Adhyaya 43
Bhārgava-Stuti and Kṛṣṇa’s Vara (Devotional Hymn and Boon to the Bhargava)
এই অধ্যায়ত বশিষ্ঠে ভূপতিক উপদেশমূলকভাবে কাহিনী কয়। ভৃগুবংশীয়/জামদগ্ন্য ৰামে কৰজোড়ে উঠি উচ্চ স্তৱ কৰে; তাত স্তুত্য তত্ত্বক নিৰ্বিশেষ আৰু বিশেষৱৎ, অদ্বয় হৈও দ্বৈতৰূপে প্ৰতিভাত, নিৰ্গুণ হৈও সগুণাত্ম ৰূপে প্ৰকাশিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। তাৰ পিছত সেই তত্ত্ব গুণ-প্ৰকাশ, কাল–সংখ্যাৰ বিধান, আৰু সমগ্ৰ জগতৰ কাৰণ (সকলভৱনিদান) ৰূপে কোৱা হয়। ভক্তিৰ চিহ্ন স্পষ্ট—ৰাধাক সৃষ্টি–স্থিতি–লয়ত ভক্তিৰ অক্ষ হিচাপে স্তৱ কৰা হয় আৰু কৃষ্ণক সৰ্বব্যাপী সচ্চিদানন্দ, ৰাধাৰ সৈতে প্ৰেমলীলা-ৰূপে প্ৰকাশিত বুলি বন্দনা কৰা হয়। স্তৱৰ অন্তত ৰোমাঞ্চ আৰু তত্ত্ববোধ লাভ হোৱা বুলি বশিষ্ঠে কয়। তাৰ পাছত কৃষ্ণে কৰুণাৰে ভৃগুবংশীয়ক ‘সিদ্ধ’ ঘোষণা কৰি পূৰ্বৱৰ নিশ্চিত কৰে আৰু ধৰ্মাচৰণ দেখুৱায়—আৰ্তৰ প্ৰতি দয়া, যোগসাধনা, আৰু শত্রুনিগ্ৰহ/সংযম।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४२// वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते / भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ… বিয়াল্লিশতম অধ্যায়। বশিষ্ঠ ক’লে—হে ৰাজন, তেওঁলোক সকলেই স্নিগ্ধচিত্তে তাতে থিয় হৈ থাকোঁতে, ভবানীৰ কোলাৰ পৰা ৰাম উঠি কৰজোড়ে থিয় হ’ল।
Verse 2
तुष्टाव प्रयतो भूत्वा निर्विशेष विशेषवत् / अद्वयं द्वैतमापन्नं निर्गुणं सगुणात्मकम्
তেওঁ সংযত হৈ স্তৱ কৰিলে—যি নিৰ্বিশেষ হৈও বিশেষৰূপ; যি অদ্বয় হৈও দ্বৈতৰূপে প্ৰকাশিত; যি নিৰ্গুণ হৈও সগুণাত্মক।
Verse 3
राम उवाच प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम् / अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा
ৰামে ক’লে—প্ৰকৃতি আৰু বিকৃতিৰ পৰা জন্মা এই বিশ্ব বিধান কৰোঁতে মোৰ বৈভৱ কিমান, তাক কোনে মাপিব পাৰে? যাঁৰ তনু-নাম অজ্ঞাত, যি অভীষ্ট বস্তুৰ একমাত্ৰ ধাম—সেই পূৰ্ণকামা ভামা (দেৱী) মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 4
प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम् / तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः
যাৰ ভিতৰত গুণৰ প্ৰকাশ প্ৰকাশিত, য’ত কাল আৰু সংখ্যাৰ বিধান আছে, যি সকলো ভৱনৰ কাৰণ—তাকেই ‘প্ৰধান’ বুলি কীৰ্তন কৰা হয়। হে মাতা! সেই সৰ্বমূলে তত্ত্বই ইয়াত প্ৰকাশ পালে; কৃতকৃত্য সেই শক্তিয়ে আজি মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 5
दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी / प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी
দনুজকুল-নাশিনী, বিনাশৰ লেখ মচি দিয়া; আদিকুল-উন্মেষিণী, সৰ্ববিদ্যা-প্ৰকাশিণী। প্ৰবল বেগে কাশী ৰচনাকাৰী, ভক্তক সকলো আশীৰ্বাদ দানকাৰী—পাশজয়িনী, ষণ্মুখী, মাংসদা (দেৱী) মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 6
हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी / हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ
যি হৰিৰ ওচৰত বাস কৰে, কৃষ্ণসেৱাত আনন্দিত; শৰণাগত জনক দীপ্ত কৰে, গোপকন্যাসকলৰ সৈতে হাস্যবিহাৰত লীন। যাক হৰিয়ে বহুমান দিছে, যি গোপিকেশত একতান, বহু বিধে প্ৰসিদ্ধ—সেই কীৰ্তিহা আমাৰ মঙ্গল কৰক।
Verse 7
प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः / सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्
যি প্ৰভুৰ নিয়মত স্থিত, যিয়ে ভক্তৰ অন্তৰায় দূৰ কৰিলে, যিয়ে পাপসমূহ ধৰি (হৰি) নিলে, যি জ্ঞানদানত পৰায়ণ। যি সকলো গুণত গৰিষ্ঠ, যি ৰাধিকাৰ অংকত নিবিষ্ট—সেই জনে মোৰ কৰা গাঢ় অপৰাধ ক্ষমা কৰিবলৈ অৰ্হ হওক।
Verse 8
या राधा जगदुद्भवस्थितिलयेष्वाराध्यते वा जनैः शब्दं बोधयतीशवक्त्रंविगलत्प्रेमामृतास्वादनम् / रासेशी रसिकेश्वरी रमणत्दृन्निष्ठानिजानन्दिनी नेत्री सा परिपातु मामवनतं राधेति य कीर्त्यते
যি ৰাধা জগতৰ উদ্ভৱ-স্থিতি-লয়ত জনসাধাৰণে আৰাধনা কৰে আৰু ঈশ্বৰ-মুখৰ পৰা ঝৰি পৰা প্ৰেমামৃতৰ আস্বাদ শব্দেৰে বোধ কৰায়। যি ৰাসেশ্বৰী, ৰসিকেশ্বৰী, প্ৰিয়তমৰ দৃষ্টিত নিষ্ঠ, নিজ আনন্দৰ নেত্ৰী—‘ৰাধা’ নামে কীৰ্তিত সেই দেৱীয়ে শৰণাগত মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 9
यस्या गर्भसमुद्भवो ह्यतिविराड्यस्यांशभूतो विराट् यन्नाभ्यंबुरुहोद्भवेन विधिनैकान्तोपदिष्टेन वै सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वं च यद्रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति तस्य जननी शश्वत्प्रसन्नास्तु सा
যাৰ গৰ্ভৰ পৰা অতিবিৰাট উদ্ভৱ হয় আৰু যাৰ অংশ হৈছে বিরাট; যাৰ নাভিকমলৰ পৰা জন্ম লোৱা বিধাতাই একান্ত উপদেশ পাই এই সমগ্ৰ চৰাচৰ বিশ্ব সৃষ্টি কৰিলে। যাৰ ৰোমৰোমত ব্ৰহ্মাণ্ডসমূহ দীপ্ত—সেই পৰমৰ জননী দেৱী সদায় প্ৰসন্ন থাকক।
Verse 10
पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया / कृष्णः पूर्णतमो ममोपरि दयाक्लिन्नान्तरः स्तात्सदा येनाहं सुकृती भवामि च भवाम्यानन्दलीनान्तरः
যি চল-অচল জগতত সৰ্বত্র ব্যাপ্ত বিভু, সচ্চিদানন্দৰ সাগৰ, প্ৰকাশিত হৈ প্ৰেমান্ধ ৰাধাৰ সৈতে লীলা কৰে—সেই পূৰ্ণতম শ্ৰীকৃষ্ণ সদায় মোৰ ওপৰত দয়াৰে দ্ৰৱিত অন্তঃকৰণেৰে থাকক; যাতে মই সুকৃতী হওঁ আৰু অন্তৰত আনন্দত লীন হওঁ।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच स्तुत्वैवं जामदग्न्यस्तु विरराम ह तत्परम् / विज्ञाताखिलतत्त्वार्थो हृष्टरोमा कृतार्थवत्
বসিষ্ঠ ক’লে—এইদৰে স্তৱ কৰি জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) পৰম তৎপৰতাৰে থমকি গ’ল। সকলো তত্ত্বৰ অৰ্থ বুজি তেওঁৰ ৰোমাঞ্চ উঠিল আৰু তেওঁ কৃতাৰ্থৰ দৰে হ’ল।
Verse 12
अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः / भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरस्थितम्
তাৰ পাছত প্ৰসন্নচিত্ত কমলনয়ন শ্ৰীকৃষ্ণে, সন্মুখত থকা ভক্তিভাৱে প্ৰণত ভাৰ্গৱ (পৰশুৰাম)—কৃপাৰ পাত্ৰ—ক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 13
कृष्म उवाच सिद्धो ऽसि भार्गवेन्द्र त्वं प्रसादान्मम संप्रतम् / अद्य प्रभृति वत्सास्मिंल्लोके श्रेष्ठतमो भव
কৃষ্মে ক’লে—হে ভাৰ্গৱেন্দ্ৰ! মোৰ প্ৰসাদে তুমি এতিয়া সিদ্ধ হ’লা। আজিৰ পৰা, বৎস, এই লোকত তুমি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ হোৱা।
Verse 14
तुभ्यं वरो मया दत्तः पुरा विष्णुपदाश्रमे / तत्सर्वं क्रमतो भाव्यं समा बह्वीस्त्वया विभो
পূৰ্বে বিষ্ণুপদ আশ্ৰমত মই তোমাক যি বৰ দিছিলোঁ, সেয়া সকলো ক্ৰমে ক্ৰমে সিদ্ধ হ’ব। হে বিভো, তুমি বহু বছৰ অতিবাহিত কৰিছা।
Verse 15
दया विधेया दीनेषु श्रेय उत्तममिच्छता / योगश्च सादनीयो वै शत्रूणां निग्रहस्तथा
যি উত্তম শ্ৰেয় বিচাৰে, সি দীনসকলৰ প্ৰতি দয়া কৰিব লাগে। যোগ সাধনা কৰিব লাগে আৰু শত্রুসকলক দমনো কৰিব লাগে।
Verse 16
त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिंस्तेजसा च बलेन च / ज्ञानेन यशसा वापि सर्वश्रेष्ठतमो भवान्
এই লোকত তেজ আৰু বলত তোমাৰ সমান কোনো নাই। জ্ঞান বা যশতো তুমি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠতম।
Verse 17
अथ स्वगृहमासाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु / तपश्चर यथाकालं तेन सिद्धिः करस्थिता
এতিয়া নিজৰ ঘৰলৈ গৈ পিতৃ-মাতৃৰ শুশ্ৰূষা কৰা। যথাকাল তপস্যা কৰা; তাতে সিদ্ধি তোমাৰ হাততে থাকিব।
Verse 18
राधोत्संगात्समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः / आलिङ्ग्य गाढं रासेण मैत्रीं तस्य चकार ह
ৰাধাৰ কোলৰ পৰা গণেশক উঠাই ৰাধিকেশ্বৰে ৰাসভাৱে গাঢ় আলিঙ্গন কৰি তেওঁৰ সৈতে মৈত্ৰী স্থাপন কৰিলে।
Verse 19
अथोभावपि संप्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ / कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम
তেতিয়া ৰাম আৰু গণেশ্বৰ দুয়ো পৰম প্ৰীত হ’ল; কৃষ্ণৰ আজ্ঞাৰে, হে শত্রুদমন, তেওঁলোক দুয়ো মহাভাগ্যবান হ’ল।
Verse 20
एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती / उभाभ्यां च वरं प्रादात्प्रसन्नास्या मुदान्विता
এই সময়তে কৃষ্ণপ্ৰিয়া সতী দেৱী ৰাধা প্ৰসন্ন মুখে আনন্দে ভৰি দুয়োকে বৰ প্ৰদান কৰিলে।
Verse 21
राधोवाच / सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौं प्रियावहौ / मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ
ৰাধাই ক’লে—তোমালোক দুয়ো সমগ্ৰ জগতৰ বন্দনীয়, অদম্য আৰু প্ৰিয়তা দানকাৰী; বিশেষকৈ তোমালোক মোৰ ভক্ত, আৰু তোমালোক মোৰ পুত্ৰ।
Verse 22
भवतोर्नाम चौच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् / सिद्धिं प्रयातु ततसर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु
যি কোনোবাই তোমালোক দুয়োৰ নাম উচ্চাৰণ কৰি যি কাম আৰম্ভ কৰে, সেয়া সকলো মোৰ প্ৰসাদে নিশ্চয় সিদ্ধি লাভ কৰক।
Verse 23
अथोवाच जगन्माता भवानी भववल्लभा / वत्स राम प्रसन्नाहं तुभ्यं कं प्रददे वरम् / तं प्रब्रूहि महाभाग भयं त्यक्त्वा सुदूरतः / राम उवाच जन्मान्त रसहस्रेषु येषुयेषु व्रजाम्यहम्
তেতিয়া জগন্মাতা ভবানী, ভৱৰ প্ৰিয়া, ক’লে— “বৎস ৰাম, মই প্ৰসন্ন; তোমাক কোন বৰ দিম? মহাভাগ, ভয় দূৰলৈ ত্যাগ কৰি কোৱা।” ৰামে ক’লে— “সহস্ৰ জন্মান্তৰত, যি যি যোনিত মই গমন কৰোঁ…”
Verse 24
कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे / अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा
“মোক এই বৰ দিয়া— মই কৃষ্ণ আৰু ভৱ (শিৱ) উভয়ৰ ভক্ত হ’ম; আৰু মই কৃষ্ণ আৰু ভৱক অভেদভাবে দৰ্শন কৰিম।”
Verse 25
पार्वत्युवाच एवमस्तु महाभाग भक्तो ऽसि भवकृष्णयोः / चिरञ्जीवी भवाशु त्वं प्रसादान्मम सुव्रत
পাৰ্বতীয়ে ক’লে— “এৱমস্তু, মহাভাগ; তুমি ভৱ আৰু কৃষ্ণ—উভয়ৰ ভক্ত। হে সুব্ৰত, মোৰ প্ৰসাদে তুমি শীঘ্ৰে চিৰঞ্জীৱী হোৱা।”
Verse 26
अथोवाच धराधीशः प्रसन्नस्तमुमापतिः / प्रणतं भार्गवेन्द्रं तु वरार्हं जगदीश्वरः
তাৰপিছত প্ৰসন্ন উমাপতি, জগদীশ্বৰ ধৰা-ধীশে, বৰাৰ্হ প্ৰণত ভাৰ্গৱেন্দ্ৰক ক’লে।
Verse 27
शिव उवाच रामभक्तो ऽसि मे वत्स यस्ते दत्तो वरो मया / स भविष्यति कार्त्स्येन सत्यमुक्तं न चान्यथा
শিৱে ক’লে— “বৎস, তুমি মোৰ ৰামভক্ত; মই তোমাক যি বৰ দিছোঁ, সি সম্পূৰ্ণৰূপে ফলিব। এইটো সত্যবচন, অন্যথা নহয়।”
Verse 28
अद्यप्रभृति लोके ऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः / न को ऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः
আজিৰ পৰা এই লোকত আপুনি সৰ্বাধিক বলৱান; হে বৎস, আপোনাৰ সমান তেজস্বী আৰু আপোনাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোনো নাই।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच अथ कृष्णो ऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम् / गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया
বসিষ্ঠে ক’লে— তেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণে শিৱ আৰু নগনন্দিনী (পাৰ্বতী)-ৰ অনুমতি লৈ, শ্ৰীদামা আৰু ৰাধাৰ সৈতে গ’লোকলৈ গমন কৰিলে।
Verse 30
अथ रामो ऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा / संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपा क्रमीत्
তাৰ পিছত ধৰ্মাত্মা ৰামে ভবানী আৰু ভব (শিৱ)-ক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি প্ৰণাম জনাই, তাৰ পাছত প্ৰদক্ষিণা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 31
गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते / अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्
হে ভূপতে, ৰামে গণেশ আৰু কাৰ্ত্তিকেয়ক নমস্কাৰ কৰি বিদায় ল’লে; আৰু কোনো ঘাঁ নোহোৱাকৈ গৃহান্তৰৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহিল।
Verse 32
निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः / नमस्कृतो ययौ राजन्स्वगृहं परया मुदा
হে ৰাজন, বাহিৰ ওলাই যোৱা ৰামক নন্দীশ্বৰ আদি গণে নমস্কাৰ কৰিলে; আৰু তেওঁ পৰম আনন্দে নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
It teaches a nirguṇa–saguṇa reconciliation: the supreme is nondual (advaya) yet can appear as relational duality (dvaita) for devotion, allowing philosophical absoluteness and personal bhakti (especially Rādhā-Kṛṣṇa devotion) to coexist without contradiction.
The stuti references universal causality (the source of all worlds), guṇa-manifestation, and the structuring of reality through kāla and saṅkhyā (time and number), alongside imagery of Virāṭ and lotus-born creation (Brahmā) and the plurality of brahmāṇḍas.
Kṛṣṇa emphasizes compassion toward the distressed (dayā), disciplined cultivation of yoga, and controlled opposition to hostile forces (śatru-nigraha), presenting liberation-oriented insight as inseparable from ethical and social responsibility.