Adhyaya 18

Verse 1

श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भ‍गवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—ধৰ্মৰাজৰ পুত্ৰ ভদ্ৰশ্ৰৱা ভদ্ৰাশ্ব-বৰ্ষৰ শাসক। ইলাবৃত-বৰ্ষত যেনেকৈ শিৱে সংকর্ষণক পূজা কৰে, তেনেকৈ ভদ্ৰশ্ৰৱা নিজৰ অন্তৰঙ্গ সেৱকসকল আৰু সেই দেশৰ সকলো বাসিন্দাৰ সৈতে পৰম সমাধিত স্থিৰ হৈ, বাসুদেৱৰ প্ৰিয় পূৰ্ণাংশ ‘হয়শীৰ্ষ’ক আৰাধনা কৰে। ভগৱান হয়শীৰ্ষ ভক্তসকলৰ অতি প্ৰিয় আৰু ধৰ্মনীতিসমূহৰ নিৰ্দেশক। তেওঁলোকে শুদ্ধ উচ্চাৰণে তলৰ প্ৰাৰ্থনাসমূহ জপ কৰি প্ৰভুক নমস্কাৰ কৰে।

Verse 2

भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥

ভদ্ৰশ্ৰৱা আৰু তেওঁৰ অন্তৰঙ্গসকলে ক’লে—ॐ, ধৰ্মস্বৰূপ আৰু আত্মা বিশুদ্ধ কৰা পৰম ভগৱানক নমস্কাৰ; পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।

Verse 3

अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥

আহা! ভগৱানৰ লীলা কিমান বিচিত্ৰ—মৃত্যু ওচৰ চাপি অহা সত্ত্বেও এই মূঢ় ভৌতিক মানুহে তাক দেখা নেদেখা কৰে। মৃত্যু নিশ্চিত বুলি জানিও অসাৱধান থাকে। পিতৃ মৰি গ’লে পিতৃৰ সম্পত্তি ভোগ কৰিব খোজে, পুত্ৰ মৰি গ’লে পুত্ৰৰ ধনো ভোগ কৰিব খোজে; পাপকর্মে ধন জোগাই ভোগসুখৰ পিছে দৌৰে।

Verse 4

वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥

হে অজ (অজন্মা) প্ৰভু! কবিসকলে কয় এই বিশ্ব নশ্বৰ, আৰু অধ্যাত্মবিদ্ জ্ঞানীসকলেও সেই সত্য দেখে। সমাধিত তেওঁলোকে জগতৰ বাস্তৱ অৱস্থা উপলব্ধি কৰি সত্য উপদেশো দিয়ে। তথাপি আপোনাৰ মায়াই তেওঁলোককো কেতিয়াবা মোহিত কৰে—ই আপোনাৰ বিস্ময়কৰ লীলা। সেয়ে মই আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ।

Verse 5

विश्वोद्भ‍वस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥

হে প্ৰভু! এই জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কৰ্মৰ পৰা আপুনি সম্পূৰ্ণ অসঙ্গ, প্ৰত্যক্ষ কৰ্তা নহয়; তথাপি সেই সকলো কৰ্ম আপোনাৰ নামতেই আৰোপিত হয়। ইয়াত আশ্চৰ্য নাই, কিয়নো আপুনি কাৰণৰো কাৰণ। আপুনি সৰ্বাত্মা হয়েও বাস্তৱতে সকলোৰ পৰা পৃথক; আপোনাৰ অচিন্ত্য শক্তিতেই সকলো ঘটে।

Verse 6

वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥

যুগান্তত অজ্ঞানৰূপ তমসে দানৱৰ ৰূপ লৈ বেদ চুৰি কৰি ৰসাতললৈ লৈ গ’ল। তেতিয়া ভগৱানে হয়গ্ৰীৱ (নৃতুৰঙ্গ) ৰূপে বেদ উদ্ধাৰ কৰি, অনুৰোধ কৰা ব্ৰহ্মাক পুনৰ দিলে। যাঁৰ সংকল্প কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়, সেই পৰমেশ্বৰক মই প্ৰণাম কৰোঁ।

Verse 7

हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥

শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! হৰিবর্ষত ভগৱান নৰহৰি (নৃসিংহদেৱ) ৰূপে বাস কৰে। সেই ৰূপ গ্ৰহণৰ কাৰণ মই পিছত (সপ্তম স্কন্ধত) ক’ম। সেই ৰূপ প্ৰহ্লাদ মহাৰাজৰ অতি প্ৰিয়। প্ৰহ্লাদ মহাভাগৱত, মহাপুৰুষগুণৰ আধাৰ; তেওঁৰ শীল-চৰিত্ৰে দৈত্য-দানৱ কুলৰ পতিতসকলকো পবিত্ৰ কৰিছে। তেওঁ হৰিবর্ষবাসীৰ সৈতে অবিচ্ছিন্ন অনন্য ভক্তিযোগে নৰহৰিক উপাসনা কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰে।

Verse 8

ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥

ওঁ ভগৱান নৃসিংহদেৱলৈ নমস্কাৰ, যি সকলো শক্তিৰ উৎস। বজ্ৰসম নখ আৰু দাঁতধাৰী প্ৰভু, এই জগতত কৰ্মফললোভী আসুৰী বাসনা দমন কৰক। আমাৰ হৃদয়ত আবিৰ্ভূত হৈ অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰক, যাতে আপোনাৰ কৃপাৰে আমি নিৰ্ভয় হওঁ।

Verse 9

स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥

সমগ্ৰ বিশ্বৰ মঙ্গল হওক, আৰু দুষ্ট তথা ঈৰ্ষাপৰায়ণ লোক শান্ত হওক। সকলো জীৱে ভক্তিযোগ অনুশীলন কৰি পৰস্পৰৰ মঙ্গল চিন্তা কৰি শিৱমঙ্গল ধ্যান কৰক। আমাৰ মন অধোক্ষজ শ্ৰীকৃষ্ণৰ সেৱাত লীন হওক, আৰু আমাৰ মতি নিৰহেতুক ভক্তিত স্থিৰ হওক।

Verse 10

मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भ‍गवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥

হে প্ৰভু, ঘৰ, পত্নী, সন্তান, ধন, বন্ধু-বান্ধৱ আদি গৃহস্থ জীৱনৰ কাৰাগাৰলৈ আমাৰ আসক্তি কেতিয়াও নহওক। যদি কিবা আসক্তি থাকেই, সেয়া হওক আপোনাৰ প্ৰিয় ভক্তসকলৰ প্ৰতি, যিসকলৰ একমাত্ৰ প্ৰিয় বন্ধু কৃষ্ণ। আত্মসংযমী আৰু মন নিয়ন্ত্ৰিত ব্যক্তি অল্প প্ৰয়োজনতেই সন্তুষ্ট থাকে; ইন্দ্ৰিয়সুখ বিচাৰে নে। তেনে ব্যক্তি ভক্তিত শীঘ্ৰে অগ্ৰসর হয়।

Verse 11

यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥

মুকুন্দক সৰ্বস্ব মানা ভক্তসকলৰ সঙ্গ লাভে তেওঁৰ পৰাক্ৰমৰ কথা শ্ৰৱণ হয়, আৰু সেই শ্ৰৱণেই মনৰ তীৰ্থ হয়। মুকুন্দৰ লীলা ইমান শক্তিশালী যে আগ্ৰহেৰে বাৰে বাৰে শুনিলে শব্দৰূপ ভগৱান হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰি অন্তৰৰ কলুষতা হৰণ কৰে। গঙ্গাস্নান দেহৰ অশুদ্ধি কমায়, কিন্তু হৃদয়শুদ্ধিত সময় লাগে। সেয়ে কোন বিবেকী মানুহে মুকুন্দবিক্ৰমৰ সেৱা নকৰিব?

Verse 12

यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥

যাৰ ভিতৰত ভগৱান বাসুদেৱৰ প্ৰতি নিৰ্মল, নিৰহেতুক ভক্তি আছে, তাত দেৱতাসকলৰ সকলো সদ্গুণ—ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য আদি—আপোনে আপোনেই প্ৰকাশ পায়। কিন্তু হৰিভক্তিহীন হৈ জড় কৰ্মত লিপ্ত ব্যক্তিৰ মহৎ গুণ ক’ত? সি মনোৰথেৰে অসত্যৰ পিছে বাহিৰলৈ দৌৰি প্ৰভুৰ বাহ্য শক্তিৰ সেৱা কৰে; তেনে জনত সদ্গুণ কেনেকৈ থাকিব?

Verse 13

हरिर्हि साक्षाद्भ‍गवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥

যেনেকৈ জলচৰ প্ৰাণী সদায় বৃহৎ জলৰাশিত থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰে, তেনেকৈ সকলো দেহধাৰী জীৱ স্বাভাৱিকভাৱে সাক্ষাৎ ভগৱান হৰি—পৰমাত্মা—ৰ মহৎ অস্তিত্বত আশ্ৰয় বিচাৰে। সেয়ে ভৌতিক গণনাত মহান হৈও যি সেই মহাত্মাক ত্যাগ কৰি গৃহাসক্ত হয়, তাৰ মহানতা কিশোৰ, তুচ্ছ দম্পতিৰ দৰে; গৃহাসক্তিয়ে আধ্যাত্মিক সদ্গুণ নষ্ট কৰে।

Verse 14

तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥

সেয়ে, হে অসুৰসকল, ৰজোগুণজন্য আসক্তি, বিষাদ, ক্ৰোধ, মান, অতৃপ্ত কামনা, ভয়, দীনতা আৰু ব্যাধি—এই সকলোৰ মূল, আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ ঘেৰাও হোৱা গৃহজীৱনৰ তথাকথিত সুখ ত্যাগ কৰা। অকুতোভয় আশ্ৰয় শ্ৰী নৃসিংহদেৱৰ পদপদ্মত শৰণ লৈ ভজনা কৰা; তাতেই সত্য অভয়।

Verse 15

केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥

শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—কেতুমাল-বৰ্ষত ভগৱান বিষ্ণু কামদেৱ-স্বৰূপে বাস কৰে, কেৱল ভক্তসকলৰ, বিশেষকৈ লক্ষ্মীদেৱীৰ, প্ৰীতিসাধনৰ বাবে। তাত প্ৰজাপতি সংৱৎসৰ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ-কন্যাসকল আছে। কন্যাসকল ৰাত্ৰিৰ আৰু পুত্ৰসকল দিনৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেবতা বুলি গণ্য। মানুহৰ আয়ুষ্যৰ দিন-ৰাত্ৰিৰ গণনা অনুসাৰে তেওঁলোকৰ সংখ্যা ৩৬,০০০। প্ৰতিটো বছৰৰ অন্তত পৰমপুৰুষৰ মহাস্ত্ৰ-তেজ—সুদৰ্শনচক্ৰৰ দীপ্তি—দেখি বিচলিত হৈ সেই কন্যাসকলে গৰ্ভভ্ৰংশৰ দুখ ভোগ কৰে।

Verse 16

अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥

কেতুমাল-বৰ্ষত ভগৱান কামদেৱ (প্ৰদ্যুম্ন) অতি সুললিত গতি-ৱিলাসে বিচৰণ কৰে। তেওঁৰ মৃদু হাঁহি অতি মনোহৰ; ভ্ৰূ সামান্য উঁচু কৰি ক্ৰীড়াময় দৃষ্টিৰে চাই মুখাৰবিন্দৰ শোভা বঢ়াই লক্ষ্মীদেৱীক আনন্দিত কৰে। এইদৰে তেওঁ নিজৰ দিব্য ইন্দ্ৰিয়ানন্দত ৰমে।

Verse 17

तद्भ‍गवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भ‍‌र्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥

ৰমা দেৱী (লক্ষ্মীদেৱী) পৰম সমাধিযোগত লীন হৈ সংৱৎসৰকালত ভগৱানৰ সেই মায়াময় অথচ অতি কৰুণাময় কামদেৱ-স্বৰূপৰ উপাসনা কৰে। দিনে প্ৰজাপতিৰ পুত্ৰসকলৰ (দিনৰ অধিষ্ঠাতা) সৈতে আৰু ৰাতিতে তেওঁৰ কন্যাসকলৰ (ৰাত্ৰিৰ অধিষ্ঠাত্ৰী) সৈতে প্ৰভুৰ সেৱা কৰি তলৰ মন্ত্রসমূহ উচ্চাৰণ কৰে।

Verse 18

ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥

ॐ হ্ৰাঁ হ্ৰীঁ হ্ৰুঁ। সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ নিয়ন্তা ভগৱান হৃষীকেশলৈ নমস্কাৰ। তেওঁ সৰ্বগুণবিশেষে বিভূষিত, সংকল্প‑চিত্ত‑বুদ্ধিৰ ভেদসমূহৰ অধিপতি। পাঁচ বিষয় আৰু মনসহ এগাৰ ইন্দ্ৰিয় তেওঁৰ অংশপ্ৰকাশ। অন্নময়াদি ষোড়শকলাময়, সৰ্বময় সেই প্ৰভু সহস‑ওজ‑বল‑কান্তি‑কামৰূপে সকলোকে পোষণ কৰে। বেদৰ পৰম উদ্দেশ্য তেওঁৰ আৰাধনা; ইহলোক আৰু পৰলোকত তেওঁ আমাৰ অনুকূল হওক।

Verse 19

स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥

হে হৃষীকেশ্বৰ! নাৰীসকলে ব্ৰত‑নিয়মে তোমাক আৰাধনা কৰিও ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে অন্য পতি কামনা কৰে—ই মোহ। কিয়নো সেই পতি নিজে স্বাধীন নহয়; তেওঁলোক কাল, কৰ্মফল আৰু প্ৰকৃতিৰ গুণৰ অধীন। সেয়ে তেওঁলোকে স্ত্রী, সন্তান, প্ৰিয় বস্তু, ধন বা আয়ুস—এবোৰ সত্যকৈ ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে; সকলো তোমাৰ অধীন।

Verse 20

स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥

যি নিজে কেতিয়াও ভয় নকৰে আৰু ভয়াতুৰ লোকক সকলো দিশৰ পৰা সম্পূৰ্ণ আশ্ৰয় দিয়ে, সেয়াই প্ৰকৃত পতি আৰু ৰক্ষক। সেয়ে প্ৰভু, তুমিয়েই একমাত্ৰ পতি; নহ’লে আন কোনো পতি থাকিলে তুমিও তাক ভয় কৰিব লাগিলেহেঁতেন। এইদৰে বেদবিদসকলে তোমাকেই সকলোৰে স্বামী মানে আৰু তোমাৰ চেয়ে শ্ৰেষ্ঠ পতি‑ৰক্ষক আন কাকো নধৰে।

Verse 21

या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भ‍ग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥

হে ভগৱান! যি নাৰী নিষ্কাম শুদ্ধ প্ৰেমে তোমাৰ পদপদ্মৰ আৰাধনা কৰে, তাৰ সকলো কামনা আপোনা‑আপুনি পূৰ্ণ হয়। কিন্তু যি কোনো বিশেষ উদ্দেশ্যে তোমাৰ চৰণ পূজা কৰে, তুমি সেই ইচ্ছাও সোনকালে পূৰ্ণ কৰ; তথাপি শেষত তাৰ যাচনা ভাঙি যায় আৰু সি দুখে দগ্ধ হয়। সেয়ে জড় লাভৰ বাবে তোমাৰ চৰণ আৰাধনা কৰা উচিত নহয়।

Verse 22

मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्‌धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥

হে অজিত, অজেয় প্ৰভু! ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ চিন্তাত লীন হৈ ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু আন দেৱ‑অসুৰসকলেও মোৰ অনুগ্রহ পাবলৈ ঘোৰ তপস্যা কৰে। কিন্তু যি তোমাৰ পদপদ্মত পৰায়ণ নহয়, সি যিমানেই মহান হওক, মই তাক অনুগ্রহ নকৰোঁ। কিয়নো মই সদায় তোমাক হৃদয়ত ধাৰণ কৰোঁ; সেয়ে মই কেৱল তোমাৰ ভক্তকেই কৃপা কৰোঁ।

Verse 23

स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥

হে অচ্যুত! তোমাৰ পদ্মহস্ত সৰ্বমঙ্গলৰ উৎস; সেয়ে শুদ্ধ সাত্বত ভক্তসকলে তাক বন্দনা কৰে, আৰু তুমি কৃপাৰে তেওঁলোকৰ মস্তকত হাত থৈ দিয়া। মোৰ শিৰতো সেই হাত থ’বলৈ মই কামনা কৰোঁ। যদিও তোমাৰ বক্ষস্থলত মোৰ সোণালী ৰেখাৰ চিহ্ন তুমি ধাৰণ কৰিছা, মই তাক মোৰ বাবে মিথ্যা গৌৰৱ বুলিয়েই ভাবোঁ; তোমাৰ সত্য কৃপা ভক্তসকলৰ প্ৰতি, মোৰ প্ৰতি নহয়। তুমি পৰমেশ্বৰ, সৰ্বনিয়ন্তা; তোমাৰ অভিপ্ৰায় কোনে বুজিব পাৰে?

Verse 24

रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥

ৰম্যক-বৰ্ষত, য’ত বৈৱস্বত মনু শাসন কৰে, ভগৱানৰ অতি প্ৰিয় মৎস্যাৱতাৰ-ৰূপ পূৰ্ব যুগান্তত, অৰ্থাৎ চাক্ষুষ মন্বন্তৰৰ অন্তত, সেই বৰ্ষ-পুৰুষ মনুক আগতে দৰ্শন কৰোৱা হৈছিল। সেই বৈৱস্বত মনু এতিয়াও মহান ভক্তিযোগে ভগৱান মৎস্যক আৰাধনা কৰি এই মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰে।

Verse 25

ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥

ওঁ—শুদ্ধ সত্ত্বৰূপ পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱানক নমস্কাৰ। প্ৰাণ, দেহবল, তেজ, সাহস আৰু সামৰ্থ্যৰ মূল তেওঁৱেই। অৱতাৰসমূহৰ মাজত প্ৰথমে প্ৰকাশিত মহামৎস্যক নমস্কাৰ; পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম।

Verse 26

अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रद‍ृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥

হে প্ৰভু! তুমি অন্তৰতে আৰু বাহিৰতে—সকল লোকপালকসহ—অদৃশ্য ৰূপে বিচৰণ কৰা; তোমাৰ ধ্বনি মহান। তুমিেই ঈশ্বৰ, যিয়ে এই জগতক নিজৰ বশত চলাই—যেনেকৈ এজন মানুহ ডোৰেৰে কাঠৰ কঠপুতলী-নাৰীক নচায়।

Verse 27

यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र द‍ृश्यते ॥ २७ ॥

হে প্ৰভু! ব্ৰহ্মা আদি লোকপালকৰ পৰা এই জগতৰ ৰাজনৈতিক নেতালৈকে সকলোৱে তোমাৰ অধিকাৰত ঈৰ্ষা কৰে। কিন্তু তোমাৰ সহায় নাথাকিলে তেওঁলোকে পৃথকে বা একেলগে মিলি এই বিশ্বৰ অসংখ্য জীৱক পালন কৰিব নোৱাৰে। প্ৰকৃততে মানুহ, গাই-গাধা দৰে পশু, উদ্ভিদ, সৰীসৃপ, পখী, পৰ্বত—ইয়াত যি কিছুমান দেখা যায়—সকলোৰে একমাত্ৰ পালনকৰ্তা তুমি।

Verse 28

भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥

হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু! যুগান্তত ঔষধি‑লতা আৰু বৃক্ষৰ নিধি এই পৃথিৱী প্ৰলয়জলৰ ভয়ংকৰ ঢৌত ডুব গৈছিল। তেতিয়া আপুনি মোকসহ পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰি মহাবেগে সাগৰত বিচৰণ কৰিছিল। হে অজ! আপুনিয়েই জগতৰ প্ৰাণসমূহৰ আধাৰ আৰু পালনকৰ্তা; আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 29

हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥

হিৰণ্ময়-বৰ্ষত ভগৱান বিষ্ণু কূৰ্ম-তনু ধৰি নিবাস কৰে। তাত থকা প্ৰধান আৰ্যমা অন্য বৰ্ষ-পুরুষসকলৰ সৈতে সেই পৰম প্ৰিয় আৰু মনোহৰ ৰূপক ভক্তিৰে নিত্য আৰাধনা কৰে আৰু এই মন্ত্র জপ কৰে।

Verse 30

ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥

ওঁ! কূৰ্মৰূপ ধাৰণ কৰা ভগৱান অকূপাৰক নমস্কাৰ। আপুনি সকলো সত্ত্বগুণৰ আশ্ৰয়, পদাৰ্থ-মলিনতা নথকা শুদ্ধ সত্ত্বত স্থিত; জলে বিচৰণ কৰিলেও আপোনাৰ স্থান কোনেও ধৰা নোৱাৰে। আপোনাৰ মহাদেহ, অনন্ত মহিমা আৰু সৰ্বত্ৰ আশ্ৰয়ৰূপ অৱস্থানলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ; আপোনাক প্ৰণাম।

Verse 31

यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥

হে প্ৰভু! এই দৃষ্টিগোচৰ বিশ্ব আপোনাৰ নিজ মায়াৰে প্ৰকাশিত সৃষ্টিশক্তিৰ প্ৰদৰ্শন মাত্ৰ। ইয়াত দেখা অসংখ্য ৰূপ আপোনাৰ বাহ্যশক্তিৰ লীলা; সেয়ে এই বিরাট-ৰূপ আপোনাৰ সত্য স্বৰূপ নহয়। ভক্ত ব্যতীত কোনেও আপোনাৰ যথাৰ্থ স্বৰূপ উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে অব্যপদেশ্য (অবৰ্ণনীয়) স্বৰূপধাৰী আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 32

जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भ‍िदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥

হে প্ৰভু! আপুনি আপোনাৰ শক্তিৰে অসংখ্য ৰূপত প্ৰকাশ পায়—গৰ্ভজ, অণ্ডজ, স্বেদজ জীৱৰূপে; মাটিৰ পৰা গজি উঠা উদ্ভিজ্ গছ‑লতাৰূপে; চৰ‑অচৰ সকলো প্ৰাণী, দেৱতা, দেৱর্ষি, পিতৃগণ, ভূত আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰূপে; আকাশ, স্বৰ্গলোক আৰু এই পৃথিৱী—পৰ্বত, নদী, সাগৰ, দ্বীপ, গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰ—সকলো আপোনাৰ বিভূতি। মূলত আপুনি এক, অদ্বিতীয়; আপোনাৰ বাহিৰে একো নাই। এই জগত মিথ্যা নহয়; ই আপোনাৰ অচিন্ত্য শক্তিৰ ক্ষণস্থায়ী প্ৰকাশ।

Verse 33

यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वद‍ृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥

হে প্ৰভু! আপোনাৰ নাম, ৰূপ আৰু দেহলক্ষণ অসংখ্য ৰূপে বিস্তাৰিত; তাৰ সংখ্যা কোনেও নিখুঁতকৈ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে। আপুনি নিজেই কপিলদেৱ অৱতাৰত চব্বিশ তত্ত্বৰ বিশ্লেষণ কৰি জগতৰ প্ৰকাশ ব্যাখ্যা কৰিছে। সেয়ে সাঙ্কখ্য দৰ্শনে তত্ত্বগণনা জানিব খোজা জনে আপোনাৰ পৰােই শ্ৰৱণ কৰা উচিত; অভক্তসকলে কেৱল তত্ত্ব গণি আপোনাৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ অজানা ৰাখে। সাঙ্কখ্য-নিদৰ্শক আপোনাক প্ৰণাম।

Verse 34

उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥

শুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! জম্বুদ্বীপৰ উত্তৰ ভাগত থকা উত্তৰকুরু-বৰ্ষত যজ্ঞপুৰুষ ভগৱান বৰাহৰূপ ধৰি বাস কৰে। তাত দেবী ভূ আৰু কুরুসকলসহ আন বাসিন্দাসকলে অচল ভক্তিযোগে তেওঁক পূজা কৰে আৰু এই পৰম উপনিষদ-মন্ত্ৰ পুনঃপুনঃ জপ কৰে।

Verse 35

ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।

ॐ! মন্ত্ৰতত্ত্বৰ লিঙ্গস্বৰূপ, যজ্ঞ আৰু ক্রতুৰূপ, মহাধ্বৰৰ অংগস্বৰূপ মহাপুৰুষ ভগৱানক প্ৰণাম। আপুনি কৰ্ম শুদ্ধকাৰী, শুদ্ধ সত্ত্বময়; ত্ৰিযুগ আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 36

यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिद‍ृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥

যেনেকৈ মথানি ঘঁহি কাঠৰ ভিতৰত লুকাই থকা অগ্নি প্ৰকাশ পায়, তেনেকৈ পৰমতত্ত্ব-জ্ঞ ঋষি-মুনিসকলে গুণসমূহত সৰ্বত্র—নিজ দেহতো—আপোনাক দৰ্শন কৰিবলৈ মনক মথে। তথাপি আপুনি গূঢ়ই থাকে; মানসিক বা শাৰীৰিক পৰোক্ষ প্ৰক্ৰিয়াৰে আপুনি জ্ঞেয় নহয়। আপুনি স্বয়ংপ্ৰকাশ; যেতিয়া আপুনি দেখে কোনোবাই সম্পূৰ্ণ হৃদয়ে আপোনাক অন্বেষণ কৰিছে, তেতিয়া আপুনি নিজ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰে। সেয়ে আপোনাক প্ৰণাম।

Verse 37

द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥

ভৌতিক ভোগৰ বিষয়—শব্দ, ৰূপ, ৰস, স্পৰ্শ আৰু গন্ধ—ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ৰিয়া, ইন্দ্ৰিয়-নিয়ন্ত্ৰক দেবতাসকল, দেহ, নিত্য কাল আৰু অহংকাৰ—এই সকলো আপোনাৰ মায়াশক্তিৰ গুণে সৃষ্টি। সিদ্ধ যোগৰ সম্যক অনুশীলনে যাঁৰ বুদ্ধি স্থিৰ, তেওঁলোকে সূক্ষ্ম অনুসন্ধানে দেখে যে এই সকলো আপোনাৰ বাহিৰঙ্গ শক্তিৰ ফল; আৰু সকলোৰে পটভূমিত অৱস্থিত আপোনাৰ পৰমাত্ম স্বৰূপো দৰ্শন কৰে। সেয়ে মায়াকৃতিকে নিৰস্ত কৰা আপোনাক মই পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ।

Verse 38

करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥

হে প্ৰভু! আপুনি নিজে জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় ইচ্ছা নকৰে; তথাপি বন্ধ জীৱসকলৰ হিতাৰ্থে আপোনাৰ মায়াশক্তিৰ দ্বাৰা এই কাৰ্য সম্পন্ন হয়। যেনেকৈ চুম্বকৰ প্ৰভাৱত লোহাৰ টুকুৰা নৰে, তেনেকৈ আপোনাৰ দৃষ্টিত জড় প্ৰকৃতি চলমান হয়। গুণ-কর্মৰ সাক্ষী আপোনাক প্ৰণাম।

Verse 39

प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥

হে প্ৰভু! আপুনি এই জগতৰ আদিবৰাহ ৰূপে যুদ্ধে মহাপ্ৰতিৰোধী দানৱ হিৰণ্যাক্ষক মথি বধ কৰিছিল। তাৰ পিছত মোক—পৃথিৱীক—গৰ্ভোদক সাগৰৰ ৰসাতল জলৰ পৰা আপোনাৰ অগ্ৰদন্ত্ৰত তুলি বাহিৰলৈ আনিলে, যেন খেলি থকা হাতীয়ে পানীৰ পৰা পদ্ম তুলিছে। সেই বিভুক মই প্ৰণাম কৰোঁ।