Adhyaya 21
Kālin̄dī’s Austerity; True Tapas and Prāyaścitta; Kṛṣṇa’s Grace and Marriage
কৃষ্ণই গৰুড়ক উপদেশ দি আগবঢ়াইছে। এই অধ্যায়ত কালিন্দী (যমুনা)ৰ উৎপত্তি কোৱা হৈছে—তেওঁ বিবস্বানৰ কন্যা আৰু যমৰ ভগ্নী; কৃষ্ণক স্বামী ৰূপে লাভ কৰিবলৈ তপস্যা কৰে। তাৰ পিছত তত্ত্বকথা: তপস্ মানে অন্তৰ্মুখ পৰীক্ষা, তত্ত্ব-বিবেক আৰু পূৰ্ব পাপৰ বাবে খেদ; প্ৰায়শ্চিত্ত মানে মনোনিগ্ৰহ আৰু সত্য পশ্চাত্তাপ—মূৰ মুণ্ডন আদি বাহ্য লক্ষণ নহয়। দীঘলীয়া বিলাপত দেখুওৱা হয় যে মানুহে সুখ, আহাৰ, মান আৰু পৰিয়াল-সমাজত আশ্ৰয় বিচাৰি হৰিনাম, পূজা, প্ৰসাদ আৰু সৎসংগ অৱহেলা কৰে; সেয়ে খেদেই শ্ৰেষ্ঠ প্ৰায়শ্চিত্ত। কালিন্দীৰ ধ্যান হৰিৰ পূৰ্ণত্বক সৰ্বোচ্চ বুলি স্থাপন কৰে। পাছত যমুনা তীৰত কৃষ্ণ আৰু অৰ্জুনে তেওঁক লগ পায়; অৰ্জুনে সোধে; কৃষ্ণে কৃপা আৰু আশ্ৰয় দিবলৈ তেওঁৰ পাণিগ্ৰহণ কৰে, ব্যক্তিগত প্ৰয়োজনত নহয়। শেষত লক্ষ্মণাৰ বৃত্তান্তৰ সংকেত আৰু যোগ্য শিষ্যক গূঢ় তত্ত্ব লুকুৱাই নথৈ প্ৰকাশ কৰা হয় বুলি ঘোষণা আছে।
Shlokas
Verse 1
// ५१ // नाम विंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर / विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत
শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—হে খগেশ্বৰ! মই কালিন্দীৰ উৎপত্তিও ক’ম। বিবস্বান নামৰ সূৰ্যদেৱৰ এক কন্যা জন্মিল।
Verse 2
कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता / कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम्
হে বীন্দ্ৰ! তেওঁ ‘কালিন্দী’ নামে পৰিচিত; তেওঁৱেই যমুনা, যমৰ অনুজা বুলি স্মৃত। কৃষ্ণৰ পত্নী হ’বলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁ উত্তম তপস্যা কৰিলে।
Verse 3
तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः / पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम्
তপ বুলি কোৱা হয় আত্ম-আলোচনা আৰু তত্ত্বৰ যথাৰ্থ নিৰ্ণয়; আৰু পূৰ্বসঞ্চিত পাপৰ বাবে যি অনুতাপ, সেয়াও তপ বুলি স্মৃত।
Verse 4
प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते / प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर
প্ৰায়শ্চিত্তক তপ বুলি কোৱা হৈছে—ইয়াই চিত্তনিগ্ৰহ। হে খগেশ্বৰ! ই ‘প্ৰায়শ্চিত্ত’; কেৱল মুণ্ডন নহয়।
Verse 5
अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर / पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन
হে খগেশ্বৰ, শুনা—অনুতাপে ভাৰাক্ৰান্ত যি জীৱ, যিয়ে পূৰ্বে মুকুন্দৰ দিব্য মন্ত্ৰ জপ কৰা নাই, সি সদায় ক্লেশ-দাৱানলে দগ্ধ থাকে।
Verse 6
न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च / न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक् श्रुतं लोलवार्तादिकं च
তেওঁলোকে হৰিনামামৃত স্মৰণ নকৰিলে; সদায় হৰিৰ দোষ আদি কথাই মনত ৰাখিলে। হৰিতত্ত্বামৃতো স্মৰণ নকৰিলে; চঞ্চল গপ-ৱৰ্তাই মন দি শুনিলে।
Verse 7
न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च / न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः
হৰিৰ পদাৰবিন্দ পূজা নকৰিলে, কিন্তু পুত্ৰ-মিত্ৰ আদি লোকক বহুত পূজা কৰিলে। হৰিৰ পদাৰবিন্দত বন্দনা নকৰিলে, কিন্তু মিত্ৰৰ পদত অতিশয় নত হ’ল—এই আসক্তি অতি ঘোৰ হয়।
Verse 8
न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च / पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे
ধূপৰ ধোঁৱাৰে আৱৃত আৰু কেশে ঢকা হৰিৰ মুখ মই কেতিয়াও দৰ্শন নকৰিলোঁ; কিন্তু পুত্ৰাদি মই স্নেহে লালন কৰিলোঁ। হে মুকুন্দ, হে মুৰাৰে, তোমাৰ মুখ মই লালন নকৰিলোঁ।
Verse 9
सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि / न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम्
পুত্ৰ-মিত্ৰক অলংকাৰ আৰু সুখেৰে বহুত লালন কৰা হয়; কিন্তু সৰ্বপাপ হৰণকাৰীক লালন কৰা নহয়। হৰিৰ নৈবেদ্য-শেষ প্ৰসাদ নাখাই, মিত্ৰৰ ঘৰত ষড়ৰস ভোজন কৰা হয়।
Verse 10
सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः / सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
হে মুৰাৰে, সুগন্ধি সুন্দৰ পুষ্প মই তোমাক অৰ্পণ নকৰিলোঁ; পুত্ৰ-মিত্ৰাদিৰ প্ৰতিই মই নিজকে সমৰ্পণ কৰিলোঁ। পুত্ৰ-মিত্ৰ আসক্তিত দগ্ধ মই—হে মুকুন্দ, কেতিয়া তোমাৰ মুখ দৰ্শন কৰিম?
Verse 11
अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः / तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
অবৈষ্ণৱৰ অন্ন, শিগ্ৰু-শাকাদি, অৰ্পণ নকৰা আৰু অসংস্কৃত/অশুদ্ধ খাদ্য—এমনকি অভক্ষ্যও—খাই মোৰ জিভা দগ্ধ হৈছে। হে মুকুন্দ, কেতিয়া তোমাৰ মুখ দৰ্শন কৰিম?
Verse 12
अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः / न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द
অষ্টাক্ষৰী মন্ত্ৰপূজা আৰু দিব্য তীৰ্থসমূহ—যি শঙ্খজাত তীৰ্থত বিষ্ণুৱে পুৰাকালে ভ্ৰমণ কৰিছিল—তথাপি মোৰ শৰীৰ পৱিত্ৰ নহ’ল, হে মুৰাৰে। হে মুকুন্দ, কেতিয়া তোমাৰ মুখ দৰ্শন কৰিম?
Verse 13
अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः / अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द
যি সুগন্ধি, পুষ্প আদি মই তোমাক অৰ্পণ কৰা নাছিলোঁ, আৰু যি অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰ সমৰ্পণ কৰা নাছিলোঁ—অবৈষ্ণৱৰ দূষিত গন্ধাদি দোষে মোৰ দেহ দগ্ধ হৈছে। হে মুকুন্দ, তুমি কেতিয়া মোক উদ্ধাৰ কৰিবা?
Verse 14
दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च / नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम्
হে বাসুদেৱ, মোৰ পা দগ্ধ; সেয়ে হৰিৰ তীৰ্থপথত চলিব নোৱাৰে। মোৰ চকুও দগ্ধ; এইকাৰণে মই কেতিয়াও তোমাৰ দিৱ্য প্ৰতীক (বিগ্ৰহ) দৰ্শন কৰিব পৰা নাই।
Verse 15
दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् / मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द
হে বাসুদেৱ, মোৰ হাত দগ্ধ; হে বিষ্ণু, মই তোমাৰ প্ৰতীক পূজা কৰা নাছিলোঁ। হে মুৰাৰে, মই পাপৰ সঞ্চয় কৰিছোঁ—হে মুকুন্দ, মই কেতিয়া তোমাৰ মুখ দৰ্শন কৰিম?
Verse 16
मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द / यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर
হে মুকুন্দ, মোৰ দোষ গণনা নকৰিবা; পূৰ্ণ দয়া কৰি শুদ্ধ দাস্য দান কৰা। প্ৰভু, মোৰ দেহত যিমান ৰোম আছে সিমান পাপ; তথাপি তুমি সৰ্বদোষবিদূৰ।
Verse 17
तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द / अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च
মোৰ দেহত ইমান পাপ লাগি আছে—হে মুকুন্দ, মই কেতিয়া তোমাৰ মুখ দৰ্শন কৰিম? হে অনন্তদেহ প্ৰভু, স্বামী-পুত্ৰ, ঘৰ-গৃহস্থালি, বন্ধু, ধন, পশু আৰু ভৃত্যাদি বস্তুৰে মই বাঁধ খাই আছিলোঁ।
Verse 18
सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः / इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि
হে মুকুন্দ! মই অণুমাত্ৰো সুখ নাপালোঁ; দেৱ বিষ্ণু তোমাৰ সেৱাৰ পৰা মই মুক্ত। এতিয়াৰ পৰা পুত্ৰ, মিত্ৰ আদি জনৰ ওচৰলৈ যাম; মই তোমাৰ দাসী নহ’ম।
Verse 19
येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक् सुखं जायते मर्त्यलोके / तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक् सदा पतितं चेति जाने
যিসকলে কয় যে মৰ্ত্যলোকে পুত্ৰ, মিত্ৰ আদি জনৰ দ্বাৰাই সঁচা সুখ জন্মে—মই জানো যে তেওঁলোকৰ মুখত মূত্ৰ, বিষ্ঠা আদি মল সদায় সম্পূৰ্ণভাৱে পতিত হয়।
Verse 20
मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् / सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव
মিত্ৰ আদি জনৰ বাবে খৰচ কৰা ধন ব্যৰ্থ যায় আৰু মলৰূপ হয়; কিন্তু সদ্বৈষ্ণৱক অৰ্পণ কৰা ধন সদায় হৰি-প্ৰাপ্তিৰ কাৰণ হয়।
Verse 21
एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् / संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात्
হে মুকুন্দ! এনেকুৱাই ঘটিল—বস, বস! সেই সঙ্গৰ দ্বাৰা দুখ ভোগ কৰা হ’ল। সেয়ে তুমি সদায় সজ্জনৰ সঙ্গ গ্ৰহণ কৰা আৰু দুষ্টজনৰ সঙ্গৰ পৰা নিজকে আঁতৰাই ৰাখা।
Verse 22
संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् / एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि
হে মুৰাৰে! দুষ্টজনৰ সদায় সঙ্গৰ ফলত মোৰ দেহ যেন দগ্ধ হৈছে, আৰু মোৰ ভিতৰত বৈৰাগ্য নাই। এনে অৱস্থাত, হে মুকুন্দ, মই কোন গতি লাভ কৰিম—মই নাজানো; দয়াৰে মোকো ৰক্ষা কৰা।
Verse 23
एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च / भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम्
হে খগেন্দ্ৰ! এনেকুৱা অন্তৰৰ অনুতাপেই প্ৰকৃত প্ৰায়শ্চিত্ত; কেৱল ক্ষৌৰাদি বাহ্য কৰ্ম নহয়। সূৰ্যকন্যাই অনুতাপ কৰি হৰিৰ সুতত্ত্ব গভীৰভাৱে বিচাৰ কৰিলে।
Verse 24
सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च / सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः
হৰিয়েই চিৰকাল সৰ্বোত্তম, কিয়নো তেওঁ সকলো শুভ গুণে পূৰ্ণ। সৃষ্টিত সমগ্ৰ বিশ্ব তেওঁৰ পৰাই জন্মে; সেয়ে হৰি সৰ্বগুণসম্পন্ন আৰু পূৰ্ণ।
Verse 25
यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः / लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः
দেৱসকলৰ মাজত আদ্য ‘অকাৰ’ যিজন, যাৰ কাৰণে ব্ৰহ্মা আদি সকলোৱে সৰ্বতোভাবে পূৰ্ণ নহয়—লক্ষ্মীৰ প্ৰসাদে, দীঘলীয়া পুণ্যফলত, বিরিঞ্চ (ব্ৰহ্মা) জন্ম লৈ যথাযোগ্যভাৱে পূৰ্ণ গুণে বিভূষিত হ’ল।
Verse 26
न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि / न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा
বিৰিঞ্চ (ব্ৰহ্মা) লক্ষ্মীৰ দৰে গুণপূর্ণ নহয়; আৰু ৰমা (লক্ষ্মী)ও বিষ্ণুৰ দৰে গুণপূর্ণ নহয়। ভাৰতী (সৰস্বতী) বায়ুৰ দৰে পূৰ্ণ নহয়; আৰু বাৰুণীও শেষৰ দৰে পূৰ্ণ নহয়।
Verse 27
न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव / आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे
পাৰ্বতীও ৰুদ্ৰৰ দৰে পূৰ্ণৰূপা নহয়; তেনেদৰে আনসকলেও সদায় সৰ্বতোভাবে পূৰ্ণ নহয়। এইদৰে বিচাৰ কৰি তেওঁ যমুনাৰ তীৰত তপস্যা কৰিলে।
Verse 28
तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग / दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम्
তেতিয়া, হে খগ (গৰুড়), মই পাৰ্থৰ সৈতে মৃগয়া কৰিবলৈ যমুনাৰ তীৰলৈ গ’লোঁ। তাত তপস্যাৰত সেই কন্যাক দেখি মই মোৰ সখা পাৰ্থক ক’লোঁ।
Verse 29
हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि / एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव
“হে পাৰ্থ, শীঘ্ৰে সেই কন্যাৰ ওচৰলৈ যা আৰু সোধ—তুমি ইয়াত কিয় তপস্যা কৰিছা?” এইদৰে কোৱা হ’লে সি তৎক্ষণাৎ ওচৰলৈ গৈ বিলম্ব নকৰাকৈ কাৰণ সুধিলে।
Verse 30
आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे / ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक्
তাৰ পিছত ফাল্গুন মোৰ ওচৰলৈ আহি, মোৰ সন্মুখত সকলো বৃত্তান্ত ক’লে। তাৰ পাছত শুভ মুহূৰ্তত মই তাতেই বিধিপূৰ্বক তাইৰ পাণিগ্ৰহণ (বিবাহ) সম্পন্ন কৰিলোঁ।
Verse 31
तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः / पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र
তাইৰ নিৰন্তৰ তপস্যা আৰু মোৰ সতৰ্ক ধ্যান-চিন্তনৰ ফলত মই সদায় প্ৰসন্ন—অতিশয় প্ৰসন্ন। সি পূৰ্ণানন্দত নিত্য ৰমে; তেন্তে, হে খগেন্দ্ৰ, তাইৰ আৰু কি সুখ লাগিব?
Verse 32
मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र / तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा
মই তাইৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰি আশ্ৰয় দিবলৈহে সেই বিবাহ গ্ৰহণ কৰিছিলোঁ; মোৰ সুখৰ বাবে নহয়, হে খগেন্দ্ৰ। তদুপৰি লক্ষ্মণাৰ ৰূপ আৰু তাইৰ পাণিগ্ৰহণৰ কাৰণো মই তোমাক ক’ম, হে পক্ষিশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 33
शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च
শুনা—মই তোমাক তত্ত্ব ক’ম, যাক গোপ্য বুলি কোৱা হয়। যোগ্য শিষ্যৰ বাবে একো গোপন নহয়; আৰু গুৰুৰ বাবেও লুকুৱাবলগীয়া একো নাই।
Frequently Asked Questions
The chapter treats heartfelt remorse as the essence of expiation because it restrains the mind, corrects intention, and turns the person toward Hari through sincere recognition of misdirected attachments and neglected devotion.
Duḥsaṅga (company of the wicked) is said to ‘scorch’ the being and obstruct dispassion, while sat-saṅga supports repentance, clarity, and devotion—thereby becoming a practical cause for turning toward Hari and away from saṁsāric suffering.
It provides the theological basis for her contemplation: realizing Hari as the eternally complete Supreme reframes all other supports as partial, strengthening exclusive devotion (ananya-bhakti) as the inner power of her tapas.
Remembering Hari-nāma, worshiping Hari’s lotus-feet, honoring prasāda, offering flowers/fragrance/ornaments to the Lord, and mantra-based worship are all contrasted against misplaced priority given to social and household attachments.