Adhyaya 9
Indra’s Query on Karma-vipāka and the Viśvarūpa Episode (Lalitopākhyāna Context)
এই অধ্যায়ত কৰ্মবিপাক আৰু তাৰ প্ৰতিকাৰস্বৰূপ প্ৰায়শ্চিত্ত প্ৰশ্নোত্তৰ ধাৰাত বৰ্ণিত। ইন্দ্ৰে ‘সৰ্বধৰ্মজ্ঞ’ আৰু ‘ত্ৰিকালজ্ঞানবিত্তম’ ধৰ্মবিদৰ ওচৰত সোধে—তেওঁৰ বিপদ কোন কৰ্মফলৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল, আৰু কোন প্ৰায়শ্চিত্ত উপযুক্ত। উত্তৰ বংশপ্ৰসঙ্গৰে আৰম্ভ—কাশ্যপবংশত দিতি আৰু দনুৰ উল্লেখ; ৰূপৱতীক ধাত্ৰৰ সৈতে বিবাহ দিয়া হয় আৰু তেঁওলোকৰ পৰা বিশ্বৰূপ জন্মে—তেজস্বী, নাৰায়ণভক্ত, বেদ-বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী। তাৰ পিছত পুৰোহিত-ৰাজনীতি: দৈত্যপক্ষ ভৃগুপুত্ৰক পুৰোহিত কৰে, আৰু দেৱতাসকলে দুয়ো পক্ষৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা বিশ্বৰূপক যাজকত্বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। পূৰ্ব ঘটনা এটাত তীৰ্থযাত্ৰা বনাম সংসাৰ তুলনা কৰাত ঋষিসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিয়ে; শাপিত ব্যক্তি কৰ্মভূমিত দাৰিদ্ৰ্য আৰু নিয়ন্ত্ৰণ ভোগ কৰি শেষত কাঞ্চীৰ দিশে আগবাঢ়ে। এইদৰে বাক্কৰ্ম, অধিকাৰ-বিবাদ আৰু ধৰ্মজ্ঞানৰ মানদণ্ডেৰে দুৰ্ভাগ্যৰ কাৰণ সংযোগ কৰি পৰৱৰ্তী নৈতিক-যাগিক উপদেশৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ऽष्टमो ऽध्यायः इन्द्र उवाच भगवन्सर्व धर्मज्ञ त्रिकालज्ञानवित्तम / दुष्कृतं तत्प्रतीकारो भवता सम्यगीरितः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ উত্তৰভাগত হয়গ্ৰীৱ-অগস্ত্য সংবাদৰ ললিতোপাখ্যানৰ অষ্টম অধ্যায়। ইন্দ্ৰ ক’লে— হে ভগৱন, আপুনি সৰ্বধৰ্মজ্ঞ আৰু ত্ৰিকালজ্ঞ; দুষ্কৃতৰ প্ৰতিকাৰ আপুনি সম্যকভাৱে কৈছে।
Verse 2
केन कर्मविपाकेन ममापदि यमागता / प्रायश्चित्तं च किं तस्य गदस्व वदतां वर
কোন কৰ্মবিপাকৰ ফলত এই আপদ মোৰ ওপৰত আহিল? আৰু তাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কি— হে বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, কৃপা কৰি কওক।
Verse 3
बृहस्पतिरुवाच काश्यपस्य ततो जज्ञे दित्यां दनुरिति स्मृतः / कन्या रूपवती नाम धात्रे तां प्रददौ पिता
বৃহস্পতি ক’লে— তাৰ পাছত কাশ্যপৰ দ্বাৰা দিতিৰ গৰ্ভত ‘দনু’ নামে প্ৰসিদ্ধ (পুত্ৰ) জন্মিল। তাৰ ‘ৰূপৱতী’ নামৰ কন্যাক পিতাই ধাতা দেৱক দান কৰিলে।
Verse 4
तस्याः पुत्रस्ततो जातो विश्वरूपो महाद्युतिः / नारायणपरो नित्यं वेदवेदाङ्गपारगः
তাৰ পৰা পাছত মহাদ্যুতিমান ‘বিশ্বৰূপ’ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল; তেওঁ সদায় নাৰায়ণপৰায়ণ আৰু বেদ-বেদাঙ্গত পাৰঙ্গত আছিল।
Verse 5
ततो दैत्येश्वरो वव्रे भृगुपुत्रं पुरोहितम् / भवानधिकृतो राज्ये देवानामिव वासवः
তেতিয়া দৈত্যেশ্বৰে ভৃগুপুত্ৰক পুৰোহিত ৰূপে বৰণ কৰি ক’লে—“দেৱসকলৰ মাজত বাসৱ ইন্দ্ৰ যেন, তেনেকৈ আপুনি ৰাজ্যত অধিকৃত।”
Verse 6
ततः पूर्वे च काले तु सुधर्मायां त्वयि स्थिते / त्वया कश्चित्कृतः प्रश्न ऋषीणां सन्निधौ तदा
তাৰ পাছত পূৰ্বকালত, আপুনি সুধৰ্মা সভাত অৱস্থিত থাকোঁতে, তেতিয়া ঋষিসকলৰ সন্নিধানত আপুনি এটা প্ৰশ্ন কৰিছিল।
Verse 7
संसारस्तीर्थयात्रा वा को ऽधिको ऽस्ति तयोर्गुमः / वदन्तु तद्विनिश्चित्य भवन्तो मदनुग्रहात्
সংসাৰ নে তীৰ্থযাত্ৰা—এই দুটাৰ ভিতৰত কোনটো অধিক শ্ৰেষ্ঠ? মোৰ অনুগ্ৰহত স্থিৰ কৰি আপোনালোকে কওক।
Verse 8
तत्प्रश्नस्योत्तरं वक्तुं ते सर्व उपचक्रिरे / तत्पूर्वमेव कथितं मया विधिबलेन वै
সেই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ ক’বলৈ তেওঁলোকে সকলোৱে আৰম্ভ কৰিলে; কিন্তু তাৰ আগতেই মই বিধিৰ বলত সেই কথা কৈ দিছিলোঁ।
Verse 9
तीर्थ यात्रा समधिका संसारादिति च द्रुतम् / तच्छ्रुत्वा ते प्रकुपिताः शेपुर्मामृषयो ऽखिलाः
মই তৎক্ষণাৎ ক’লোঁ—“সংসাৰৰ তুলনাত তীৰ্থযাত্ৰাই অধিক শ্ৰেষ্ঠ।” এই কথা শুনি সকলো ঋষি ক্ৰুদ্ধ হৈ মোক শাপ দিলে।
Verse 10
कर्मभूमिं व्रजेः शीघ्रं दारिर्द्येण मितैः सुतैः / एवं प्रकुपितैः शप्तः खिन्नः काञ्चीं समाविशम्
দাৰিদ্ৰ্যত ক্লিষ্ট আৰু অল্প সন্তানসহ মই শীঘ্ৰে কৰ্মভূমিলৈ গ’লোঁ। ক্ৰুদ্ধ লোকৰ শাপে খিন্ন হৈ মই কাঞ্চীত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ।
Verse 11
पुरीं पुरोधसा हीनां वीक्ष्य चिन्ताकुलात्मना / भवता सह देवैस्तु पौरोहित्यार्थमादरात्
পুৰোহিতবিহীন সেই নগৰী দেখি মোৰ মন চিন্তাৰে ব্যাকুল হ’ল। তেতিয়া দেৱতাসকলৰ সৈতে আপুনি আদৰে পৗৰোহিত্যৰ বাবে অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 12
प्रार्थितो विश्वरूपस्तु बभूव तपतां वरः / स्वस्रीयो दानवानां तु देवानां च पुरोहितः
প্ৰাৰ্থনা কৰা হ’লে তপস্বীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ বিশ্বৰূপ প্ৰকট হ’ল। স্বস্ৰীয় হোৱাৰ বাবে তেওঁ দানৱসকলৰো আৰু দেৱসকলৰো—উভয়ৰ পুৰোহিত হ’ল।
Verse 13
नात्यर्थम करोद्वैरं दैत्येष्वपि महातपाः / बभूवतुस्तुल्यबलौ तदा देत्येन्द्रवासवौ
মহাতপস্বীয়ে দৈত্যসকলৰ প্ৰতিও অতিশয় বৈৰ নকৰিলে। তেতিয়া দৈত্যেন্দ্ৰ আৰু বাসৱ—উভয়েই সমবলবান হ’ল।
Verse 14
ततस्त्वं कुपितो राजन्स्वक्लीयं दानवेशितुः / हन्तुमिच्छन्नगाश्चाशु तपसः साधनं वनम्
তাৰ পাছত, হে ৰাজন, তুমি ক্ৰুদ্ধ হৈ দানৱাধিপতিৰ নিজৰ স্বজনক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, তপস্যাৰ সাধন-ৰূপ বনলৈ শীঘ্ৰে গ’লা।
Verse 15
तमासनस्थं मुनिभिस्त्रिशृङ्गमिव पर्वतम् / त्रयी मुखरदिग्भागं ब्रह्मानदैकनिष्ठितम्
মুনিসকলৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ আসনত উপৱিষ্ট তেওঁ যেন ত্ৰিশৃঙ্গ পৰ্বতহে, বেদধ্বনিৰে দিশসমূহ মুখৰিত কৰিছিল আৰু একমাত্ৰ ব্ৰহ্মানন্দতে মগ্ন আছিল।
Verse 16
सर्वभूतहितं तं तु मत्वा चेशानुकूलितः / शिरांसि यौगपद्येन छिन्नात्यासंस्त्वयैव तु
যদিও তেওঁ সকলো প্ৰাণীৰ হিতকাৰী আছিল, তথাপিও ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা বুলি মানি তুমি একেলগে তেওঁৰ মস্তকসমূহ ছেদন কৰিছিলা।
Verse 17
तेन पापेन संयुक्तः पीडितश्च मुहुर्मुहुः / ततो मेरुगुहां नीत्वा बहूनब्दान्हि संस्थितः
সেই পাপৰ দ্বাৰা যুক্ত হৈ আৰু বাৰে বাৰে পীড়িত হৈ, তাৰপাছত মেৰু পৰ্বতৰ গুহাত গৈ তেওঁ বহু বছৰ ধৰি তাতে অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 18
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञात्वा तु मुनिवाक्यतः / पुत्र शोकेन संतप्तस्त्वां शशाप रुषान्वितः
তাৰপাছত তেওঁৰ কথা শুনি আৰু মুনিৰ বাক্যৰ পৰা সত্য জানি, পুত্ৰশোকত সন্তপ্ত হৈ তেওঁ ক্ৰোধেৰে তোমাক অভিশাপ দিছিল।
Verse 19
निःश्रीको भवतु क्षिप्रं मम शापेन वासवः / अनाथकास्ततो देवा विषण्णा दैत्यपीडिताः
"মোৰ অভিশাপত বাসৱ (ইন্দ্ৰ) শীঘ্ৰেই শ্ৰীহীন হওক।" তেতিয়া দেৱতাসকল অনাথ, বিষণ্ণ আৰু দৈত্যৰ দ্বাৰা পীড়িত হৈ পৰিল।
Verse 20
त्वया मया च रहिताः सर्वे देवाः पलायिताः / गत्वा तु ब्रह्मसदनं नत्वा तद्वृत्तमूचिरे
তুমি আৰু মই নথকাৰ বাবে সকলো দেৱতা ভয়তে পলাই গ’ল। তেওঁলোকে ব্ৰহ্মসদনত গৈ প্ৰণাম কৰি সেই সকলো বৃত্তান্ত ক’লে।
Verse 21
ततस्तु चिन्तया मास तदघस्य प्रतिक्रियाम् / तस्य प्रतिक्रियां वेत्तुं न शशाकात्मभूस्तदा
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই সেই পাপৰ প্ৰতিকাৰৰ কথা চিন্তা কৰিলে; কিন্তু তেতিয়া তাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া জানিবলৈ তেওঁ সক্ষম নহ’ল।
Verse 22
ततो देवैः परिवृतो नारायणमुपागमत्
তাৰ পাছত দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ ব্ৰহ্মাই নাৰায়ণৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 23
नत्वा स्तुत्वा चतुर्वक्रस्तद्वृत्तान्तं व्यजिज्ञपत् / विचिन्त्य सो ऽपि बहुधा कृपया लोकनायकः
চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাই প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰিলে আৰু সেই বৃত্তান্ত নিবেদন কৰিলে। লোকনায়ক নাৰায়ণেও কৃপাৰে বহু ধৰণে চিন্তা কৰিলে।
Verse 24
तदघं तु त्रिधा भित्त्वा त्रिषु स्थानेष्वथार्पयत् / स्त्रीषु भूम्यां च वृक्षेषु तेषामपि वरं ददौ
সেই পাপক তিন ভাগ কৰি তিন ঠাইত অৰ্পণ কৰিলে—স্ত্ৰীসকলত, ভূমিত আৰু বৃক্ষত; আৰু তেওঁলোককো বৰ দান কৰিলে।
Verse 25
तदा भर्त्तृसमायोगं पुत्रावाप्तिमृतुष्वपि / छेदे पुनर्भवत्वं तु सर्वेषामपि शाखिनाम्
তেতিয়া ঋতুকালতো স্বামীৰ সংযোগ আৰু পুত্ৰলাভ হওক; আৰু কাটি পেলালেও সকলো গছৰ পুনৰ উদ্ভৱ হওক।
Verse 26
खातपूर्तिं धरण्यश्च प्रददौ मधुसूदनः / तेष्वघं प्रबभूवाशु रजोनिर्यासमूषरम्
মধুসূদনে গাঁত পূৰণ আৰু ধৰণীও দান কৰিলে; কিন্তু সিহঁতৰ মাজত ধূলি-ৰসৰ দৰে শুকান পাপ শীঘ্ৰে প্ৰবল হ’ল।
Verse 27
निर्गतो गह्वरात्तस्मात्त्वमिन्द्रो देवनायकः / राज्यश्रियं च संप्राप्तः प्रसादात्परमेष्ठिनः
সেই গহ্বৰ পৰা ওলাই তুমি দেৱনায়ক ইন্দ্ৰ হ’লা; আৰু পৰমেষ্ঠীৰ প্ৰসাদে ৰাজ্যশ্ৰী লাভ কৰিলা।
Verse 28
तेनैव सांत्वितो धाता जगाद च जनार्दनम् / मम शापो वृथा न स्यादस्तु कालान्तरे मुने
তেওঁৰ দ্বাৰা সান্ত্বিত হৈ ধাতাই জনাৰ্দনক ক’লে—হে মুনি, মোৰ শাপ বৃথা নহওক; কালের অন্তৰে ই ফল দিওক।
Verse 29
भगवांस्तद्वचः श्रुत्वा मुनेरमिततेजसः / प्रहृष्टो भाविकार्यज्ञस्तूष्णीमेव तदा ययौ
অমিততেজস্বী মুনিৰ সেই বাক্য শুনি ভগৱান, ভাৱী কাৰ্যজ্ঞানী, আনন্দিত হ’ল আৰু তেতিয়া নীৰৱে গ’ল।
Verse 30
एतावन्तमिमं कालं त्रिलोकीं पालयन्भवान् / एश्वर्यमदमत्तत्वात्कैलासाद्रिमपीडयत
ইমান দীঘল সময় তুমি ত্ৰিলোক পালন কৰিছিলা; কিন্তু ঐশ্বৰ্যৰ মদত মত্ত হৈ কৈলাস পৰ্বতকো পীড়া দিছিলা।
Verse 31
सर्वज्ञेन शिवेनाथ प्रेषितो भगवान्मुनिः / दुर्वासास्त्वन्मदभ्रंशं कर्त्तुकामः शशाप ह
হে নাথ! সৰ্বজ্ঞ শিৱে প্ৰেৰিত কৰা ভগৱান মুনি দুৰ্ব্বাসাই তোমাৰ মদভংগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তোমাক শাপ দিলে।
Verse 32
एकमेव फलं जातमुभयोः शापयोरपि / अधुना पश्यनिः श्रीकन्त्रैलोक्यं समजायत
দুয়োটা শাপৰ ফল একেটাই হ’ল; এতিয়া চোৱা, ত্ৰিলোক শ্ৰীহীন হৈ পৰিল।
Verse 33
न यज्ञाः संप्रवर्त्तन्ते न दानानि च वासव / न यमा नापि नियमा न तपासि च कुत्रचित्
হে বাসৱ! যজ্ঞ চলা নাই, দানও নাই; যম নাই, নিয়মও নাই, ক’তো তপস্যাও নাই।
Verse 34
विप्राः सर्वे ऽपि निःश्रीका लोभोपहतचेतसः / निःस्त्त्वा धैर्यहीनाश्च नास्तिकाः प्रायशो ऽभवन्
সকলো বিপ্ৰ শ্ৰীহীন হ’ল, লোভে তেওঁলোকৰ চিত্ত আঘাত কৰিলে; তেওঁলোক সত্ত্বহীন, ধৈৰ্যহীন আৰু প্ৰায়ে নাস্তিক হৈ পৰিল।
Verse 35
निरौषधिरसा भूमिर्निवीर्य जायतेतराम् / भास्करो धूसराकारश्चन्द्रमाः कान्तिवर्जितः
পৃথিৱী ঔষধিৰসশূন্য আৰু শক্তিহীন হৈ পৰিল; সূৰ্য ধূসৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে, চন্দ্ৰও কান্তিহীন হ’ল।
Verse 36
निस्तेजस्को हविर्भोक्ता मनुद्धूलिकृताकृतिः / न प्रसन्ना दिशां भागा नभो नैव च निर्मलम्
হবিৰ্ভোক্তা অগ্নি তেজহীন হৈ, ধূলিৰে ঢকা যেন লাগিল; দিশাবোৰ প্ৰসন্ন নাছিল, আকাশো নিৰ্মল নাথাকিল।
Verse 37
दुर्बला देवताः सर्वा विभान्त्यन्यादृशा इव / विनष्टप्रयमेवास्ति त्रैलोक्यं सचराचरम्
সকলো দেৱতা দুৰ্বল হৈ, যেন অন্য ৰূপৰ দৰে দেখা দিল; চৰাচৰসহ ত্ৰিলোক প্ৰায় বিনষ্টপ্ৰায় হৈ পৰিল।
Verse 38
हयग्रीव उवाच इत्थं कथयतोरेव बृहस्पतिपहेन्द्रयोः / मलकाद्या महादैत्याः स्वर्गलोकं बबाधिरे
হয়গ্ৰীৱ ক’লে—এইদৰে বৃহস্পতি আৰু ইন্দ্ৰ কথা পাতি থাকোঁতেই, মলকা আদি মহাদৈত্যসকলে স্বৰ্গলোকক উপদ্ৰৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 39
नन्दनोद्यान मखिलं चिच्छिदुर्बलगर्विताः / उद्यानपालकान्सर्वानायुधैः समताडयन्
বলেৰ গৰ্বত মত্ত হৈ তেওঁলোকে নন্দন উদ্যান সম্পূৰ্ণভাৱে ধ্বংস কৰিলে আৰু উদ্যানপালকসকলক অস্ত্ৰেৰে প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 40
प्राकारमवभिद्यैव प्रविश्य नगरान्तरम् / मन्दिरस्थान्सुरान्सर्वानत्यन्तं पर्यपीडयन्
তেওঁলোকে প্ৰাকাৰ ভাঙি নগৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই মন্দিৰস্থিত সকলো দেৱতাক অতি কঠোৰভাৱে পীড়া দিলে।
Verse 41
आजहुरप्सरोरत्नान्यशेषाणि विशेषतः / ततो देवाः समस्ताश्च चक्रुर्भृशमबाधिताः
তেওঁলোকে বিশেষকৈ অপ্সৰাসকলৰ সকলো ৰত্নসদৃশ সম্পদ সম্পূৰ্ণকৈ লুটি নিলে; তেতিয়া সকলো দেৱতা ভীষণভাৱে ব্যাহত হ’ল।
Verse 42
तादृशं घोषमाकर्म्य वासवः प्रोज्झितासनः / सर्वैरनुगतो देवैः पलायनपरो ऽभवत्
এনেকুৱা ঘোঁষা শুনি বাসৱ (ইন্দ্ৰ) আসন ত্যাগ কৰি উঠিল; আৰু সকলো দেৱে অনুসৰণ কৰোঁতে সি পলাই যাবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 43
ब्राह्मं धाम समभ्येत्य विषण्मवदनो वृषा / यथावत्कथयामास निखिलं दैत्यचेष्टितम्
বিষণ্ণ মুখে বৃষা (ইন্দ্ৰ) ব্ৰাহ্ম ধামলৈ আহি, দানৱৰ সকলো চেষ্টাক যথাযথভাৱে ক’লে।
Verse 44
विधातापि तदाकर्ण्य सर्वदेवसमन्वितम् / हतश्रीकं हरिहयमालोक्येदमुवाच ह
বিধাতা (ব্ৰহ্মা) ই কথা শুনি, সকলো দেৱসহ, শ্ৰীহীন হৰিহয় (ইন্দ্ৰ) ক দেখি এইদৰে ক’লে।
Verse 45
इन्द्रत्वमखिलैर्द्देवैर्मुकुन्दं शरणं व्रज / दैत्यारातिर्जगत्कर्ता स ते श्रेयो विधास्यति
হে ইন্দ্ৰ! সকলো দেৱৰ সৈতে মুকুন্দৰ শৰণ লোৱা। তেওঁ দানৱ-শত্ৰু, জগতৰ কৰ্তা; তেওঁ তোমাৰ মঙ্গল বিধান কৰিব।
Verse 46
इत्युक्त्वा तेन सहितः स्वयं ब्रह्मा पितामहः / समस्तदेवसहितः क्षीरोदधिमुपाययौ
এনেদৰে কৈ পিতামহ ব্ৰহ্মা, তেওঁৰ সৈতে আৰু সকলো দেৱৰ সৈতে, ক্ষীৰসাগৰলৈ গ’ল।
Verse 47
अथ ब्रह्मादयो देवा भगवन्तं जनार्दनम् / तुष्टुवुर्वाग्वरिष्ठाभिः सर्वलोकमहेश्वरम्
তেতিয়া ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে সৰ্বলোক-মহেশ্বৰ ভগৱান জনাৰ্দনক শ্ৰেষ্ঠ বাক্যৰে স্তৱ কৰিলে।
Verse 48
अथ प्रसन्नो भगवान्वासुदेवः सनातनः / जगाद स कलान्देवाञ्जगद्रक्षणलंपटः
তেতিয়া সনাতন ভগৱান বাসুদেৱ প্ৰসন্ন হৈ, জগত ৰক্ষাত আগ্ৰহী হৈ, দেৱসকলক ক’লে।
Verse 49
श्रीभगवानुवाच भवतां सुविधास्यामि तेजसैवोपबृंहमम् / यदुच्यते मयेदानीं युष्माभिस्त द्विधीयताम्
শ্ৰীভগৱানে ক’লে— মই মোৰ তেজেৰে তোমালোকক বল আৰু সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰিম। এতিয়া মই যি কওঁ, তোমালোকে সেয়াই সম্পাদন কৰা।
Verse 50
ओषधिप्रवराः सर्वाः क्षिपत क्षीरसागरे / असुरैरपि संधाय सममेव च तैरिह
হে দেৱগণ, সকলো শ্ৰেষ্ঠ ঔষধ ক্ষীৰসাগৰত নিক্ষেপ কৰা; ইয়াত অসুৰসকলৰ সঙ্গেও সন্ধি কৰি তেওঁলোকৰ সৈতে সমভাবে এই কাৰ্য কৰা।
Verse 51
मन्थानं मन्दरं कृत्वा कृत्वा योक्त्रं च वासुकिम् / मयि स्थिते सहाये तु मथ्यताममृतं सुराः
মন্দৰ পৰ্বতক মন্থনদণ্ড কৰি আৰু বাসুকিক দড়ি কৰি, মই সহায়ৰূপে ইয়াত স্থিত আছোঁ; হে সুৰগণ, এতিয়া অমৃতৰ বাবে মন্থন কৰা।
Verse 52
समस्तदानवाश्चापि वक्तव्याः सांत्वपूर्वकम् / सामान्यमेव युष्माकमस्माकं च फलं त्विति
সকলো দানৱকো সান্ত্বনা দি ক’ব লাগে—‘ইয়াৰ ফল তোমালোকৰো আমাৰো সমানেই হ’ব।’
Verse 53
मथ्यमाने तु दुग्धाब्धौ या समुत्पद्यते सुधा / तत्पानाद्बलिनो यूयममर्त्याश्च भविष्यथ
ক্ষীৰসাগৰ মন্থন হ’লে যি সুধা উৎপন্ন হ’ব, সেই সুধা পান কৰিলে তোমালোক বলৱান আৰু অমৰ হ’বা।
Verse 54
यथा दैत्याश्च पीयूषं नैतत्प्राप्स्यन्ति किञ्चन / केवलं क्लेशवन्तश्च करिष्यामि तथा ह्यहम्
যেন দৈত্যসকলে এই পীয়ূষ একো নাপায় আৰু কেৱল ক্লেশেই ভোগ কৰে—মই তেনেকৈয়ে কৰিম।
Verse 55
इति श्रीवासुदेवेन कथिता निखिलाः सुराः / संधानं त्वतुलैर्दैत्यैः कृतवन्तस्तदा सुराः / नानाविधौषधिगणं समानीय सुरासुराः
এইদৰে শ্ৰীবাসুদেৱে সকলো দেৱতাক ক’লে। তেতিয়া দেৱসকলে অতুল দৈত্যসকলৰ সৈতে সন্ধি কৰিলে, আৰু দেৱ-অসুৰে নানা বিধ ঔষধিৰ গোট একত্ৰ কৰি আনিলে।
Verse 56
श्रीराब्धिपयसि क्षिप्त्वा चन्द्रमो ऽधिकनिर्मलम् / मन्थानं मन्दरं कृत्वा कृत्वा योक्त्रं तु वासुकिम् / प्रारेभिरे प्रयत्नेन मन्थितुं यादसां पतिम्
তেওঁলোকে শ্ৰীসমুদ্ৰৰ ক্ষীৰজলত অতি নিৰ্মল চন্দ্ৰক নিক্ষেপ কৰিলে; মন্দৰ পৰ্বতক মথনী আৰু বাসুকিক দড়ি কৰি, প্ৰচেষ্টাৰে যাদসাং পতি সমুদ্ৰক মথিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 57
वासुकेः पुच्छभागे तु सहिताः सर्वदेवताः / शिरोभागे तु दैतेया नियुक्तास्तत्र शौरिणा
বাসুকিৰ পুচ্ছভাগত সকলো দেৱতা একেলগে হ’ল; আৰু শিৰোভাগত শৌৰি (কৃষ্ণ) দৈত্যসকলক নিয়োজিত কৰিলে।
Verse 58
बलवन्तो ऽपि ते दैत्यास्तन्मुखोच्छ्वासपावकैः / निर्दग्धवपुषः सर्वे निस्तेजस्कास्तदाभवन्
সেই দৈত্যসকল বলৱান হ’লেও, তাৰ মুখৰ নিশ্বাস-অগ্নিয়ে সকলোৰে দেহ দগ্ধ কৰিলে আৰু তেতিয়া তেওঁলোক তেজহীন হৈ পৰিল।
Verse 59
पुच्छदेशे तु कर्षन्तो मुहुराप्यायिताः सुराः / अनुकूलेन वातेन विष्णुना प्रेरितेन तु
পুচ্ছদেশত টানি থাকোঁতে দেৱসকল বাৰে বাৰে বলবন্ত হ’ল; কিয়নো বিষ্ণুৱে প্ৰেৰিত অনুকূল বায়ুৱে তেওঁলোকক সহায় কৰিছিল।
Verse 60
आदिकूर्माकृतिः श्रीमान्मध्ये क्षीरपयोनिधेः / भ्रमतो मन्दराद्रेस्तु तस्या धिष्टानतामगात्
ক্ষীৰসাগৰৰ মাজত শ্ৰীমান ভগৱান আদিকূৰ্মৰূপ ধৰি, ঘূৰি থকা মন্দৰাচল পৰ্বতৰ অধিষ্ঠান-আধাৰ হ’ল।
Verse 61
मध्ये च सर्वदेवानां रूपेणान्येन माधवः / चकर्ष वासुकिं वेगाद्दैत्यमध्ये परेण च
সকলো দেৱতাৰ মাজত মাধৱে এটা ৰূপে বেগে বাসুকীক টানিলে, আৰু আন এটা ৰূপে দৈত্যসকলৰ মাজতো টানিলে।
Verse 62
ब्रह्मरूपेण तं शैलं विधार्याक्रान्तवारिधिम् / अपरेण च देवर्षिर्महता तेजसा मुहुः
ব্ৰহ্মৰূপে তেওঁ সেই পৰ্বত ধৰি জলৰাশিৰ ওপৰত স্থিৰ কৰিলে; আৰু আন ৰূপে দেৱৰ্ষি হৈ বাৰে বাৰে মহাতেজ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 63
उपवृंहितवान्देवान्येन ते बलशालिनः / तेजसा पुनरन्येन बलात्कारसहेन सः
এটা ৰূপে তেওঁ বলশালী দেৱসকলক উৎসাহিত কৰি ব’ল বঢ়ালে; আৰু আন ৰূপে প্ৰবল তেজে কঠিন পৰিশ্ৰম সহ্য কৰাৰ শক্তি দিলে।
Verse 64
उपबृंहितवान्नागं सर्वशक्तिजनार्दनः / मथ्यमाने ततस्तस्मिन्क्षीरब्धौ देवदानवैः
সৰ্বশক্তিমান জনাৰ্দনে নাগ বাসুকীকো শক্তি বঢ়ালে; তাৰপিছত দেৱ-দানৱে ক্ষীৰসাগৰ মথিবলৈ ধৰিলে।
Verse 65
आविर्बभूव पुरतः सुरभिः सुरपूजिता / मुदं जग्मुस्तदा देवा दैतेयाश्च तपोधन
তেতিয়া দেৱপূজিতা সুৰভী সন্মুখত আবিৰ্ভূত হ’ল। হে তপোধন, তেতিয়া দেৱ আৰু দৈত্য উভয়েই আনন্দিত হ’ল।
Verse 66
मथ्यमाने पुनस्तस्मिन्क्षीराब्दौ देवदानवैः / किमेतदिति सिद्धानां दिवि चिन्तयतां तदा
দেৱ আৰু দানৱে যেতিয়া পুনৰ ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰিছিল, তেতিয়া দিৱিত সিদ্ধসকলে ‘এইটো কি?’ বুলি চিন্তা কৰিলে।
Verse 67
उत्थिता वारुणी देवी मदाल्लोलविलोचना / असुराणां पुरस्तात्सा स्मयमाना व्यतिष्ठत
তেতিয়া মদে চঞ্চল দৃষ্টিযুক্ত বাৰুণী দেৱী উঠিল আৰু হাঁহি মাৰি অসুৰসকলৰ সন্মুখত থিয় হ’ল।
Verse 68
जगृहुर्नैव तां दैत्या असुराश्चाभवंस्ततः / सुरा न विद्यते येषां तेनैवासुरशब्दिताः
দৈত্য আৰু অসুৰে তাইক গ্ৰহণ নকৰিলে; সেয়ে তেওঁলোক ‘অসুৰ’ বুলি কোৱা হ’ল। যিসকলৰ ‘সুৰা’ নাই, সেই কাৰণেই ‘অসুৰ’ নামেৰে পৰিচিত।
Verse 69
अथसा सर्वदेवानामग्रतः समतिष्ठत / जगृहुस्तां मुदा देवाः सूचिताः परमेष्ठिना / सुराग्रहणतो ऽप्येते सुरशब्देन कीर्तिताः
তাৰ পিছত সি সকলো দেৱতাৰ আগত থিয় হ’ল। পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)-ৰ সংকেতত দেৱসকলে আনন্দে তাইক গ্ৰহণ কৰিলে; ‘সুৰা’ গ্ৰহণ কৰাৰ বাবেই তেওঁলোক ‘সুৰ’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 70
मथ्यमाने ततो भूयः पारिजातो महाद्रुमः / आविरासीत्सुंगधेन परितो वासयञ्जगत्
মন্থন চলি থাকোঁতে পুনৰ পাৰিজাত নামৰ মহাদ্ৰুম প্ৰকাশ পালে; তাৰ দিৱ্য সুগন্ধে চাৰিওফালে জগত সুগন্ধিত কৰিলে।
Verse 71
अत्यर्थसुंदराकारा धीराश्चाप्सरसां गणाः / आविर्भूताश्च देवर्षे सर्वलोकमनोहराः
হে দেবর্ষি! অতিশয় সুন্দৰ আকাৰৰ আৰু ধীৰ স্বভাৱৰ অপ্সৰাগণ প্ৰকাশ পালে; তেওঁলোক সৰ্বলোক-মনৰঞ্জক আছিল।
Verse 72
ततः शीतांशुरुदभूत्तं जग्राह महेश्वरः / विषजातं तदुत्पन्नं जगृहुर्नागजातयः
তাৰ পিছত শীতাংশু (চন্দ্ৰ) উদ্ভৱ হ’ল; মহেশ্বৰে তেওঁক গ্ৰহণ কৰিলে। আৰু উৎপন্ন হোৱা বিষ নাগজাতিসকলে ধাৰণ কৰিলে।
Verse 73
कौस्तुभाख्यं ततो रत्नमाददे तज्जनार्दनः / ततः स्वपत्रगन्धेन मदयन्ती महौषधीः / विजया नाम संजज्ञे भैरवस्तामुपाददे
তাৰ পিছত জনাৰ্দনে কৌস্তুভ নামৰ ৰত্ন ধাৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত নিজৰ পাতৰ সুগন্ধে মহৌষধিসকলক মত্ত কৰা ‘বিজয়া’ জন্মিল; ভৈৰৱে তাক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 74
ततो दिव्यांबरधरो देवो धन्वन्तरिः स्वयम् / उपस्थितः करे बिभ्रदमृताढ्यं कमण्डलुम्
তাৰ পিছত দিৱ্য বস্ত্ৰধাৰী দেব ধন্বন্তৰি স্বয়ং উপস্থিত হ’ল; তেওঁৰ হাতে অমৃতভৰা কমণ্ডলু আছিল।
Verse 75
ततः प्रहृष्टमनसो देवा दैत्याश्च सर्वतः / मुनयश्चाभवंस्तुष्टास्तदानीं तपसां निधे
তেতিয়া দেৱতা আৰু দৈত্যসকল সকলো দিশৰ পৰা প্ৰহৃষ্টচিত্ত হ’ল; হে তপোনিধি, সেই সময়ত মুনিসকলও সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 76
ततो विकसितांभोजवासिनी वरदायिनी / उत्थिता पद्महस्ता श्रीस्तस्मात्क्षीरमहार्मवात्
তেতিয়া বিকশিত পদ্মত অধিষ্ঠিত, বৰদায়িনী, পদ্মহস্তা শ্ৰী সেই ক্ষীৰ-মহাসাগৰৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ উঠিল।
Verse 77
अथ तां मुनयः सर्वे श्रीसुक्तेन श्रियं पराम् / तुष्टुवुस्तुष्ट हृदया गन्धर्वाश्च जगुः परम्
তাৰ পিছত সকলো মুনিয়ে ‘শ্ৰীসূক্ত’ৰে পৰমা শ্ৰীক স্তৱ কৰিলে; আৰু আনন্দিত হৃদয় গন্ধৰ্বসকলেও উত্তম গীত গালে।
Verse 78
विश्वाजीप्रमुखाः सर्वे ननृतुश्चाप्सरोगणाः / गङ्गाद्याः पुण्यनद्यश्च स्नानार्थमुपतस्थिरे
বিশ্বাজী আদি সকলো অপ্সৰাগণে নৃত্য কৰিবলৈ ধৰিলে; আৰু গঙ্গা আদি পুণ্য নদীসমূহ স্নানাৰ্থে উপস্থিত হ’ল।
Verse 79
अष्टौ दिग्दन्तिनश्चैव मेध्यपात्रस्थितं जलम् / आदाय स्नापयाञ्चक्रुस्तां श्रियं पद्मवासिनीम्
আঠ দিগ্দন্তীয়ে পবিত্ৰ পাত্ৰত থকা জল লৈ, পদ্মবাসিনী শ্ৰীক স্নান কৰালে।
Verse 80
तुलसीं च समुत्पन्नां परार्ध्या मैक्यजां हरेः / पद्ममालां ददौ तस्यै मूर्तिमान्क्षीरसागरः
হৰিৰ সৈতে একাত্মতাৰ পৰা পৰম পূজ্য তুলসী উদ্ভৱ হ’ল; মূৰ্তিমান ক্ষীৰসাগৰে তাইক পদ্মমালা দান কৰিলে।
Verse 81
भूषणानि च दिव्यानि विश्वकर्मा समर्पयत् / दिव्यमाल्यां बरधरा दिव्यभूषणभूषिता / ययौ वक्षस्थलं विष्णोः सर्वेषां पश्यतां रमा
বিশ্বকৰ্মাই দিব্য ভূষণসমূহ সমৰ্পণ কৰিলে; দিব্য মালা ধৰি, দিব্য অলংকাৰৰে অলংকৃত ৰমা সকলোৰে দৃষ্টিৰ সন্মুখতে বিষ্ণুৰ বক্ষস্থললৈ গ’ল।
Verse 82
तुलसी तु धृता तेन विष्णुना प्रभविष्णुना / पश्यति स्म च सा देवी विष्णुवक्षथलालया / देवान्दयार्द्रया दृष्ट्या सर्वलोकमहेश्वरी
প্ৰভবিষ্ণু বিষ্ণুৱে তুলসীক ধাৰণ কৰিলে; বিষ্ণুৰ বক্ষস্থলবাসিনী সেই দেৱী, সৰ্বলোক-মহেশ্বৰী, দয়াৰে সিক্ত দৃষ্টিৰে দেৱসকলক চালে।
Frequently Asked Questions
The episode is anchored in Kaśyapa’s progeny through Diti, with Danu named, and then through Rūpavatī (given to Dhātṛ), whose son Viśvarūpa is presented as a Nārāyaṇa-devoted, Veda–Vedāṅga-competent figure—genealogy functioning as authorization for his ritual office.
Indra’s crisis is framed as karma-vipāka (the ripening of prior acts) requiring prāyaścitta (expiation/remedial discipline). The narrative links misfortune to contested judgments, curse dynamics, and the governance role of the purohita.
The colophonic framing places the discourse within the Lalitopākhyāna transmission environment (Hayagrīva–Agastya dialogue tradition). This chapter supplies the dharma-and-lineage logic—karma, remediation, and authority—that later Shākta narrative elements often presuppose.