Adhyaya 10
Daśa-lakṣaṇam: The Ten Topics, Virāṭ-Puruṣa Sense-Manifestation, and the Supreme Shelter (Āśraya)
এই অধ্যায় স্কন্ধ ২-ৰ ব্যাখ্যামূলক সংযোগবিন্দু। শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী প্ৰথমে ভাগৱতৰ দশ-লক্ষণ (দশ বিষয়) গণনা কৰি কয় যে বাকী নটা বিষয় দশম ‘আশ্ৰয়’—পৰম ভগৱান—ৰ অতীতত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈহে বৰ্ণিত। তেওঁ সৰ্গ (তত্ত্ব আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰাথমিক সৃষ্টি) আৰু বিসৰ্গ (গুণ-সংযোগৰ দ্বাৰা দ্বিতীয় সৃষ্টি)ৰ ভেদ দেখুৱাই, মন্বন্তৰ, পোষণ আদি শাসন-ব্যৱস্থাৰ বিষয়ো উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত মহাবিষ্ণুৰ প্ৰতিটো ব্ৰহ্মাণ্ডত গৰ্ভোদকশায়ী ৰূপে প্ৰৱেশ, ‘নাৰায়ণ’ নামৰ ব্যুৎপত্তি, আৰু কাল-গুণ-জীৱ-উপাদান সকলো প্ৰভুৰ কৃপাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল—এই কথা প্ৰতিপাদিত হয়। তাৰপিছত বিরাট-পুৰুষৰ ‘বিশ্বদেহ’ বৰ্ণনাত তেওঁৰ ইচ্ছাৰে ইন্দ্ৰিয়, বিষয় আৰু অধিদেৱতাসকলৰ প্ৰকাশৰ ক্ৰম আহে। শেষত স্থূল বিরাট-ৰূপ অতিক্ৰম কৰি শুদ্ধ ভক্তসকলে ভগৱানৰ দিৱ্য ব্যক্তিগত ৰূপ গ্ৰহণ কৰে বুলি নিশ্চিত কৰি, কাহিনী বিদুৰ–মৈত্ৰেয় সংলাপলৈ ঘূৰি পৰৱৰ্তী অংশৰ প্ৰশ্ন-আধাৰিত ব্যাখ্যাৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—শ্ৰীমদ্ভাগৱতত দহটা লক্ষণ আছে: সৰ্গ, বিসৰ্গ, স্থান, ভগৱানৰ পোষণ, ঊতি (প্ৰবৃত্তি), মন্বন্তৰ, ঈশানুকথা, নিৰোধ, মুক্তি আৰু আশ্ৰয় (পৰম তত্ত্ব)।
Verse 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
দশম—আশ্ৰয়-তত্ত্ব—ৰ বিশুদ্ধতা স্পষ্ট কৰিবলৈ, বাকী নটা লক্ষণ মহাত্মাসকলে কেতিয়াবা শ্রুতি-আধাৰত, কেতিয়াবা অৰ্থ-ব্যাখ্যাত, আৰু কেতিয়াবা সংক্ষিপ্তভাৱে সহজকৈ বৰ্ণনা কৰে।
Verse 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
পাঁচ ভূত, পাঁচ তন্মাত্ৰা, পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু মন—এই ষোল উপাদানৰ আদিসৃষ্টি ‘সৰ্গ’; আৰু ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা গুণ-ৱৈষম্যৰ পৰা হোৱা পৰৱৰ্তী সৃষ্টি ‘বিসৰ্গ’ (পৌৰুষ সৃষ্টি) বুলি স্মৃত।
Verse 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
জীৱৰ যথাৰ্থ স্থিতি ‘বৈকুণ্ঠ-বিজয়’—ভগৱানৰ বিধান মানি মনঃশান্তি লাভ; পোষণ হৈছে তেওঁৰ অনুগ্ৰহ। মন্বন্তৰ সদ্ধৰ্মৰ ব্যৱস্থা, আৰু ঊতি হৈছে কৰ্ম-বাসনা—ফলৰ আকাঙ্ক্ষা—ৰ পৰা উঠা প্ৰেৰণা।
Verse 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
ভগৱান হৰিৰ অৱতাৰ-চৰিত আৰু তেওঁৰ অনুগামী মহাভক্তসকলৰ কৰ্ম—এইবোৰকেই ‘ঈশকথা’ বুলি কোৱা হয়; নানান উপাখ্যানৰ দ্বাৰা ই সমৃদ্ধ হয়।
Verse 6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
নিৰোধ বুলিলে জীৱে নিজৰ বদ্ধ প্ৰবৃত্তি আৰু শক্তিসহ মহাবিষ্ণুৰ যোগনিদ্ৰাত লীন হৈ জগতৰ সংহাৰ হোৱা বুজায়। মুক্তি বুলিলে স্থূল‑সূক্ষ্ম দেহ ত্যাগ কৰি জীৱে নিজৰ স্বৰূপত চিৰস্থায়ীভাৱে স্থিত হোৱা বুজায়।
Verse 7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
যাৰ পৰা সৃষ্টিৰ আভাস, তাৰ আশ্ৰয় আৰু তাৰ নিৰোধ—সকলো নিৰ্ণীত হয়, সেয়াই আশ্ৰয়। তেওঁ পৰব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা বুলি খ্যাত; তেওঁৱেই পৰম সত্য, সৰ্বকাৰণ।
Verse 8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
ইন্দ্ৰিয়ৰ উপকৰণসহ যি জীৱ, সি অধ্যাত্মিক পুৰুষ। ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা অধিদৈৱিক। আৰু উভয়ৰ সংযোগ‑বিচ্ছেদে যি স্থূল দেহৰূপে দেখা যায়, সি অধিভৌতিক পুৰুষ।
Verse 9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
এই তিনটাৰ এটাৰ অভাৱত আনটো উপলব্ধ নহয়; এই ত্ৰয় পৰস্পৰাশ্ৰিত। কিন্তু যিজনে সকলোকে সাক্ষীভাৱে দেখে আৰু ‘আশ্ৰয়ৰো আশ্ৰয়’, সেই পৰমাত্মা স্বতন্ত্ৰ; তেওঁৱেই পৰম আশ্ৰয়।
Verse 10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
মহাবিষ্ণুৰূপ পুৰুষ কাৰণসাগৰৰ পৰা প্ৰকাশিত হৈ ব্ৰহ্মাণ্ডসমূহ পৃথক কৰিলে; প্ৰতিটো ব্ৰহ্মাণ্ডত শয়নস্থান বিচাৰি তেওঁ পবিত্ৰ গৰ্ভোদক জল সৃষ্টি কৰি তাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
ভগৱান নিজৰ সৃষ্ট জলৰাশিত সহস্ৰ বছৰ অৱস্থান কৰিলে। পৰম পুৰুষৰ পৰা উৎপন্ন জল ‘নাৰ’ বুলি কোৱা হয়, আৰু সেই জলত শয়ন কৰাত তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ নামে খ্যাত।
Verse 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
দ্ৰব্য, কৰ্ম, কাল, স্বভাৱ (গুণ) আৰু জীৱ—এই সকলো কেৱল তেওঁৰ অনুগ্ৰহতে আছে; তেওঁ উপেক্ষা কৰিলেই মুহূৰ্ততে সকলো অস্থিত্বহীন হয়।
Verse 13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
একমাত্ৰ প্ৰভু যোগনিদ্ৰাৰ শয্যাৰ পৰা উঠি, বৈচিত্ৰ্য সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে, নিজৰ মায়াশক্তিৰে সোণালী বৰ্ণৰ পৌৰুষ বীজক তিনিধা প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
প্ৰভুৰ একেটি পৌৰুষ শক্তি অধিদৈৱ, অধ্যাত্ম আৰু অধিভূত—এই তিন ভাগে বিভক্ত হয়; কেনেকৈ হয়, মোৰ পৰা শুনা।
Verse 15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
প্ৰকাশিত মহাবিষ্ণুৰ দিব্য দেহৰ ভিতৰত থকা আকাশৰ পৰা, তেওঁৰ চেষ্টাৰে, ইন্দ্ৰিয়-তেজ, মানসিক শক্তি আৰু দেহবল জন্মিল; তাৰ পিছত মহান প্ৰাণ—সমগ্ৰ জীৱনীশক্তিৰ মূল—উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
যেনেকৈ ৰজাৰ অনুগামীসকলে নিজৰ প্ৰভুক অনুসৰণ কৰে, তেনেকৈ সমষ্টি প্ৰাণশক্তি চলিলে সকলো জীৱ চলিত হয়; আৰু সি নিবৃত্ত হ’লে সকলোৰে ইন্দ্ৰিয়-কাৰ্যও থমকি যায়।
Verse 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
বিৰাট্-পুৰুষৰ প্ৰাণ-প্ৰেৰণাে উদ্দীপিত হৈ ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণা জন্মিল; আৰু তেওঁ পান আৰু ভোজন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁতেই মুখ উন্মুক্ত হৈ প্ৰকাশ পালে।
Verse 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
মুখৰ পৰা তালু প্ৰকাশ পালে, আৰু তাতেই জিভাও জন্মিল; তাৰ পাছত জিভাই আস্বাদ কৰিব পৰা নানা ৰস উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
পৰম প্ৰভুৱে কথা ক’বলৈ ইচ্ছা কৰোঁতেই মুখৰ পৰা বাণী ধ্বনিত হ’ল; আৰু সেই মুখৰ পৰাই বাণীৰ অধিষ্ঠাতা দেবতা অগ্নি প্ৰকাশ পালে। কিন্তু তেওঁ জলে শয়ান থাকোঁতে এই সকলো কাৰ্য দীৰ্ঘকাল স্থগিত আছিল।
Verse 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
তাৰ পাছত পৰম পুৰুষে গন্ধ শুঁঘিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁতেই নাসাৰন্ধ্ৰ আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাস প্ৰকাশ পালে; ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয় আৰু গন্ধ উদ্ভৱ হ’ল, আৰু গন্ধবাহী বায়ু-দেৱতাও প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
যেতিয়া সকলো অন্ধকাৰত আছিল, তেতিয়া ভগৱানে নিজকে আৰু সৃষ্টিক দেখিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে। তেতিয়া চকু প্ৰকাশ পালে; সূৰ্য জ্যোতি-দেৱতা, দৃষ্টিশক্তি আৰু দৰ্শনীয় বিষয়ো প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
মহর্ষিসকলৰ আত্মতত্ত্ব জানিবলৈ ইচ্ছা জাগ্ৰত হোৱাত, ভগৱানৰ শুনিবলৈ আকাঙ্ক্ষা উদিত হ’ল। তেতিয়া কাণ প্ৰকাশ পালে; দিশসমূহ অধিষ্ঠাত্রী, শ্ৰৱণশক্তি আৰু শ্ৰব্য বিষয়ো প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
যেতিয়া বস্তুৰ মৃদুতা-কাঠিন্য, লঘু-গুরু, উষ্ণ-শীত আদি গুণ অনুভৱ কৰিবলৈ ইচ্ছা জাগিল, তেতিয়া স্পৰ্শৰ আধাৰ ত্বক প্ৰকাশ পালে; ত্বকৰ ৰন্ধ্ৰ, দেহৰ ৰোম আৰু সিহঁতৰ অধিষ্ঠাতা (বৃক্ষদেৱতা)ও উৎপন্ন হ’ল। ত্বকৰ ভিতৰ-বাহিৰ বায়ুৰ আৱৰণ থাকি স্পৰ্শগুণ স্পষ্ট হ’ল।
Verse 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
তাৰপাছত পৰম পুৰুষে নানাবিধ কৰ্ম কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰাত তেওঁৰ দুটা হাত প্ৰকাশ পালে। লগতে হাতৰ বল, স্বৰ্গৰ দেৱ ইন্দ্ৰ আৰু উভয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰ্ম (গ্ৰহণ আদি)ও প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
তাৰপাছত গতি জয় কৰিবলৈ ইচ্ছা হোৱাত তেওঁৰ পদযুগল প্ৰকাশ পালে, আৰু পদৰ পৰা বিষ্ণু নামৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা উদ্ভৱ হ’ল। তেওঁৰ স্বয়ং তত্ত্বাবধানত মানুহে নিজৰ নিজৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা যজ্ঞত হৱি অৰ্পণত ব্যস্ত থাকে।
Verse 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
তেতিয়া কামসুখ, সন্তান-উৎপত্তি আৰু দিব্য অমৃতাস্বাদৰ বাবে ভগৱানে উপস্থ/শিশ্ন প্ৰকাশ কৰিলে; কামবিষয় আৰু প্ৰজাপতি অধিদেৱতা—দুয়ো তাৰ আশ্ৰয়ত।
Verse 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
তাৰ পিছত ভগৱানে আহাৰৰ মল ত্যাগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁতে গুদ আৰু পায়ু-ইন্দ্ৰিয় প্ৰকাশ পালে, আৰু তাৰ অধিদেৱতা মিত্ৰও প্ৰকাশিত হ’ল; ইন্দ্ৰিয় আৰু বিসৰ্জ্য বস্তু দুয়ো তাৰ আশ্ৰয়ত।
Verse 28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
তাৰ পিছত এক দেহৰ পৰা আন দেহলৈ গমন কৰিবলৈ ইচ্ছা হ’লে নাভিদ্বাৰ, অপান-বায়ু আৰু মৃত্যু একেলগে সৃষ্টি হ’ল; নাভি মৃত্যু আৰু পৃথকীকৰণ-শক্তি—দুয়োৰে আশ্ৰয়।
Verse 29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
অন্ন আৰু পানীয় গ্ৰহণৰ ইচ্ছাৰে উদৰ, অন্ত্ৰ আৰু নাড়ীসমূহ প্ৰকাশ পালে; নদী আৰু সাগৰ তেওঁলোকৰ তৃপ্তি আৰু পুষ্টিৰ আধাৰ হ’ল।
Verse 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
নিজৰ আত্ম-মায়াৰ লীলা ধ্যান কৰিবলৈ ইচ্ছা হ’লে হৃদয় প্ৰকাশ পালে; তাৰ পিছত মন, চন্দ্ৰ (মনৰ অধিদেৱ), সংকল্প আৰু কামো প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
ত্বকৰ পাতল আৱৰণ, চর্ম, মাংস, ৰক্ত, মেদ, মজ্জা আৰু অস্থি—এই সাত ধাতু পৃথিৱী, জল আৰু অগ্নিময়; প্ৰাণ আকাশ, জল আৰু বায়ুৰ পৰা উৎপন্ন।
Verse 32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
ইন্দ্ৰিয়সমূহ গুণাত্মক, আৰু গুণসমূহ ভূতাদি (অহংকাৰ)ৰ পৰা উৎপন্ন। মন সকলো বিকাৰৰ আশ্ৰয়, আৰু বুদ্ধি বিবেচনাজাত জ্ঞানৰ ৰূপ।
Verse 33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
এইদৰে মই তোমাক ভগৱানৰ স্থূল ৰূপ বৰ্ণনা কৰিলোঁ; সেয়া মহী আদি আঠ আৱৰণে বাহিৰৰ পৰা আচ্ছাদিত।
Verse 34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
ইয়াৰ পৰে আছে অতি সূক্ষ্মতম, অব্যক্ত আৰু নিৰ্বিশেষ তত্ত্ব—যাৰ ন আদি, ন মধ্য, ন অন্ত; সেয়া নিত্য আৰু বাক্-মনসৰ সীমাৰ অতীত।
Verse 35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
মই ভৌতিক দৃষ্টিৰে বৰ্ণনা কৰা ভগৱানৰ এই দুয়োটা ৰূপ—তেওঁক যথাৰ্থভাৱে জনা শুদ্ধ ভক্তসকলে মায়াসৃষ্ট বুলি ধৰি দুয়োটাকেই গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
সেই ভগৱানে ব্ৰহ্মৰূপ ধাৰণ কৰি নিজৰ দিব্য নাম-ৰূপ-গুণ-লীলা, পৰিকৰ আৰু বৈচিত্ৰ্য প্ৰকাশ কৰে; নিজে অকৰ্তা হয়েও কৰ্মত ৰত যেন দেখা যায়।
Verse 37
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, প্ৰজাপতি, মনু, দেৱতা, ঋষি, পিতৃগণ, সিদ্ধ-চাৰণ-গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, অসুৰ, গুহ্যক, কিন্নৰ, অপ্সৰা, নাগ-সৰ্প, কিম্পুৰুষ, মানুহ, মাতৃলোকবাসী, ৰাক্ষস, পিশাচ, প্ৰেত-ভূত-ৱিনায়ক, কূষ্মাণ্ড, উন্মাদ, বেতাল, যাতুধান, গ্ৰহ আদি—এই সকলোকে পৰমেশ্বৰ পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰে সৃষ্টি কৰে।
Verse 38
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, কিন্নৰ-অপ্সৰা, নাগ-সৰ্প, কিম্পুৰুষ, মানুহ, মাতৃলোকবাসী, ৰাক্ষস-পিশাচ আৰু প্ৰেত-ভূত-ৱিনায়ক—এই সকলোকে পৰমেশ্বৰ পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰে সৃষ্টি কৰে।
Verse 39
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, কূষ্মাণ্ড, উন্মাদ, বেতাল, যাতুধান, গ্ৰহ; লগতে খগ, মৃগ, পশু, বৃক্ষ, গিৰি, সৰীসৃপ—এই সকলোকে পৰমেশ্বৰ কৰ্ম অনুসাৰে সৃষ্টি কৰে।
Verse 40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, জল-স্থল-নভত বাস কৰা অন্য জীৱসমূহ—দ্বিবিধ আৰু চতুৰ্বিধ, শুভ-অশুভ আৰু মিশ্ৰ অৱস্থাৰ—এইবোৰেই কৰ্মৰ গতি; তেওঁলোক সকলোৱে নিজ নিজ পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰে পৰমেশ্বৰে সৃষ্টি কৰা।
Verse 41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিন গুণৰ ভেদে দেৱতা, মানুহ আৰু নৰকীয় জীৱ দেখা যায়। হে ৰাজন, একেক গুণো অন্য দুটাৰ মিশ্ৰণে ত্ৰিধা বিভক্ত হয়; যেতিয়া এটা গুণ অন্য দুটাৰ দ্বাৰা আচ্ছন্ন হয়, তেতিয়া জীৱৰ গতি আৰু স্বভাৱ তদনুযায়ী হয়।
Verse 42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
সেই ভগৱানেই জগতৰ ধাতা আৰু ধৰ্ম-ৰূপ ধাৰণকাৰী। সৃষ্টিক স্থাপন কৰি তেওঁ তিৰ্যক্, মানুহ আৰু দেৱ আদি ৰূপে বিশ্বক পোষণ কৰে আৰু অৱতাৰ ৰূপে আহি বন্ধিত জীৱক উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
তাৰ পাছত কল্পান্তে ভগৱান কালাগ্নি-ৰুদ্ৰ-স্বৰূপে নিজৰেই সৃষ্ট জগতখন সময় আহিলে সংহাৰ কৰে, যেন বায়ুৱে মেঘপুঞ্জ আঁতৰাই দিয়ে।
Verse 44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
এইদৰে ভগৱত্তম ভগৱানৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা হ’ল। কিন্তু শুদ্ধ ভক্তসকল এই বৰ্ণনাৰো ঊৰ্ধ্বে, অধিক মহিমাময় দিব্য দৰ্শন লাভ কৰিবলৈ যোগ্য।
Verse 45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
পৰম ভগৱানৰ সৃষ্টিৰ আৰম্ভণি আৰু প্ৰলয় আদি কৰ্মত প্ৰত্যক্ষ কৰ্তৃত্ব আৰোপ কৰা নাযায়। বেদত তেওঁৰ প্ৰত্যক্ষ হস্তক্ষেপৰ বৰ্ণনা আছে, সেয়া কেৱল ‘প্ৰকৃতিয়েই কৰ্তা’ এই ধাৰণা নিবারণৰ বাবে; ই মায়াৰ আৰোপিত ব্যাখ্যা।
Verse 46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
এইটো ব্ৰহ্মাৰ এক দিনৰ সময়সীমাত সৃষ্টিলয়-প্ৰক্ৰিয়াৰ সংক্ষিপ্ত বিধিনিয়ম। এই সাধাৰণ বিধিতেই প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত সৰ্গ ঘটে, আৰু মহত্তত্ত্বৰ সৃষ্টিত প্ৰকৃতিৰ বিস্তাৰ-প্ৰসাৰণো এই নিয়মতেই হয়।
Verse 47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
হে ৰাজা, কালৰ পৰিমাপ আৰু তাৰ স্থূল-সূক্ষ্ম লক্ষণৰূপ মই আগলৈ যথাক্ৰমে ব্যাখ্যা কৰিম; কিন্তু এতিয়া তুমি পদ্ম-কল্পৰ কথা শুনা।
Verse 48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
শৌনক ঋষিয়ে ক’লে—হে সূত, আপুনি আগতে আমাক কৈছিল যে ভাগৱতোত্তম বিদুৰ (ক্ষত্তা) অতি দুস্ত্যজ আত্মীয়-স্বজন ত্যাগ কৰি পৃথিৱীৰ তীৰ্থস্থানসমূহত ভ্ৰমণ কৰিছিল। সেয়ে এতিয়া মই বিদুৰৰ বিষয়ে সুধিছোঁ।
Verse 49
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
শৌনক ঋষিয়ে ক’লে—হে সৌম্য, বিদুৰ (ক্ষত্তা) আৰু কৌশাৰবি মৈত্রেয়ৰ মাজত যি অধ্যাত্মাশ্ৰিত সংলাপ হৈছিল, বিদুৰে কি সুধিছিল আৰু মৈত্রেয়ে কোন তত্ত্ব উত্তৰ দিছিল—সেয়া আমাক কওক। লগতে বিদুৰে কিয় আত্মীয়-সম্পৰ্ক ত্যাগ কৰিছিল, কিয় পুনৰ ঘৰলৈ আহিছিল, আৰু তীৰ্থস্থানত তেওঁ কি কি আচৰণ কৰিছিল—সেয়াও জনাওক।
Verse 50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
হে সৌম্য, আমাক বিদুৰৰ সকলো আচৰণ কওক—তেওঁ কিয় আত্মীয়-সম্পৰ্ক ত্যাগ কৰিছিল, কেনেকৈ পুনৰ ঘৰলৈ আহিছিল, আৰু তীৰ্থস্থানত তেওঁ কি কি আচৰণ কৰিছিল; লগতে মৈত্রেয়ৰ উপদেশৰ সাৰো যথার্থভাৱে জনাওক।
Verse 51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
শ্ৰী সূত গোস্বামী ক’লে—ৰাজা পৰীক্ষিতৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত মহামুনিয়ে যি কৈছিল, সেই কথাই প্ৰশ্নানুসাৰে ক্ৰমে মই তোমালোকক ক’ম; মনোযোগেৰে শুনা।
Frequently Asked Questions
Because āśraya (Bhagavān) is transcendental and independent, the Bhāgavatam uses the dependent categories—creation, time, guṇas, karmic governance, and dissolution—as inferential and direct teaching tools. By showing that sarga/visarga, the worlds (sthāna), and even liberation (mukti) rely on the Supreme, the text isolates the āśraya as the final explanatory ground: the shelter of all shelters.
Sarga is the elementary creation of foundational categories—elements, sense objects, and sense instruments (including mind). Visarga is the subsequent, resultant creation that unfolds through the interaction of the material modes (guṇas), leading to differentiated forms, functions, and living situations within the cosmos.
Nārāyaṇa is the Supreme Person who lies upon the transcendental waters within the universe. The waters are called nāra because they emanate from the Supreme Nara (the personal Absolute), and because He rests upon (ayana) those waters, He is known as Nārāyaṇa.
Adhyātmika refers to the individual embodied experiencer with sense instruments; adhidaivika refers to the presiding deities controlling those senses; adhibhautika refers to the perceivable embodied field/object level. The framework teaches interdependence within conditioned experience, while highlighting that the Supreme Being remains independent as the ultimate shelter beyond all three.
It denies materialistic misreadings that reduce the cosmos to autonomous nature while also clarifying the Lord’s transcendence: material nature operates as His energy under His sanction. Vedic statements of ‘direct’ divine action are presented to negate the misconception that prakṛti is the ultimate creator, not to imply the Lord is forced into mechanical labor like a finite agent.