
कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च / तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति
যিসকলে নিতৌ এই স্তোত্ৰ পাঠ কৰে আৰু সদায় হৰিক অৰ্পণ কৰে, কেশৱ তেওঁলোকৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হয়। আৰু হৰি প্ৰসন্ন হ'লে কি বাৰু অলভ্য থাকে?
Verse 25
एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः / सरस्वत्युवाच / को वा रसज्ञो भगवन् मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा
এইদৰে স্তুতি কৰি মহাত্মা বলদেৱে হাত যোৰ কৰি হৰিৰ সন্মুখত নীৰৱে থিয় দিলে। তেতিয়া সৰস্বতীয়ে ক'লে: 'হে ভগৱান, হে মুৰাৰি, কেৱল আপোনাৰ গুণানুকীৰ্তন বা স্তুতিৰ দ্বাৰা কোনে বাৰু প্ৰকৃত ৰসজ্ঞ হ'ব পাৰে?'
Verse 26
अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान / यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति
হে দেৱদেৱ! ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলৰ দ্বাৰা সদায় স্তুত, যি পুৰুষৰ কৰ্ণনাড়ী-পথে প্ৰৱেশ কৰি ভবপ্ৰদ দেহাসক্তি ছিন্ন কৰে, সি অচল আৰু স্থিৰ বুদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 27
न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् / पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनात्ति
মৃত্যুৱে কেৱল দেহ-ৰতি ছিন্ন নকৰে; মিছা আসক্তি—গৃহ-ক্ষেত্ৰ, পত্নী-পুত্ৰ, পশু আদি, ধন-সম্পদ, আনকি অমূল্য ৰত্নত থকা প্ৰিয়তাও—নিত্যে ছিন্ন কৰে।
Verse 28
अनं तवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् / चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम्
হে অনন্ত! বেদে প্ৰতিপাদিত হ’লেও লক্ষ্মী দেৱীয়ে তোমাৰ স্বৰূপ যথাৰ্থ নাজানে। চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাও নাজানে, বায়ুও নাজানে—তাতে আশ্চৰ্যই বা কি?
Verse 29
एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् / शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि
হে প্ৰভু! এনেকুৱা স্তৱন কৰিবলৈ মোৰ শক্তি ক’ত? ব্ৰহ্মা আৰু বায়ুৰ তুলনাত মই সদায় শতগুণে হীন; সেয়ে হে হৰি, দয়াৰে মোকো ৰক্ষা কৰা।
Verse 30
एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगश्वर / भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे
হে খগেশ্বৰ! এইদৰে হৰিৰ স্তৱ কৰি তাই নীৰৱ হ’ল; তেতিয়া ভাৰতী (সৰস্বতী) হৰিৰ স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 31
भारत्युवाच / ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् / तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु
ভাৰতী ক’লে— হে ব্ৰহ্মেশ, হে লক্ষ্মীশ, হে হৰি মুৰাৰে! শ্ৰদ্ধাৱানৰ অন্তৰত তোমাৰ গুণ সদায় প্ৰকাশিত হওক। যি এইদৰে তোমাক স্তৱ কৰে, তাৰ বুদ্ধি নিত্য বৃদ্ধি পাওক আৰু তাৰ মন অসৎ, নশ্বৰ বিষয়ত পুনৰ কেতিয়াও নলাগক।
Verse 32
कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव / ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव
সেই পৰলোকে তেওঁলোকে বৈৰাগ্য সাধনা কৰে; তাৰ পাছত দঢ় ভক্তি বিকশিত কৰে। তাৰো ওপৰে, হে দেৱদেৱ, তেওঁলোকে নিত্য হৰিৰ প্ৰসন্ন কৃপা লাভ কৰি থাকে।
Verse 33
तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः / सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुः खं तु तदाच्छिनत्ति
তাৰ দ্বাৰা তেওঁৰ প্ৰত্যক্ষ সান্নিধ্য লাভ হয়; সেয়ে তেওঁৰ গুণস্তৱনত মোৰ ৰতি। সেই ভক্তি মানুহৰ ভিতৰত জন্মিলে, ই নিত্য সংসাৰ-দুঃখ ছিন্ন কৰি দিয়ে।
Verse 34
विच्छिन्नदुः खस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति / हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति
যাৰ দুঃখ ছিন্ন হৈছে আৰু যি তাৰ যোগ্য, তাক ই ‘আনন্দ’ নামৰ ফল দান কৰে। কিন্তু যিসকলে হৰিৰ গুণস্তৱন নকৰে, তেওঁলোকৰ পাপ যিদৰে ক্ষয় কৰে, তেনেদৰে তেওঁলোকৰ পুণ্যও ক্ষীণ কৰে।
Verse 35
एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च / हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान्
এইদৰে জানি (মই বুজোঁ)—বায়ু মোৰ পৰম গুৰু; দয়ালু আৰু মোৰ প্ৰিয়। আৰু হৰিৰ গুণসমূহ, যাৰ পৰা সকলো গুণৰ প্ৰসাৰ হয়, সেয়া মোৰ বাবে যোগ্য—তাত ভক্তিজনিত সুখেই মুখ্য।
Verse 36
उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् / तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम्
দুখীয়াৰ আত্মীয়ৰ দৰে তেওঁ পুণ্যবলে মোক উদ্ধাৰ কৰিলে; আৰু শিৱেও মোৰ পুণ্য-কীৰ্তিৰ বিৰোধ নকৰে। আপোনাৰ প্ৰসাদে, শ্ৰী (লক্ষ্মী)ৰ প্ৰসাদে আৰু বায়ুৰ প্ৰসাদে এই অনুগ্ৰহ মোৰ সৈতে সদায় স্থিৰ থাকে।
Verse 37
यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् / वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम्
বায়ুৱে যি যি সদায় কৰে, দেৱতাও ঠিক সেইদৰে নিত্য কৰে। দেৱতা বায়ুৰ বিৰোধ নকৰে; আৰু যি বায়ুক বিৰোধ কৰে, সি সদায় বিৰোধ আৰু বিঘ্ন ভোগ কৰে।
Verse 38
हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः / वायोः प्रसादान्ममनास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात्
বায়ুৱে হৰিৰ বিৰোধ নকৰে, আৰু বিষ্ণুৱেও বায়ুৰ বিৰোধ নকৰে। বায়ুৰ প্ৰসাদে মোৰ কোনো অভাৱ নাই; হে প্ৰভু, আপোনাৰ প্ৰসাদে মোৰ অজেয়ভাব নিশ্চিত হয়।
Verse 39
यथैव मूलं च तथावतारे दुः खादिकं नास्ति समीरणस्य / वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुः खरूपौ
যেনেকৈ সমীৰণ (বায়ু) মূল স্বৰূপত আৰু অৱতাৰ-প্ৰকাশত দুখ আদি নাথাকে, তেনেকৈ বায়ু আৰু অন্য দেৱগণো। তদ্ৰূপ মুকুন্দ (বিষ্ণু)ও নিজৰ অৱতাৰসমূহত কেতিয়াও দুখ-স্বভাৱ নহয়।
Verse 40
अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् / नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचं तनीयम्
যুগানুসাৰে লোকধৰ্ম ৰক্ষা কৰি থাকোঁতে বায়ুদেৱ অশক্ত যেন দেখা যায়। কিন্তু যেতিয়া মুৰাৰি (ভগৱান বিষ্ণু) স্বয়ং নৰাৱতাৰত অৱতীৰ্ণ হয়, তেতিয়া বুজিব লাগে—প্ৰকৃততে কোনো অশক্ততা নাই।
Verse 41
अवताररूपे यमदुः खादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव / अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि
হে দেৱদেৱ! অৱতাৰৰূপে প্ৰকাশ পোৱা যম-সম্বন্ধীয় দুখ আৰু পীড়াদায়ক ‘খাদক’ উপদ্ৰৱ জ্ঞানীসকলে ভয় বা চিন্তা কৰিব নালাগে। মই নিজেও কেতিয়াবা সুখ-নাশৰ দেশলৈ গৈ তাত দৈত্যসকলক বধ কৰিবলৈ গৈছোঁ।
Verse 42
नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् / एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो / वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव
এনেকুৱা নহয় যে মই একাই, বা বায়ুও, নিত্য এই শাশ্বত দুখ-ভাৰ সঞ্চয় কৰি থাকিব লাগিব। হে মধুসূদন প্ৰভু! মই যেনেকুৱা, কেৱল স্তৱনেৰে তোমাৰ গুণ বৰ্ণনা কৰাৰ শক্তি মোৰ ক’ত? হে দেৱ! বায়ুৰ তুলনাত মই সামৰ্থ্যত হীন—সংসাৰবন্ধনত হওক বা মুক্তিস্থিতিতো।
Verse 43
एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम्
এদৰে স্তৱ কৰি ভাৰতী (সৰস্বতী) নীৰৱ হ’ল, হে খগেশ্বৰ। তাৰ পিছত অনন্তৰ অনুজ শেষ কঁৰজোৰে কেশৱক ক’লে।
Verse 44
शेष उवाच / नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद / अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव
শেষে ক’লে—মই তোমাৰ পাদমূল (পৰম আধাৰ) নাজানো; ৰুদ্ৰেও নাজানে, গৰুড়েও নাজানে। মই বাক্-সামৰ্থ্যত শতগুণ হীন; তথাপি এই আয়তন (আধাৰ/আসন) অৰ্পণ কৰি, হে বাসুদেৱ, মোক ৰক্ষা কৰা।
Verse 45
एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे
এদৰে শেষসহ স্তৱ কৰি সকলোৱে নীৰৱ হ’ল, হে খগেশ্বৰ। তাৰ পিছতে তৎক্ষণাৎ প্ৰভু (বিষ্ণু) স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 46
गरुड उवाच / तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः / कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणा नीडितुं क्षमः
গৰুড়ে ক’লে—আপোনাৰ দুয়োটা পদযুগলৰ স্তৱ মই কেনেকৈ কৰোঁ? মোৰ মন ইতিমধ্যে আপোনাৰ পদপদ্মত অৰ্পিত। মই পক্ষিযোনিজ, চঞ্চুমুখ; এনে মহিমান্বিত গুণসমূহ যথাযথভাৱে বৰ্ণনা কৰিবলৈ মই কেনেকৈ সক্ষম হ’ম?
Verse 47
एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः / तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे
এইদৰে স্তৱ কৰি, বিবেকসম্পন্ন গৰুড় নীৰৱ হ’ল। তাৰ পিছতেই ৰুদ্ৰে স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 48
रुद्र उवाच / या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले / छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि
ৰুদ্ৰে ক’লে—হে ঈশ, হে ভগৱান, হে সৰ্বব্যাপী মহামহিম! মোৰ ভক্তি যেন শিৱৰ পদপদ্মমূলত স্থিত থাকে। কিন্তু হে দেব, সেই ভক্তি অন্তৰত গোপন থাকিলেও সদায় মোৰ ভিতৰত স্থায়ী নহয়; সেয়ে বৈৰ নথকাৰ সত্ত্বেও কেতিয়াবা মই আপোনাৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীতে আচৰণ কৰোঁ।
Verse 49
सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः / वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा
হে হৰি, হে মুৰাৰি—সৰ্বজ্ঞ আৰু পৰিপূৰ্ণ বুদ্ধিসম্পন্ন! মোৰ মূঢ়বুদ্ধিৰ বাক্যত কি শক্তি আছে? প্ৰকাশত মই সদায় শতগুণে অপূৰ্ণ। হে ঈশ, মোক ৰক্ষা কৰা আৰু মোৰ বাক্যৰ বাবে যোগ্য আশ্ৰয় (আধাৰ)ো দান কৰা।
Verse 50
एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः / शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत्
হে দ্বিজোত্তম! এইদৰে স্তৱ কৰি ৰুদ্ৰ নীৰৱ হ’ল। তাৰ পিছত শেষ আৰু অনন্তৰ পিছত জন্ম লোৱা দেবী বাৰুণীয়ে এই বাক্য ক’লে।
Verse 51
वारुण्युवाच / लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पतेगिरः पते रुद्रपते नृणां पते / गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी
ৱাৰুণীয়ে ক’লে—হে লক্ষ্মীপতি, হে ব্ৰহ্মপতি, হে মনুপতি, হে বাণীপতি, হে ৰুদ্ৰপতি, হে নৰলোকৰ অধিপতি! তোমাৰ গুণসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে স্তৱ কৰিবলৈ মই সক্ষম নহয়; পাৰ্বতীও নহয়, সুপৰ্ণ (গৰুড়)ৰ পত্নীও নহয়।
Verse 52
शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश
শেষৰ তুলনাত মই দহগুণে গুণহীন; হে জগতাধীশ, মোক নিত্য ৰক্ষা কৰা।
Verse 53
एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे
এইদৰে স্তৱ কৰি, হে খগেশ্বৰ, ৱাৰুণী নীৰৱ হ’ল। তাৰ পাছতেই তৎক্ষণাৎ সুপৰ্ণপুত্ৰ (গৰুড়)ৰ ব্রাহ্মী শক্তি কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 54
सौपर्ण्युवाच / स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदी शवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः / यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम्
সৌপৰ্ণ্য (গৰুড়) ক’লে—হে হৰি, হে জগদীশ! মোৰ বাক্যত তোমাৰ গুণ স্তৱ কৰাৰ শক্তি নাই; হে হৰি, মোৰ শ্ৰৱণতো তোমাৰ কথা সম্পূৰ্ণকৈ শুনাৰ সামৰ্থ্য নাই। হে দেৱ, যি তত্ত্বত তোমাৰ স্বৰূপ স্মৰণ কৰে, সি ভুবনত সেই ভগৱৎপদাৰ্থ—পৰম সত্য—কেনেকৈ নাজানিব?
Verse 55
अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्राहदं दशगुणैरवरा च नित्यम्
সেয়ে তোমাৰ গুণৰ যথোচিত স্তৱ কৰিবলৈ মোৰ শক্তি নাই; আৰু ইন্দ্ৰ আদি দেবতাৰ তুলনাত মই নিত্য দহগুণে হীন।
Verse 56
एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर / रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे
এইদৰে স্তৱ কৰি সৌপৰ্ণী গৰুড়, খগেশ্বৰ, নীৰৱ হ’ল। তাৰ পিছত ৰুদ্ৰানন্তৰজা গিৰিজা (পাৰ্বতী) স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 57
पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् / नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव
পাৰ্বতীয়ে ক’লে— হে গোবিন্দ, হে নাৰায়ণ, হে বাসুদেৱ! তোমাক বাদ দি মোৰ একো প্ৰয়োজন নাই। স্বামী, ইয়াত তোমাৰ বাহিৰে নামো নাই, বাক্যও নাই; তুমি সদায় সৌভাগ্য-স্বৰূপ, অদ্বিতীয় এক।
Verse 58
नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् / असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च
তোমাৰ নামৰ একেটা উচ্চাৰণ—“নাৰায়ণ”—বৈৰাগ্য আৰু ভক্তিৰ বৈভৱ দানত পৰম সমৰ্থ; আৰু অসংখ্য ব্ৰাহ্মণাদি হত্যাৰ দৰে পাপ, লগতে গুৰুপত্নী-লংঘনৰ কোটি-সম মহাপাপো নাশ কৰে।
Verse 59
नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो / स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम्
হে মহাপ্ৰভু! মই নামৰ অধিষ্ঠাত্ৰী আৰু গুণৰো অধিষ্ঠাত্ৰী; তথাপি তোমাৰ স্তৱনত মোৰ শক্তি নাই—মই ৰুদ্ৰতকৈও দহগুণ হীন।
Verse 60
अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा / एवं स्तुत्वा सा गिरिजा स्तूष्णीमास खगेश्वर
মই সদায়েই অৱৰা—ইয়াত বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। এইদৰে স্তৱ কৰি গিৰিজাও নীৰৱ হ’ল, হে খগেশ্বৰ (গৰুড়)!
Frequently Asked Questions
It is a request for release from egoic appropriation (ahaṅkāra and mamakāra), which fuels bondage by turning experience into possession and identity. The prayer reframes liberation as belonging to Hari rather than owning outcomes—so surrender becomes the stable ground for knowledge, vigilance (apramāda), and devotion.
Sarasvatī describes śravaṇa as transformative cognition: sacred praise enters through hearing, then ‘cuts’ attachment to the body and its cravings, which are presented as the generator of further becoming (punarbhava/saṃsāra). The mechanism is not mere information but reorientation of desire and identity toward Hari.
The text states that those who recite the hymn daily and offer it to Hari become dear to Keśava; when Hari is pleased, nothing is unattainable. This frames the fruit as grace-mediated: the practice culminates in divine favor rather than mechanical merit alone.
She presents nāma as concentrated potency: uttering “Nārāyaṇa” grants bhakti and vairāgya and destroys even grave sins. Within Purāṇic devotion, the name functions as an accessible locus of the Lord’s presence, especially for those lacking elaborate ritual capacity.