Adhyaya 6
Dakṣa’s Daughters, Cosmic Lineages, and the Population of the Three Worlds
এই অধ্যায়ত শুকদেৱে বৰ্ণনা কৰে যে ব্ৰহ্মাৰ অনুৰোধত প্ৰজাপতি দক্ষ (প্ৰাচেতস) অসিক্নীৰ গৰ্ভত ষাঠি কন্যা জন্ম দি, তেওঁলোকৰ বিবাহক ‘বিসৰ্গ’ নামৰ দ্বিতীয় সৃষ্টিৰ পথ কৰি তোলে। দহ কন্যাই ধৰ্মৰাজ/যমৰাজক বিবাহ কৰে; তাত মৌহূর্তিক আদি বংশ আৰু অষ্ট বসুৰ উৎপত্তি, লগতে উপেন্দ্ৰ (জয়ন্ত) আৰু বিশ্বকৰ্মা আদি উল্লেখযোগ্য নাম আৰু ভগৱানৰ বিস্তাৰ (যেনে শিশুমাৰ) বৰ্ণিত হয়। তাৰ পিছত অঙ্গিৰা আৰু কৃশাশ্ব আদি প্ৰজাপতি, আৰু কশ্যপৰ পত্নী বিনতা, কদ্ৰূ আদি দ্বাৰা গৰুড়, অৰুণ, সৰ্প, পক্ষী আৰু শলভাদি জীৱৰ জন্মকথা আহে। চন্দ্ৰদেৱৰ শাপ আৰু মুক্তিৰ প্ৰসংগ ক’ৰাৰ পিছত কশ্যপৰ মুখ্য পত্নী—অদিতি, দিতি, দনু আদি—আৰু তেওঁলোকৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা জাতিসমূহ গণনা কৰা হয়; শেষত অদিতি-বংশৰ আৰম্ভণি আৰু বিশ্বৰূপৰ জন্ম-সন্দৰ্ভ দেখুৱাই পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ দেব–অসুৰ টানাপোড়েন, পুৰোহিতত্ব আৰু ক্ষমতাৰ কাহিনিৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीत: स्वयम्भुवा । षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृ: पितृवत्सला: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—হে ৰাজন, তাৰ পাছত স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ অনুৰোধত প্ৰাচেতস দক্ষে তেওঁৰ পত্নী অসিক্নীৰ গৰ্ভত ষাঠি কন্যা জন্ম দিলে; তেওঁলোক সকলেই পিতৃস্নেহে ভৰপূৰ আছিল।
Verse 2
दश धर्माय कायादाद्द्विषट्त्रिणव चेन्दवे । भूताङ्गिर:कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापरा: ॥ २ ॥
তেওঁ ধৰ্মৰাজ (যম)ক দহ কন্যা, কশ্যপক তেৰ, চন্দ্ৰদেৱক সাতাইশ, আৰু অঙ্গিৰা, কৃশাশ্ব আৰু ভূতক দু’টা কৰি কন্যা দান দিলে; বাকী চাৰিখন কন্যাও কশ্যপকেই দিলে।
Verse 3
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु । यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रय: ॥ ३ ॥
এতিয়া মোৰ পৰা সেই সকলো কন্যাৰ নাম আৰু তেওঁলোকৰ সন্তান-সন্ততিৰ নাম শুনা; যিসকলৰ প্ৰসূতি আৰু বংশবৃদ্ধিৰে তিনিও লোক পূৰ্ণ হৈ উঠিল।
Verse 4
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती । वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्य: सुताञ्शृणु ॥ ४ ॥
ধৰ্মৰাজ (যম)ক দিয়া দহ কন্যাৰ নাম—ভানু, লম্বা, ককুদ, যামী, বিশ্বা, সাধ্যা, মৰুত্বতী, বসু, মুহূর্তা আৰু সংকল্পা। এতিয়া তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকলৰ নামো শুনা।
Verse 5
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नव: ॥ ५ ॥
হে ৰাজন, ভানুৰ গৰ্ভত দেৱঋষভ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল, আৰু তাৰ পৰা ইন্দ্ৰসেন নামৰ পুত্ৰ হ’ল। লম্বাৰ গৰ্ভত বিদ্যোত নামৰ পুত্ৰ জন্মিল; তাৰ পৰাই সকলো মেঘ (স্তনয়িত্নৱঃ) উৎপন্ন হ’ল।
Verse 6
ककुद: सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यत: । भुवो दुर्गाणि यामेय: स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
ককুদৰ গৰ্ভৰ পৰা ‘সঙ্কট’ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল; তাৰ পুত্ৰ ‘কীকট’। কীকটৰ পৰা ‘দুৰ্গা’ নামৰ দেবগণ উৎপন্ন হ’ল। যামীৰ পৰা ‘স্বৰ্গ’ আৰু স্বৰ্গৰ পৰা ‘নন্দি’ জন্মিল।
Verse 7
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुत: ॥ ७ ॥
বিশ্বাৰ পুত্ৰসকল ‘বিশ্বেদেৱ’ বুলি জনা যায়; তেওঁলোক নিসন্তান আছিল বুলি কোৱা হয়। সাধ্যাৰ গৰ্ভৰ পৰা ‘সাধ্য’ গণ জন্মিল, আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰ ‘অৰ্থসিদ্ধি’ আছিল।
Verse 8
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतु: । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदु: ॥ ८ ॥
মৰুত্বতীৰ গৰ্ভৰ পৰা ‘মৰুত্বান’ আৰু ‘জয়ন্ত’—এই দুজন পুত্ৰ জন্মিল। জয়ন্ত ভগৱান বাসুদেৱৰ অংশ; তেওঁক ‘উপেন্দ্ৰ’ বুলি জনা যায়।
Verse 9
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
মুহূর্তাৰ গৰ্ভৰ পৰা ‘মৌহূর্তিক’ নামৰ দেবগণ জন্মিল। তেওঁলোকে জীৱসকলক নিজ নিজ সময় অনুসাৰে কৰ্মফল প্ৰদান কৰে।
Verse 10
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
সঙ্কল্পাৰ পুত্ৰ ‘সঙ্কল্প’ বুলি জনা যায়; তাৰ পৰা ‘কাম’ জন্মিল বুলি স্মৰণ কৰা হয়। বসুৰ পুত্ৰসকল ‘অষ্ট বসু’; তেওঁলোকৰ নাম—দ্ৰোণ, প্ৰাণ, ধ্ৰুৱ, অৰ্ক, অগ্নি, দোষ, বাস্তু আৰু বিভাৱসু। দ্ৰোণৰ পত্নী অভিমতীৰ পৰা হর্ষ, শোক, ভয় আদি পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 11
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
সঙ্কল্পাৰ পুত্ৰ ‘সঙ্কল্প’ বুলি প্ৰসিদ্ধ, আৰু তাৰ পৰা ‘কাম’ জন্মিল। বসুৰ আঠ পুত্ৰ ‘অষ্ট বসু’—দ্ৰোণ, প্ৰাণ, ধ্ৰুৱ, অর্ক, অগ্নি, দোষ, বাস্তু আৰু বিভাৱসু। দ্ৰোণৰ পত্নী অভিমতিৰ গৰ্ভত হৰ্ষ, শোক, ভয় আদি পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 12
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयु: पुरोजव: । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधा: पुर: ॥ १२ ॥
প্ৰাণৰ পত্নী ঊৰ্জস্বতীৰ পৰা সহ, আয়ু আৰু পুরোজৱ নামে তিন পুত্ৰ জন্মিল। ধ্ৰুৱৰ পত্নী ধৰণী; তাইৰ গৰ্ভৰ পৰা বিভিন্ন পুৰ (নগৰ) উৎপন্ন হ’ল।
Verse 13
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादय: स्मृता: । अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादय: ॥ १३ ॥
অর্কৰ পত্নী বাসনাৰ গৰ্ভৰ পৰা তৰ্শ আদি বহু পুত্ৰ জন্মিল। বসু ‘অগ্নি’ৰ পত্নী ধাৰাৰ গৰ্ভৰ পৰা দ্ৰবিণক আদি বহু পুত্ৰ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 14
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्तत: । दोषस्य शर्वरीपुत्र: शिशुमारो हरे: कला ॥ १४ ॥
অগ্নিৰ আন এজনী পত্নী কৃত্তিকাৰ পৰা স্কন্দ (কাৰ্ত্তিকেয়) জন্মিল; তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত বিশাখ আদি প্ৰধান। বসু ‘দোষ’ৰ পত্নী শৰ্বৰীৰ গৰ্ভৰ পৰা শিশুমাৰ নামে পুত্ৰ জন্মিল; তেওঁ শ্ৰীহৰিৰ এক কলা (অংশ-প্ৰকাশ)।
Verse 15
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपति: । ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनो: सुता: ॥ १५ ॥
বসু ‘বাস্তু’ৰ পত্নী আঙ্গিৰসীৰ পৰা মহাশিল্পী বিশ্বকৰ্মা জন্মিল। বিশ্বকৰ্মা আকৃতিৰ স্বামী হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ পৰা চাক্ষুষ মনু জন্মিল। মনুৰ পুত্ৰসকল ‘বিশ্বেদেৱ’ আৰু ‘সাধ্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 16
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
বিভাৱসুৰ পত্নী ঊষাই ব্যুষ্ট, ৰোচিষ আৰু আতপ—এই তিন পুত্ৰ জন্ম দিলে। আতপৰ পৰা পঞ্চযাম (দিনৰ প্ৰহৰ) উৎপন্ন হৈ সকলো জীৱক কৰ্মত জাগ্ৰত কৰে।
Verse 17
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
ভূতৰ পত্নী সৰূপাই কোটি কোটি ৰুদ্ৰ জন্ম দিলে। তাত প্ৰধান একাদশ ৰুদ্ৰ—ৰৈৱত, অজ, ভব, ভীম, বাম, উগ্ৰ, বৃষাকপি আদি।
Verse 18
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
অজৈকপাদ, অহিৰ্ব্ৰধ্ন, বহুৰূপ আৰু মহান—এইসকলেও প্ৰধান ৰুদ্ৰ। ৰুদ্ৰৰ আন ভয়ংকৰ পাৰ্ষদ—প্ৰেত আৰু বিনায়ক—ভূতৰ অন্য পত্নীৰ পৰা জন্মিলে।
Verse 19
प्रजापतेरङ्गिरस: स्वधा पत्नी पितृनथ । अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
প্ৰজাপতি অঙ্গিৰাৰ স্বধা আৰু সতী নামৰ দুজনী পত্নী আছিল। স্বধাই পিতৃসকলক পুত্ৰৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু সতীয়ে অথৰ্বাঙ্গিৰস বেদক পুত্ৰৰূপে মানিলে।
Verse 20
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् । धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
কৃশাশ্বৰ অর্চিষ আৰু ধিষণা নামৰ দুজনী পত্নী আছিল। অর্চিষৰ পৰা ধূমকেতু জন্মিলে, আৰু ধিষণাৰ পৰা বেদশিৰা, দেবল, বয়ুন আৰু মনু—এই চাৰিজন পুত্ৰ জন্মিলে।
Verse 21
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
তাৰ্ক্ষ্য নামে পৰিচিত কশ্যপৰ চাৰিগৰাকী পত্নী আছিল—বিনতা (সুপৰ্ণা), কদ্ৰূ, পতঙ্গী আৰু যামিনী। পতঙ্গীৰ গৰ্ভৰ পৰা নানা প্ৰকাৰৰ পক্ষী জন্মিল, আৰু যামিনীৰ পৰা শলভ (টিডিঁ) জন্মিল। বিনতা (সুপৰ্ণা) স্বয়ং ভগৱান বিষ্ণুৰ বাহন গৰুড়ক আৰু সূৰ্যদেৱৰ সাৰথি অৰুণ (অনূৰু)ক জন্ম দিলে। কদ্ৰূৰ পৰা নানা জাতৰ নাগ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 22
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
তাৰ্ক্ষ্য নামে পৰিচিত কশ্যপৰ চাৰিগৰাকী পত্নী আছিল—বিনতা (সুপৰ্ণা), কদ্ৰূ, পতঙ্গী আৰু যামিনী। পতঙ্গীৰ গৰ্ভৰ পৰা নানা প্ৰকাৰৰ পক্ষী জন্মিল, আৰু যামিনীৰ পৰা শলভ (টিডিঁ) জন্মিল। বিনতা (সুপৰ্ণা) স্বয়ং ভগৱান বিষ্ণুৰ বাহন গৰুড়ক আৰু সূৰ্যদেৱৰ সাৰথি অৰুণ (অনূৰু)ক জন্ম দিলে। কদ্ৰূৰ পৰা নানা জাতৰ নাগ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 23
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दो: पत्न्यस्तु भारत । दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दित: ॥ २३ ॥
হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ পৰীক্ষিত! কৃত্তিকা আদি নক্ষত্ৰসমূহ চন্দ্ৰদেৱৰ পত্নী আছিল। কিন্তু প্ৰজাপতি দক্ষৰ শাপত ক্ষয়ৰোগে পীড়িত হৈ চন্দ্ৰদেৱ নিঃসন্তান হ’ল; সেয়ে তেওঁ কোনো পত্নীৰ গৰ্ভত সন্তান উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 24
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
তাৰ পিছত সোম (চন্দ্ৰদেৱ) বিনয়ভৰা বাক্যৰে প্ৰজাপতি দক্ষক প্ৰসন্ন কৰি, ক্ষয়ৰোগত হেৰোৱা নিজৰ আলোক-কলাসমূহ পুনৰ লাভ কৰিলে। কৃষ্ণপক্ষত চন্দ্ৰৰ জ্যোতি ক্ষয় হয় আৰু শুক্লপক্ষত পুনৰ প্ৰকাশ পায়; তথাপি তেওঁ সন্তান উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰিলে। হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত! এতিয়া কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ শুভ নাম শুনা—যাঁহাদের গৰ্ভৰ পৰা সমগ্ৰ জগতৰ প্ৰজা উৎপন্ন হৈছে: অদিতি, দিতি, দনু, কাষ্ঠা, অৰিষ্টা, সুৰসা, ইলা, মুনি, ক্রোধবশা, তাম্ৰা, সুৰভি, সৰমা আৰু তিমি। তিমিৰ গৰ্ভৰ পৰা জলচৰগণ জন্মিল, আৰু সৰমাৰ গৰ্ভৰ পৰা সিংহ-বাঘ আদি ক্ৰূৰ শ্বাপদ জন্মিল।
Verse 25
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
তাৰ পিছত সোম (চন্দ্ৰদেৱ) বিনয়ভৰা বাক্যৰে প্ৰজাপতি দক্ষক প্ৰসন্ন কৰি, ক্ষয়ৰোগত হেৰোৱা নিজৰ আলোক-কলাসমূহ পুনৰ লাভ কৰিলে। কৃষ্ণপক্ষত চন্দ্ৰৰ জ্যোতি ক্ষয় হয় আৰু শুক্লপক্ষত পুনৰ প্ৰকাশ পায়; তথাপি তেওঁ সন্তান উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰিলে। হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত! এতিয়া কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ শুভ নাম শুনা—যাঁহাদের গৰ্ভৰ পৰা সমগ্ৰ জগতৰ প্ৰজা উৎপন্ন হৈছে: অদিতি, দিতি, দনু, কাষ্ঠা, অৰিষ্টা, সুৰসা, ইলা, মুনি, ক্রোধবশা, তাম্ৰা, সুৰভি, সৰমা আৰু তিমি। তিমিৰ গৰ্ভৰ পৰা জলচৰগণ জন্মিল, আৰু সৰমাৰ গৰ্ভৰ পৰা সিংহ-বাঘ আদি ক্ৰূৰ শ্বাপদ জন্মিল।
Verse 26
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
তাৰ পিছত সোমৰাজে প্ৰজাপতি দক্ষক মধুৰ বাক্যৰে প্ৰসন্ন কৰি ক্ষয়ৰোগত হেৰোৱা কলাসমূহ পুনৰ লাভ কৰিলে; তথাপি তেওঁৰ সন্তান নহ’ল। কৃষ্ণপক্ষত চন্দ্ৰৰ জ্যোতি ক্ষীণ হয় আৰু শুক্লপক্ষত পুনৰ প্ৰকাশ পায়। হে ৰজা পৰীক্ষিত, এতিয়া কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ নাম শুনা—যাঁহাৰ গৰ্ভৰ পৰা সমগ্ৰ জগতৰ প্ৰজা জন্মিছে। তেওঁলোক: অদিতি, দিতি, দনু, কাষ্ঠা, অরিষ্টা, সুৰসা, ইলা, মুনি, ক্রোধবশা, তাম্ৰা, সুৰভি, সৰমা আৰু তিমি। তিমিৰ গৰ্ভৰ পৰা জলচৰগণ, আৰু সৰমাৰ গৰ্ভৰ পৰা সিংহ-ব্যাঘ্ৰ আদি ভয়ংকৰ পশু জন্মিল।
Verse 27
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । ताम्राया: श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणा: ॥ २७ ॥
হে নৃপ পৰীক্ষিত, সুৰভিৰ গৰ্ভৰ পৰা মহিষ, গাই আৰু অন্য দ্বিশফ (ফাটা খুৰযুক্ত) জন্তু জন্মিল। তাম্ৰাৰ গৰ্ভৰ পৰা শ্যেন, গৃধ্ৰ আদি ডাঙৰ শিকারী পক্ষী জন্মিল, আৰু মুনিৰ গৰ্ভৰ পৰা অপ্সৰাসকলৰ গণ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 28
दन्दशूकादय: सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजा: । इलाया भूरुहा: सर्वे यातुधानाश्च सौरसा: ॥ २८ ॥
হে ৰাজন, ক্রোধবশাৰ পুত্ৰ দণ্ডশূক আদি সাপ, অন্য সাপ আৰু মশা আদি কীট জন্মিল। ইলাৰ গৰ্ভৰ পৰা সকলো লতা, গছ আৰু উদ্ভিদ জন্মিল। সুৰসাৰ গৰ্ভৰ পৰা যাতুধান—ৰাক্ষস আৰু দুষ্ট আত্মাৰ জাতি—উৎপন্ন হ’ল।
Verse 29
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
অৰিষ্টাৰ গৰ্ভৰ পৰা গন্ধৰ্বসকল জন্মিল, আৰু কাষ্ঠাৰ গৰ্ভৰ পৰা অশ্ব আদি অদ্বিশফ (খুৰ ন-ফাটা) প্ৰাণী জন্মিল। হে ৰজা, দনুৰ গৰ্ভৰ পৰা একষট্টি পুত্ৰ জন্মিছিল; তেওঁলোকৰ মাজত এই আঠাৰোজন প্ৰধান: দ্বিমূর্ধা, শম্বৰ, অরিষ্ট, হয়গ্ৰীব, বিভাবসু, অয়োমুখ, শঙ্কুশিৰা, স্বর্ভানু, কপিল, অৰুণ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, একচক্র, অনুতাপন, ধূম্ৰকেশ, বিরূপাক্ষ, বিপ্রচিত্তি আৰু দুর্জয়।
Verse 30
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
অৰিষ্টাৰ গৰ্ভৰ পৰা গন্ধৰ্বসকল জন্মিল, আৰু কাষ্ঠাৰ গৰ্ভৰ পৰা অশ্ব আদি অদ্বিশফ (খুৰ ন-ফাটা) প্ৰাণী জন্মিল। হে ৰজা, দনুৰ গৰ্ভৰ পৰা একষট্টি পুত্ৰ জন্মিছিল; তেওঁলোকৰ মাজত এই আঠাৰোজন প্ৰধান: দ্বিমূর্ধা, শম্বৰ, অরিষ্ট, হয়গ্ৰীব, বিভাবসু, অয়োমুখ, শঙ্কুশিৰা, স্বর্ভানু, কপিল, অৰুণ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, একচক্র, অনুতাপন, ধূম্ৰকেশ, বিরূপাক্ষ, বিপ্রচিত্তি আৰু দুর্জয়।
Verse 31
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
অৰিষ্টাৰ গৰ্ভৰ পৰা গন্ধৰ্বসকল জন্মিল, আৰু কাষ্ঠাৰ গৰ্ভৰ পৰা অশ্ব আদি অবিভক্ত-খুৰবিশিষ্ট পশু জন্মিল। হে ৰাজন, দনুৰ গৰ্ভত একষট্টি পুত্ৰ; তাৰে মাজত এই আঠাৰজন প্ৰধান—দ্বিমূর্ধা, শম্বৰ, অৰিষ্ট, হয়গ্ৰীৱ, বিভাৱসু, অয়োমুখ, শঙ্কুশিৰা, স্বর্ভানু, কপিল, অৰুণ, পুলোমা, বৃষপৰ্বা, একচক্র, অনুতাপন, ধূম্ৰকেশ, বিরূপাক্ষ, বিপ্রচিত্তি আৰু দুর্জয়।
Verse 32
स्वर्भानो: सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचि: किल । वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
স্বর্ভানুৰ কন্যা সুপ্ৰভাক নমুচিয়ে বিবাহ কৰিছিল। আৰু বৃষপৰ্বাৰ কন্যা শর্মিষ্ঠাক নহুষপুত্ৰ পৰাক্ৰমী ৰজা যযাতিলৈ দিয়া হৈছিল।
Verse 33
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
দনুপুত্ৰ বৈশ্বানৰৰ চাৰি গৰাকী অতি সুন্দৰ কন্যা আছিল—উপদানবী, হয়শিৰা, পুলোমা আৰু কালকা। হে ৰাজন, উপদানবীক হিৰণ্যাক্ষে আৰু হয়শিৰাক ক্রতুৱে বিবাহ কৰিলে। তাৰ পাছত ব্রহ্মাৰ আদেশত প্ৰজাপতি কশ্যপে পুলোমা আৰু কালকাক বিবাহ কৰিলে। সেই দুগৰাকী পত্নীৰ গৰ্ভৰ পৰা নিবাতকবচ আদি ষাঠি হাজাৰ দানৱ জন্মিল; তেওঁলোক পৗলোম আৰু কালকেয় নামে খ্যাত, যুদ্ধনিপুণ আৰু মহর্ষিসকলৰ যজ্ঞ ভাঙিবলৈ উদ্যত আছিল। প্ৰিয় ৰাজা, আপোনাৰ পিতামহ অৰ্জুন স্বৰ্গলৈ গ’লে একাই তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰিলে; তাতে ইন্দ্ৰ তেওঁৰ প্ৰতি অতি প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 34
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
দনুপুত্ৰ বৈশ্বানৰৰ চাৰি গৰাকী অতি সুন্দৰ কন্যা আছিল—উপদানবী, হয়শিৰা, পুলোমা আৰু কালকা। হে ৰাজন, উপদানবীক হিৰণ্যাক্ষে আৰু হয়শিৰাক ক্রতুৱে বিবাহ কৰিলে। তাৰ পাছত ব্রহ্মাৰ আদেশত প্ৰজাপতি কশ্যপে পুলোমা আৰু কালকাক বিবাহ কৰিলে। সেই দুগৰাকী পত্নীৰ গৰ্ভৰ পৰা নিবাতকবচ আদি ষাঠি হাজাৰ দানৱ জন্মিল; তেওঁলোক পৗলোম আৰু কালকেয় নামে খ্যাত, যুদ্ধনিপুণ আৰু মহর্ষিসকলৰ যজ্ঞ ভাঙিবলৈ উদ্যত আছিল। প্ৰিয় ৰাজা, আপোনাৰ পিতামহ অৰ্জুন স্বৰ্গলৈ গ’লে একাই তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰিলে; তাতে ইন্দ্ৰ তেওঁৰ প্ৰতি অতি প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 35
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
দনুপুত্ৰ বৈশ্বানৰৰ চাৰি গৰাকী অতি সুন্দৰ কন্যা আছিল—উপদানবী, হয়শিৰা, পুলোমা আৰু কালকা। হে ৰাজন, উপদানবীক হিৰণ্যাক্ষে আৰু হয়শিৰাক ক্রতুৱে বিবাহ কৰিলে। তাৰ পাছত ব্রহ্মাৰ আদেশত প্ৰজাপতি কশ্যপে পুলোমা আৰু কালকাক বিবাহ কৰিলে। সেই দুগৰাকী পত্নীৰ গৰ্ভৰ পৰা নিবাতকবচ আদি ষাঠি হাজাৰ দানৱ জন্মিল; তেওঁলোক পৗলোম আৰু কালকেয় নামে খ্যাত, যুদ্ধনিপুণ আৰু মহর্ষিসকলৰ যজ্ঞ ভাঙিবলৈ উদ্যত আছিল। প্ৰিয় ৰাজা, আপোনাৰ পিতামহ অৰ্জুন স্বৰ্গলৈ গ’লে একাই তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰিলে; তাতে ইন্দ্ৰ তেওঁৰ প্ৰতি অতি প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 36
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
দানুৰ পুত্ৰ বৈশ্বানৰৰ চাৰিগৰাকী অতি সুন্দৰী কন্যা আছিল—উপদানবী, হযশিৰা, পুলোমা আৰু কালকা। উপদানবীক হিৰণ্যাক্ষে আৰু হযশিৰাক ক্রতুৱে বিবাহ কৰিলে। পাছত ব্রহ্মাৰ আদেশত প্রজাপতি কশ্যপে পুলোমা আৰু কালকাক বিবাহ কৰে। এই দুগৰাকী পত্নীৰ গৰ্ভৰ পৰা পৗলোম আৰু কালকেয় নামে ষাঠি হাজাৰ দানৱ জন্মিল—যজ্ঞভঙ্গকাৰী আৰু যুদ্ধত নিপুণ। হে ৰাজন, আপোনাৰ পিতামহ অৰ্জুন স্বৰ্গলৈ গৈ একাই তেওঁলোক সকলোকে বধ কৰিলে; সেয়ে ইন্দ্ৰ তেওঁৰ প্ৰতি অতি প্ৰীত হ’ল।
Verse 37
विप्रचित्ति: सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् । राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागता: ॥ ३७ ॥
বিপ্ৰচিত্তিয়ে তেওঁৰ পত্নী সিংহিকাৰ গৰ্ভত একশ এক পুত্ৰ জন্ম দিলে। তাত জ্যেষ্ঠ ৰাহু, আৰু বাকী একশজন কেতু। তেওঁলোক সকলোৱে প্ৰভাৱশালী গ্ৰহপদ লাভ কৰিলে।
Verse 38
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
এতিয়া অদিতিৰ বংশ ক্ৰমে শুনক; এই বংশতেই সৰ্বব্যাপী দেৱ নাৰায়ণ স্বীয় স্বাংশে অৱতীৰ্ণ হৈছিল। অদিতিৰ পুত্ৰসকল—বিবস্বান, আৰ্যমা, পূষা, ত্বষ্টা, সবিতা, ভাগ, ধাতা, বিধাতা, বৰুণ, মিত্ৰ, শত্রু আৰু উৰুক্ৰম।
Verse 39
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
এতিয়া অদিতিৰ বংশ ক্ৰমে শুনক; এই বংশতেই সৰ্বব্যাপী দেৱ নাৰায়ণ স্বীয় স্বাংশে অৱতীৰ্ণ হৈছিল। অদিতিৰ পুত্ৰসকল—বিবস্বান, আৰ্যমা, পূষা, ত্বষ্টা, সবিতা, ভাগ, ধাতা, বিধাতা, বৰুণ, মিত্ৰ, শত্রু আৰু উৰুক্ৰম।
Verse 40
विवस्वत: श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् । मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा । सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
সূৰ্যদেৱ বিবস্বানৰ পত্নী সংজ্ঞাই শ্রাদ্ধদেৱ নামৰ মনুক জন্ম দিলে। সেই মহাভাগ্যৱতীয়ে যমদেৱ আৰু যমী (যমুনা) নামৰ যমজ সন্তানো জন্ম দিলে। পাছত যমীয়ে ঘোঁৰাৰ ৰূপ ধৰি পৃথিৱীত বিচৰণ কৰি নাসত্য নামৰ অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ক জন্ম দিলে।
Verse 41
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं तत: । कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
সূৰ্যদেৱৰ আন এগৰাকী পত্নী ছায়াই শনৈশ্চৰ আৰু সাবৰ্ণি মনু নামে দুজন পুত্ৰ আৰু তপতী নামে এগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে; তপতীয়ে সংবৰণক পতিৰূপে বৰণ কৰিলে।
Verse 42
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणय: सुता: । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२ ॥
অৰ্যমাৰ পত্নী মাতৃকাৰ গৰ্ভৰ পৰা বহু চর্ষণয়—বিদ্বান পুত্ৰ—জন্মিল; তেওঁলোকৰ মাজতেই ব্ৰহ্মাই আত্মপৰীক্ষাৰ যোগ্যতাসম্পন্ন মানৱজাতি সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 43
पूषानपत्य: पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा । योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विज: ॥ ४३ ॥
পূষাৰ কোনো সন্তান নাছিল। শিৱে দক্ষৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰিলে, তেতিয়া পূষাই দাঁত দেখুৱাই হাঁহিছিল; সেয়ে তাৰ দাঁত ভাঙি গ’ল আৰু সি কেৱল পিষা আটা খাই জীয়াই থাকিল।
Verse 44
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
প্ৰজাপতি ত্বষ্টাৰ পত্নী আছিল দৈত্যকন্যা ৰচনা। ত্বষ্টাৰ বীৰ্যৰ দ্বাৰা তাইৰ গৰ্ভত সন্নিবেশ আৰু মহাবলৱান বিশ্বৰূপ—এই দুজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 45
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
বিশ্বৰূপ তেওঁলোকৰ চিৰশত্ৰু দৈত্যসকলৰ কন্যাৰ পুত্ৰ হ’লেও, দেবগণে গুৰু বৃহস্পতিকে অবমাননা কৰাত তেওঁলোক ত্যাজ্য হ’ল; তেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ আদেশ অনুসাৰে তেওঁলোকে বিশ্বৰূপক পুৰোহিত ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The detail is a visarga map: marriages function as sanctioned channels of secondary creation, showing how cosmic population, administrative deities, and species-lines arise under Brahmā’s plan. The Bhāgavata frames genealogy not as mere history but as a theological chart of how the Lord’s order manifests through prajāpatis and their networks.
The eight Vasus—Droṇa, Prāṇa, Dhruva, Arka, Agni, Doṣa, Vāstu, and Vibhāvasu—represent elemental and functional powers within universal maintenance. Their family lines (e.g., Viśvakarmā from Vāstu; Skanda from Agni) illustrate how specialized cosmic roles (architecture, time divisions, leadership of devas) emerge within dharmic creation.
The curse episode explains the moon’s cyclical waxing and waning and simultaneously transitions the narrative from Dakṣa’s immediate marital distributions to Kaśyapa’s broader progenitive network. It anchors cosmological observation (lunar phases) in moral causality (Dakṣa’s curse) while keeping the focus on population dynamics.
Aditi’s sons include Vivasvān, Aryamā, Pūṣā, Tvaṣṭā, Savitā, Bhaga, Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Mitra, Śatru, and Urukrama. This Āditya line is crucial because it is a primary deva lineage through which the Supreme Lord’s plenary expansion is described as descending, and it sets the stage for conflicts and resolutions involving devas, asuras, and priestly authority (e.g., Viśvarūpa).