Adhyaya 50
Jarāsandha’s Siege of Mathurā, Kṛṣṇa-Balarāma’s Victory, and the Founding of Dvārakā amid Kālayavana’s Threat
কংসৰ মৃত্যুৰ পিছত তাৰ বিধৱা ৰাণী অষ্টি আৰু প্ৰাপ্তিয়ে পিতৃ জৰাসন্ধক উচটাই তোলে। তেওঁ যাদৱসকলক নিঃশেষ কৰিবলৈ স্থিৰ কৰি তেইশ অক্ষৌহিণী সেনা লৈ মথুৰা অৱৰোধ কৰে। জগত্কাৰণ শ্ৰীকৃষ্ণে মানুহসদৃশ নীতিত দেশ-কাল-উদ্দেশ্য বিবেচনা কৰি—ভূভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ সেনা ধ্বংস কৰিব, কিন্তু ভৱিষ্যৎ কাৰ্যৰ বাবে জৰাসন্ধক বধ নকৰিব বুলি স্থিৰ কৰে। দিব্য ৰথ আৰু অস্ত্ৰ প্ৰকাশ পায়; শ্ৰীকৃষ্ণ-বলৰামে অল্পবল লৈ ওলাই জৰাসন্ধৰ অপমানবাক্য নীৰৱ কৰি বাণবৃষ্টিত মাগধ সেনাক বিধ্বস্ত কৰে; ৰণভূমি ৰক্তনদীৰ দৰে দেখা যায়। বলৰামে জৰাসন্ধক ধৰে, কিন্তু শ্ৰীকৃষ্ণে বাঁধিবলৈ বাধা দি লজ্জিত ৰজাক মুক্ত কৰে আৰু কৰ্মফলৰূপ পৰাজয় গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। এইদৰে সতৰ বাৰ পৰাজয়ৰ পুনৰাবৃত্তি সংক্ষেপে উল্লেখ হয়। তাৰ পাছত কালযবন বৃহৎ যবন সেনা লৈ আহিলে দ্বিমুখ বিপদ দেখি শ্ৰীকৃষ্ণে বিশ্বকৰ্মাৰ দ্বাৰা সাগৰতীৰত অজেয় দুৰ্গনগৰী দ্বাৰকা নিৰ্মাণ কৰায়, দেবদানে সমৃদ্ধ কৰে, প্ৰজাক তাত স্থানান্তৰ কৰে আৰু যবনৰ সন্মুখীন হ’বলৈ সাজু হয়—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ পলায়ন-উদ্ধাৰ লীলাৰ ভূমিকা।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अस्ति: प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दु:खार्ते ईयतु: स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! কংস নিহত হোৱাত তাৰ দুজনী মহিষী, অস্তি আৰু প্ৰাপ্তি, স্বামীৰ মৃত্যুৰ শোকে ব্যাকুল হৈ পিতৃগৃহলৈ গ’ল।
Verse 2
पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दु:खिते । वेदयां चक्रतु: सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥
দুখিত ৰাণীসকলে নিজৰ পিতা মগধৰাজ জৰাসন্ধক তেওঁলোক কেনেকৈ বিধৱা হ’ল তাৰ কাৰণসহ সকলো কথা জনালে।
Verse 3
स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥
হে নৃপ, সেই অপ্রিয় সংবাদ শুনি মগধৰাজ জৰাসন্ধ শোক আৰু ক্ৰোধে ভৰি উঠিল আৰু যাদৱসকলক পৃথিৱীৰ পৰা উৎখাত কৰিবলৈ পৰম উদ্যোগ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृत: । यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतोदिशम् ॥ ४ ॥
তেইশ অক্ষৌহিণী সেনাৰে আৱৃত হৈ সি যাদুৰাজধানী মথুৰাক সকলো দিশৰ পৰা অবৰোধ কৰিলে।
Verse 5
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
সেই সেনাবলক তীৰ ভাঙি উথলি উঠা সাগৰৰ দৰে দেখি, নিজৰ নগৰ অবৰুদ্ধ আৰু স্বজন ভয়াকুল হোৱা দেখি, জগতৰ কাৰণ হয়েও মানৱলীলা ধাৰণ কৰা ভগৱান হৰি শ্ৰীকৃষ্ণে দেশ-কাল আৰু নিজৰ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি কি কৰা উচিত সেয়া চিন্তা কৰিলে।
Verse 6
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
সেই সেনাবলক তীৰ ভাঙি উথলি উঠা সাগৰৰ দৰে দেখি, নিজৰ নগৰ অবৰুদ্ধ আৰু স্বজন ভয়াকুল হোৱা দেখি, জগতৰ কাৰণ হয়েও মানৱলীলা ধাৰণ কৰা ভগৱান হৰি শ্ৰীকৃষ্ণে দেশ-কাল আৰু নিজৰ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি কি কৰা উচিত সেয়া চিন্তা কৰিলে।
Verse 7
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[ভগৱানে চিন্তা কৰিলে:] এই সেনাবল পৃথিৱীৰ ওপৰত এক ভাৰ; মগধৰাজে অধীন ৰজাসকলৰ সৈন্য এনে ইয়াত একত্ৰ কৰিছে। পদাতিক, অশ্ব, ৰথ আৰু গজৰ অক্ষৌহিণী হিচাপে গণ্য এই বাহিনী মই বিনাশ কৰিম; কিন্তু জৰাসন্ধক হত্যা কৰা উচিত নহয়, কিয়নো ভৱিষ্যতে সি পুনৰ সেনা গোটাব।
Verse 8
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[ভগৱানে মনতে ভাবিলে—] এই সেনা পৃথিৱীৰ ওপৰত ভাৰ; মগধৰ ৰজা জৰাসন্ধে অধীন ৰজাসকলৰ পৰা একত্ৰ কৰা অক্ষৌহিণী—পদাতিক, অশ্ব, ৰথ আৰু গজসহ—মই বিনাশ কৰিম। কিন্তু জৰাসন্ধক মই হত্যা নকৰিম; কিয়নো আগলৈ সি পুনৰ সেনা গঠন কৰিব।
Verse 9
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥
মোৰ এই অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য এটাই—ভূভাৰ হৰণ কৰা, সাধুসকলক ৰক্ষা কৰা আৰু দুষ্টসকলক বিনাশ কৰা।
Verse 10
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देह: संभ्रियते मया । विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्वचित् ॥ १० ॥
ধৰ্মৰ ৰক্ষাৰ বাবে মই আন আন দেহো ধাৰণ কৰোঁ; আৰু কালৰ প্ৰবাহত যেতিয়া অধৰ্ম বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া তাক নিবাৰণ কৰিবলৈ মই প্ৰকট হওঁ।
Verse 11
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्य: ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥
গোবিন্দ এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতেই আকাশৰ পৰা সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান দুটা ৰথ হঠাৎ উপস্থিত হ’ল—সাৰথি আৰু সকলো সামগ্ৰীসহ।
Verse 12
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हृषीकेश: सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
প্ৰভুৰ চিৰন্তন দিব্য অস্ত্ৰসমূহো স্বয়ং প্ৰকাশ পালে। সেগুলি দেখি ইন্দ্ৰিয়েশ্বৰ হৃষীকেশ শ্ৰীকৃষ্ণে তেতিয়া সংকর্ষণ (বলৰাম)-ক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 13
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
হে আৰ্য বলৰাম! চোৱা, তোমাৰ আশ্ৰিত যাদৱসকলৰ ওপৰত এই বিপদ আহি পৰিছে। প্ৰভু, তোমাৰ নিজ ৰথ আৰু প্ৰিয় অস্ত্ৰসমূহো আগত উপস্থিত। ঈশ্বৰ, সাধুসকলৰ মঙ্গল সাধনেই আমাৰ জন্মৰ উদ্দেশ্য; সেয়ে পৃথিৱীৰ তেইশ সেনাৰূপ ভাৰ তুমি আঁতৰাই দিয়া।
Verse 14
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
হে আৰ্য বলৰাম! চোৱা, তোমাৰ আশ্ৰিত যাদৱসকলৰ ওপৰত এই বিপদ আহি পৰিছে। প্ৰভু, তোমাৰ নিজ ৰথ আৰু প্ৰিয় অস্ত্ৰসমূহো আগত উপস্থিত। ঈশ্বৰ, সাধুসকলৰ মঙ্গল সাধনেই আমাৰ জন্মৰ উদ্দেশ্য; সেয়ে পৃথিৱীৰ তেইশ সেনাৰূপ ভাৰ তুমি আঁতৰাই দিয়া।
Verse 15
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतु: स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥ १५ ॥
এইদৰে পৰামৰ্শ কৰি দাশাৰ্হদ্বয়—শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰাম—কবচ পিন্ধি, দীপ্তিমান অস্ত্ৰে সজ্জিত হৈ ৰথে নগৰৰ পৰা ওলাই গ’ল। তেওঁলোকৰ সৈতে আছিল অতি সামান্য সৈন্যদল।
Verse 16
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथि: । ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथु: ॥ १६ ॥
নগৰৰ পৰা ওলাই, দাৰুকক সাৰথি কৰি হৰিয়ে শঙ্খ ধ্বনি কৰিলে। তেতিয়া শত্রুসেনাৰ হৃদয়ত ভয়ৰ কঁপনি উঠিল।
Verse 17
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १७ ॥
মগধৰাজ জরাসন্ধে তেওঁলোক দুজনক দেখি ক’লে—“হে কৃষ্ণ, পুৰুষাধম! এজন বালকৰ সৈতে একেলগে যুদ্ধ কৰা লাজৰ কথা; সেয়ে মই তোমাৰ সৈতে একাই যুদ্ধ কৰিব নোখোজোঁ। হে মূৰ্খ, তুমি লুকাই থাকো; হে স্বজনহন্তা, আঁতৰি যা—মই তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ নকৰোঁ।”
Verse 18
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १८ ॥
হে ৰাম! যদি তোমাৰ বিশ্বাস থাকে তেন্তে ধৈৰ্য ধৰি মোৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা। মোৰ শৰৰে ছিন্ন দেহ ত্যাগ কৰি স্বৰ্গলৈ যোৱা, নহ’লে মোক বধ কৰা।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षत: ॥ १९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—সত্য শূৰবীৰে কেৱল ডাঙৰ কথা নকয়; কৰ্মতেই পৌৰুষ দেখুৱায়। হে ৰাজন, ব্যাকুল হৈ মৰিব খোজা জনৰ কথা আমি গ্ৰহণ নকৰোঁ।
Verse 20
श्रीशुक उवाच जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभि: ॥ २० ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—জৰাসন্ধৰ পুত্ৰ মহাবলসমূহ লৈ মধুবংশীয় মাধৱদ্বয়ৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়ি আহি অধিক শক্তিৰে তেওঁলোকক ঘেৰিলে। যেনেকৈ বায়ুৱে মেঘেৰে সূৰ্যক বা ধূলিৰে অগ্নিক ঢাকি দিয়ে, তেনেকৈ তেওঁলোকৰ সৈন্য, ৰথ, ধ্বজা, ঘোঁৰা আৰু সাৰথিসহ আৱৰি ধৰিলে।
Verse 21
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे । स्त्रिय: पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिता: सम्मुमुहु: शुचार्दिता: ॥ २१ ॥
নগৰৰ অট্টালিকা, প্ৰাসাদ আৰু উচ্চ গোপুৰদ্বাৰত আশ্ৰয় লৈ থকা নাৰীসকলে যেতিয়া গৰুড় আৰু তালচিহ্নিত ধ্বজযুক্ত হৰি-ৰামৰ ৰথ যুদ্ধক্ষেত্ৰত আৰু দেখা নাপালে, তেতিয়া শোকে বিদীৰ্ণ হৈ মূৰ্ছা গ’ল।
Verse 22
हरि: परानीकपयोमुचां मुहु: शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् । स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २२ ॥
মেঘৰ দৰে গোট খোৱা প্ৰতিপক্ষ সেনাৰ নিৰন্তৰ আৰু ভয়ংকৰ শৰবৃষ্টিত নিজৰ সৈন্য পীড়িত হোৱা দেখি, দেৱ-অসুৰে আৰাধিত হৰি ভগৱানে নিজৰ উত্তম শাৰ্ঙ্গ ধনুখন গম্ভীৰভাৱে টংকাৰ দিলে।
Verse 23
गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् । निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २३ ॥
ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে তূণীৰৰ পৰা শৰ লৈ ধনুত সংযোজন কৰি, প্ৰত্যঞ্চা টানি, তীক্ষ্ণ বাণৰ অবিৰাম বৰ্ষণ কৰিলে। সেই বাণে শত্রুৰ ৰথ, হাতী, ঘোঁৰা আৰু পদাতিকক বিধ্বস্ত কৰিলে; প্ৰভুৰ বাণনিক্ষেপ জ্বলন্ত অগ্নিচক্ৰৰ দৰে দীপ্তিময় দেখা গ’ল।
Verse 24
निर्भिन्नकुम्भा: करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वा: शरवृक्णकन्धरा: । रथा हताश्वध्वजसूतनायका: पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धरा: ॥ २४ ॥
কুম্ভস্থল ফাটি যোৱাত হাতীবোৰ মাটিত লুটাই পৰিল; শৰৰে গলা কটা ঘোঁৰাবোৰ বহু ঠাইত পৰি ৰ’ল। ঘোঁৰা, ধ্বজ, সাৰথি আৰু নায়কসহ ৰথবোৰ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল, আৰু পদাতিকসকল কটা বাহু, উৰু আৰু কাঁধ লৈ ঢলি পৰিল।
Verse 25
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ৰণক্ষেত্ৰত মানুহ, হাতী আৰু ঘোঁৰা খণ্ডিত হোৱাত তেওঁলোকৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰা ৰক্তৰ শত শত নদী বোৱাই উঠিল। সেই ৰক্তনদীত বাহু সাপৰ দৰে, মানুহৰ মূৰ কচ্ছপৰ দৰে, মৃত হাতী দ্বীপৰ দৰে আৰু মৃত ঘোঁৰা কুমিৰৰ দৰে দেখা গ’ল; হাত আৰু উৰু মাছৰ দৰে, কেশ শৈৱালৰ দৰে, ধনু ঢৌৰ দৰে আৰু নানা অস্ত্ৰ ঝোপঝাড়ৰ দৰে ভাসি আছিল।
Verse 26
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
সেই ৰক্তনদীত হাত আৰু উৰু মাছৰ দৰে, নৰকেশ শৈৱালৰ দৰে, ধনু ঢৌৰ দৰে আৰু অস্ত্ৰ ঝোপঝাড়ৰ দৰে ঘন আছিল। ছুৰিকাবোৰ ভয়ংকৰ ঘূৰ্ণিৰ দৰে, আৰু মহামণি-ৰত্ন আৰু অলংকাৰ পাথৰ-কঙ্কৰৰ দৰে ছড়াই আছিল; এইদৰে ৰক্তপ্ৰবাহ সৰ্বত্র বিস্তৃত হ’ল।
Verse 27
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
এই ৰক্তপ্ৰবাহ যুদ্ধত ভীৰুসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ আছিল, কিন্তু ধীৰ-সাহসীসকলৰ বাবে পৰস্পৰ হর্ষদায়ক হ’ল। তাত আপৰিমেয় তেজস্বী শ্ৰীসংকৰ্ষণে মুষল দিয়ে পাৰ হ’বলৈ চেষ্টা কৰা উদ্ধত শত্রুসকলক নিপাত কৰিলে।
Verse 28
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
যুদ্ধক্ষেত্ৰত কটা যোৱা মানুহ, হাতী আৰু ঘোঁৰাৰ অংগৰ পৰা শ শ তেজৰ নদী বৈছিল। এই নদীসমূহত বাহুবোৰ সাপৰ দৰে, মূৰবোৰ কচ্ছপৰ দৰে, মৃত হাতীবোৰ দ্বীপৰ দৰে আৰু মৃত ঘোঁৰাবোৰ ঘৰিয়ালৰ দৰে দেখা গৈছিল। এয়া আছিল জগতৰ ঈশ্বৰৰ লীলা।
Verse 29
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥
যিজনে নিজৰ লীলাৰে ত্ৰিভুবনৰ সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰে আৰু যিজন অনন্ত গুণৰ অধিকাৰী, তেওঁৰ বাবে শত্ৰুপক্ষক দমন কৰাটো কোনো আচৰিত কথা নহয়। তথাপিও, যেতিয়া ভগৱানে মানুহৰ দৰে আচৰণ কৰে, তেতিয়া ঋষিসকলে তেওঁৰ কাৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰে।
Verse 30
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥
জৰাসন্ধৰ ৰথ হেৰাই গৈছিল আৰু তেওঁৰ সকলো সৈন্য নিহত হৈছিল, কেৱল তেওঁৰ প্ৰাণটোহে বাকী আছিল। সেই সময়ত ভগৱান বলৰামে সেই মহাবলী যোদ্ধাজনক বলপূৰ্বকভাৱে তেনেদৰে ধৰি পেলালে, যেনেকৈ এটা সিংহই আন এটা সিংহক ধৰি পেলায়।
Verse 31
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥
বৰুণৰ দিব্য পাশ আৰু অন্যান্য মানৱীয় ৰছীৰে, বলৰামে জৰাসন্ধক বান্ধিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে, যিয়ে অনেক শত্ৰুক বধ কৰিছিল। কিন্তু ভগৱান গোবিন্দৰ জৰাসন্ধৰ জৰিয়তে এটা উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিবলগীয়া আছিল, সেয়েহে তেওঁ বলৰামক বাধা দিলে।
Verse 32
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
জৰাসন্ধ, যাক যোদ্ধাসকলে অতিশয় সন্মান কৰিছিল, জগতৰ দুই প্ৰভুৰ দ্বাৰা মুক্ত হোৱাৰ পিছত লজ্জিত হৈ তপস্যা কৰাৰ সিদ্ধান্ত ললে। কিন্তু বাটত, কেইবাজনো ৰজাই তেওঁক আধ্যাত্মিক জ্ঞান আৰু লৌকিক যুক্তিৰে বুজাই দিলে যে তেওঁ সন্ন্যাসৰ ধাৰণা ত্যাগ কৰা উচিত। তেওঁলোকে ক’লে, 'যদুসকলৰ হাতত তোমাৰ পৰাজয় কেৱল তোমাৰ অতীত কৰ্মৰ অপৰিহাৰ্য ফল।'
Verse 33
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
লোকনাথ দুজন প্ৰভুৱে মুক্ত কৰি দিয়াত বীৰসম্মত জরাসন্ধ লজ্জিত হৈ তপস্যাৰ সংকল্প কৰিলে। কিন্তু পথত বহু ৰজাই আধ্যাত্মিক জ্ঞান আৰু লোকিক যুক্তিৰে তাক নিবৃত্ত কৰি ক’লে—“যাদৱসকলৰ হাতত তোমাৰ পৰাজয় পূৰ্বকৰ্ম-বন্ধনৰ অনিবার্য ফল।”
Verse 34
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३४ ॥
তাৰ সকলো সেনাদল নিহত হ’ল আৰু ভগৱানে তাক উপেক্ষা কৰাত, বৃহদ্ৰথ-পুত্ৰ ৰজা জরাসন্ধ দুখী মনে মগধ ৰাজ্যলৈ উভতি গ’ল।
Verse 35
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
মুকুন্দ প্ৰভুৱে নিজৰ সেনাবল অক্ষত ৰাখি শত্রুসেনাৰ সাগৰ পাৰ কৰিলে। ত্ৰিদশ দেৱতাই পুষ্পবৃষ্টি কৰি তেওঁক অভিনন্দন জনালে। মথুৰাবাসীসকল উদ্বেগৰ জ্বৰ পৰা মুক্ত হৈ আনন্দিত মনে তেওঁক আদৰিবলৈ আহিল, আৰু সূত, মাগধ আৰু বন্দীসকলে তেওঁৰ বিজয়গান গালে।
Verse 36
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
মুকুন্দ প্ৰভুৱে নিজৰ সেনাবল অক্ষত ৰাখি শত্রুসেনাৰ সাগৰ পাৰ কৰিলে। ত্ৰিদশ দেৱতাই পুষ্পবৃষ্টি কৰি তেওঁক অভিনন্দন জনালে। মথুৰাবাসীসকল উদ্বেগৰ জ্বৰ পৰা মুক্ত হৈ আনন্দিত মনে তেওঁক আদৰিবলৈ আহিল, আৰু সূত, মাগধ আৰু বন্দীসকলে তেওঁৰ বিজয়গান গালে।
Verse 37
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
প্ৰভু নগৰত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই শঙ্খ আৰু দুন্দুভি ধ্বনিত হ’ল; বহু ভেৰী-তূৰ্য, বীণা, বেণু আৰু মৃদংগ একেলগে বাজিবলৈ ধৰিলে। পথত পানী ছটিয়াই সিক্ত কৰা হৈছিল, জনতা উল্লসিত, পতাকাৰে নগৰ সুশোভিত; উৎসৱৰ তোৰণ বাঁধা আছিল আৰু বেদমন্ত্ৰৰ ব্রহ্মঘোষে নগৰ মুখৰিত হৈছিল।
Verse 38
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
প্ৰভু যেতিয়া নিজৰ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া শঙ্খ-দুন্দুভি ধ্বনিত হ’ল; ভেৰী-তূৰ্য, বহু ঢোল, বীণা, বাঁহী আৰু মৃদংগ একেলগে বাজিল। পথত পানী ছিটোৱা হৈছিল, সৰ্বত্ৰ পতাকা, আৰু দুৱাৰসমূহ উৎসৱৰ তোৰণেৰে সজোৱা; জনতা আনন্দিত, আৰু নগৰ বেদমন্ত্ৰৰ ব্ৰহ্মঘোষেৰে গুঞ্জৰিত হ’ল।
Verse 39
निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरै: । निरीक्ष्यमाण: सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनै: ॥ ३९ ॥
নগৰৰ নাৰীসকলে স্নেহভৰে প্ৰভুক চাই, প্ৰেমে বিস্তৃত চকুৰে, তেওঁৰ ওপৰত ফুলৰ মালা, দই, অক্ষত চাউল, ভাজা চাউল আৰু নতুন অংকুৰ ছটিয়ালে।
Verse 40
आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभु: ॥ ४० ॥
তাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণে যুদ্ধক্ষেত্ৰত পৰি থকা সকলো ধন—অৰ্থাৎ নিহত বীৰসকলৰ অসংখ্য অলংকাৰ—যদুৰাজলৈ আনি অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 41
एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबल: । युयुधे मागधो राजा यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ ४१ ॥
এইদৰে মগধৰ ৰজাই সতৰ বাৰ একে ধৰণে পৰাজয় ভোগ কৰিলে; তথাপি সি অক্ষৌহিণী বাহিনী লৈ শ্ৰীকৃষ্ণে ৰক্ষা কৰা যদুসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰি থাকিল।
Verse 42
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णय: कृष्णतेजसा । हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृप: ॥ ४२ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণৰ তেজে বৃষ্ণিসকলে জরাসন্ধৰ সকলো বাহিনী নিশ্চয়কৈ ধ্বংস কৰিছিল; আৰু তাৰ সকলো সৈন্য নিহত হ’লে, শত্রুসকলে তাক এৰি দিলে সেই ৰজা পুনৰ গুচি যেত।
Verse 43
अष्टादशमसङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । नारदप्रेषितो वीरो यवन: प्रत्यदृश्यत ॥ ४३ ॥
অষ্টাদশ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’বলৈ যোৱা সময়তে, তাৰ মাজতে নাৰদে প্ৰেৰিত বীৰ যৱন কালযৱন ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰকট হ’ল।
Verse 44
रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभि: । नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान् ॥ ४४ ॥
সেই যৱনে মথুৰালৈ আহি ত্ৰিশ কোটি ম্লেচ্ছ সৈন্যৰে নগৰী ঘেৰাও কৰিলে। মানৱলোকে তাৰ কোনো প্ৰতিদ্বন্দ্বী নাছিল, কিন্তু সি শুনিছিল যে বৃষ্ণিসকল তাৰ সমকক্ষ।
Verse 45
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्ण: सङ्कर्षणसहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४५ ॥
তাক দেখি, সঙ্কৰ্ষণসহ শ্ৰীকৃষ্ণে চিন্তা কৰি ক’লে—“আহা! আজি যদুসকলৰ ওপৰত দুয়োফালৰ পৰা মহা বিপদ আহি পৰিছে।”
Verse 46
यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबल: । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥ ४६ ॥
এই মহাবলী যৱনে আজিেই আমাক অৱৰোধ কৰিছে; আৰু মাগধৰ ৰজাও আজি, কাইলৈ বা পৰহিলৈ নিশ্চয় আহিব।
Verse 47
आवयो: युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुत: । बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४७ ॥
আমি দুয়ো যদি কালযৱনৰ সৈতে যুঁজত ব্যস্ত থাকোঁ আৰু সেই সময়ত বলৱান জৰাসন্ধ আহি পৰে, তেন্তে সি আমাৰ বংশীয়-বন্ধুসকলক হত্যা কৰিব অথবা তেওঁলোকক নিজৰ নগৰলৈ লৈ যাব।
Verse 48
तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४८ ॥
সেয়ে আজিয়েই আমি এনে এক দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিম, যাক মানৱবল ভেদ কৰিব নোৱাৰে। তাত আত্মীয়সকলক স্থাপন কৰি পাছত সেই যৱন ৰজাক বধ কৰিম।
Verse 49
इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् । अन्त:समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ४९ ॥
এনেদৰে বলৰামৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি ভগৱানে সমুদ্ৰৰ ভিতৰত দ্বাদশ যোজন পৰিধিৰ এক দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰালে, আৰু সেই দুৰ্গৰ ভিতৰত সকলো অদ্ভুত বস্তুৰে ভৰা এক নগৰ গঢ়ালে।
Verse 50
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
সেই নগৰৰ নিৰ্মাণত বিশ্বকৰ্মাৰ সম্পূৰ্ণ বিজ্ঞানজ্ঞান আৰু শিল্পনৈপুণ্য স্পষ্ট দেখা গৈছিল। প্ৰশস্ত ৰথ্যা, চত্বর আৰু বাণিজ্যবীথিসমূহ বাস্তু-নিয়ম অনুসাৰে সুসজ্জিত আছিল; দেৱলোকীয় বৃক্ষ-লতাৰে সমৃদ্ধ উদ্যান আৰু বিচিত্ৰ উপবনে শোভা পাইছিল। আকাশস্পৰ্শী স্বৰ্ণশিখৰযুক্ত গোপুৰ আৰু স্ফটিক অট্টালিকা দীপ্তিমান আছিল। ৰজত-পিতলৰ কোষ্ঠাগাৰ; গৃহসমূহৰ ওপৰত ৰত্নকূট, আগফালে স্বৰ্ণকুম্ভ, আৰু মেঝেত মহামৰকত জড়োৱা আছিল। প্ৰতিটো গৃহত প্ৰহৰী-মিনাৰ আৰু গৃহদেৱতাৰ মন্দিৰ আছিল। চাৰিবৰ্ণৰ জনতাৰে পূৰ্ণ সেই নগৰ, যদুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰাসাদসমূহে বিশেষভাৱে উজ্জ্বল কৰিছিল।
Verse 51
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
সেই নগৰৰ নিৰ্মাণত বিশ্বকৰ্মাৰ সম্পূৰ্ণ বিজ্ঞানজ্ঞান আৰু শিল্পনৈপুণ্য স্পষ্ট দেখা গৈছিল। প্ৰশস্ত ৰথ্যা, চত্বর আৰু বাণিজ্যবীথিসমূহ বাস্তু-নিয়ম অনুসাৰে সুসজ্জিত আছিল; দেৱলোকীয় বৃক্ষ-লতাৰে সমৃদ্ধ উদ্যান আৰু বিচিত্ৰ উপবনে শোভা পাইছিল। আকাশস্পৰ্শী স্বৰ্ণশিখৰযুক্ত গোপুৰ আৰু স্ফটিক অট্টালিকা দীপ্তিমান আছিল। ৰজত-পিতলৰ কোষ্ঠাগাৰ; গৃহসমূহৰ ওপৰত ৰত্নকূট, আগফালে স্বৰ্ণকুম্ভ, আৰু মেঝেত মহামৰকত জড়োৱা আছিল। প্ৰতিটো গৃহত প্ৰহৰী-মিনাৰ আৰু গৃহদেৱতাৰ মন্দিৰ আছিল। চাৰিবৰ্ণৰ জনতাৰে পূৰ্ণ সেই নগৰ, যদুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰাসাদসমূহে বিশেষভাৱে উজ্জ্বল কৰিছিল।
Verse 52
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
সেই নগৰৰ নিৰ্মাণত বিশ্বকৰ্মাৰ সম্পূৰ্ণ বিজ্ঞানজ্ঞান আৰু শিল্পনৈপুণ্য স্পষ্ট দেখা গৈছিল। প্ৰশস্ত ৰথ্যা, চত্বর আৰু বাণিজ্যবীথিসমূহ বাস্তু-নিয়ম অনুসাৰে সুসজ্জিত আছিল; দেৱলোকীয় বৃক্ষ-লতাৰে সমৃদ্ধ উদ্যান আৰু বিচিত্ৰ উপবনে শোভা পাইছিল। আকাশস্পৰ্শী স্বৰ্ণশিখৰযুক্ত গোপুৰ আৰু স্ফটিক অট্টালিকা দীপ্তিমান আছিল। ৰজত-পিতলৰ কোষ্ঠাগাৰ; গৃহসমূহৰ ওপৰত ৰত্নকূট, আগফালে স্বৰ্ণকুম্ভ, আৰু মেঝেত মহামৰকত জড়োৱা আছিল। প্ৰতিটো গৃহত প্ৰহৰী-মিনাৰ আৰু গৃহদেৱতাৰ মন্দিৰ আছিল। চাৰিবৰ্ণৰ জনতাৰে পূৰ্ণ সেই নগৰ, যদুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰাসাদসমূহে বিশেষভাৱে উজ্জ্বল কৰিছিল।
Verse 53
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
সেই নগৰ নিৰ্মাণত বিশ্বকৰ্মাৰ সম্পূৰ্ণ বিজ্ঞান আৰু স্থাপত্য-শিল্পনৈপুণ্য স্পষ্ট দেখা গৈছিল। প্ৰশস্ত পথ, চত্বর আৰু বাণিজ্যপথ যথাযথ ভূমিখণ্ডত যথাবাস্তুভাৱে বিন্যাসিত আছিল; স্বৰ্গীয় বৃক্ষ-লতাৰে ভৰা উদ্যান-উপবনে নগৰ শোভিত হৈছিল। আকাশস্পৰ্শী স্বৰ্ণশৃঙ্গযুক্ত, স্ফটিকময় অট্টাল-গোপুৰে নগৰ দীপ্ত হৈছিল। স্বৰ্ণাবৃত গৃহসমূহত ৰত্নকূট, সন্মুখত স্বৰ্ণকুম্ভ, আৰু মেঝেত মহামৰকত জড়িত; কাষতে ৰৌপ্য-পিতলৰ কোষ্ঠ, ভাণ্ডাৰ আৰু উত্তম অশ্বশালা আছিল। প্ৰতিটো গৃহত প্ৰহৰী-মিনাৰ আৰু গৃহদেৱতাৰ মন্দিৰ আছিল; চাৰিবৰ্ণৰ জনসমুদায়ে পূৰ্ণ সেই নগৰ যদুনাথ শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰাজভৱনে বিশেষভাৱে উজ্জ্বল হৈছিল।
Verse 54
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्र: प्राहिणोद्धरे: । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५४ ॥
মহেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰই শ্ৰীকৃষ্ণক সুধৰ্মা সভাগৃহ আৰু পাৰিজাত বৃক্ষ দান কৰিলে। সেই সুধৰ্মাত অৱস্থিত মর্ত্য মানুহো মর্ত্যধৰ্ম—মৃত্যুৰ নিয়মত আবদ্ধ নহয়।
Verse 55
श्यामैकवर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान्मनोजवान् । अष्टौ निधिपति: कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५५ ॥
বৰুণে মনৰ দৰে বেগবান ঘোঁৰা দিলে—কিছুমান গাঢ় শ্যাম, কিছুমান শুভ্ৰ। দেৱতাৰ নিধিপতি কুবেৰেই নিজৰ আঠটা দিব্য নিধি-ভাণ্ডাৰ দিলে, আৰু লোকপালসকলে নিজ নিজ ঐশ্বৰ্য অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 56
यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५६ ॥
হে ৰাজন! হৰি ভগৱান পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হোৱাত, দেৱতাসকলে নিজৰ নিজৰ সিদ্ধিৰ বাবে ভগৱানে আগতে দিয়া যি যি অধিপত্য-শক্তি আছিল, সেয়া সকলো এতিয়া তেওঁৰেই ওচৰত প্ৰত্যৰ্পণ কৰিলে।
Verse 57
तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरि: । प्रजापालेन रामेण कृष्ण: समनुमन्त्रित: । निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुध: ॥ ५७ ॥
তাত হৰিয়ে যোগপ্ৰভাৱৰে সকলো প্ৰজাক নতুন নগৰলৈ নিলে। তাৰ পিছত মথুৰা ৰক্ষাৰ বাবে তাতেই থকা প্ৰজাপালক বলৰামৰ সৈতে কృష్ణই পৰামৰ্শ কৰি, পদ্মমালা ধৰি, নিৰায়ুধ হৈ নগৰদ্বাৰৰ পৰা বাহিৰ ওলাই গ’ল।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s stated intention is strategic and teleological: the immediate goal is to remove the earth’s burden by annihilating massive armies, while Jarāsandha is preserved for a later necessity in the Lord’s unfolding plan. The text also shows that Bhagavān’s līlā can operate through future causal links, not merely immediate victory.
This chapter notes a repeated cycle of seventeen defeats: Jarāsandha arrives with akṣauhiṇī divisions, the Vṛṣṇis—protected by Kṛṣṇa—destroy his forces, and Jarāsandha is released to depart, only to return again, intensifying the bhū-bhāra theme.
Kālayavana is a powerful Yavana (barbarian) warrior, appearing here as a new external threat that creates a two-front crisis alongside Jarāsandha. His siege forces Kṛṣṇa to shift from defending Mathurā to founding Dvārakā, advancing the narrative into the next major arc.
Kṛṣṇa proposes an immediate, impregnable refuge to protect the Yadu clan from simultaneous assaults. The sea-fortress ensures the devotees’ safety while enabling Kṛṣṇa and Balarāma to engage threats without exposing their dependents—an application of rakṣaṇa (protection of devotees) within dharmic statecraft.
The chapter explicitly frames Kṛṣṇa as the world’s original cause who nonetheless adopts nara-vat conduct—deliberation, strategy, and staged outcomes—so that His līlā remains relatable and instructive. This preserves both His transcendence (aiśvarya) and His intimate accessibility (mādhurya), which sages glorify.