Adhyaya 11
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning material administration into predictable state capacity. Chapter 2.11 functions as an assay-manual: it enumerates recognized gem-types (maṇayaḥ), their desirable properties (maṇiguṇāḥ), defects (doṣāḥ), intermediate/sub-varieties (antarajātayaḥ), and residual categories (kācamaṇayaḥ), then extends the same classificatory logic to vajra (diamond)—including its provenances (yonayaḥ), colors (varṇāḥ), and acceptance/rejection marks. The chapter closes with high-value forest commodities (notably candana varieties), again by sensory/quality markers (color, scent). This is not antiquarian mineralogy; it is fiscal technology. By fixing names, grades, and disqualifications, the state converts uncertain luxury trade into taxable, storable, and strategically deployable wealth—supporting payroll, diplomacy (gifts), and emergency finance. Thus, Kośa is strengthened through epistemic control: the ruler governs value by governing classification.
Sutras
Sutra 1
कोशाध्यक्षः कोशप्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गुं कुप्यं वा तज्जातकरणाधिष्ठितः प्रतिगृह्णीयात् ॥ कZ_०२.११.०१ ॥
কোষাধ্যক্ষই কোষত জমা দিবলগীয়া ৰত্ন, সাৰ (মূল্যবান ধাতু/সামগ্ৰী), ফল্গু (সৰু মূল্যৰ বস্তু) বা কুপ্য (ব্যৱহাৰ্য/সাধাৰণ সামগ্ৰী)—এই সকলোকে সংশ্লিষ্ট শ্ৰেণী/বিভাগৰ দায়িত্বপ্ৰাপ্ত বিষয়াৰ সৈতে থাকিলেহে গ্ৰহণ কৰিব।
Sutra 2
ताम्रपर्णिकं पाण्ड्यकवाटकं पाशिक्यं कौलेयं चौर्णेयं माहेन्द्रं कार्दमिकं स्रौतसीयं ह्रादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् ॥ कZ_०२.११.०२ ॥
মুক্তা (মৌক্তিক) উৎস/স্থান অনুসাৰে চিনাক্ত কৰা হয়: তাম্ৰপৰ্ণিক, পাণ্ড্যক-ৱাটক, পাশিক্য, কৌলেয়, চৌৰ্ণেয়, মাহেন্দ্ৰ, কাৰ্দমিক, স্ৰৌতসীয়, হ্ৰাদীয় আৰু হৈমৱত।
Sutra 3
शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योनयः ॥ कZ_०२.११.०३ ॥
শুক্তি (ঝিনুকৰ খোল), শঙ্খ আৰু বিভিন্ন/বিক্ষিপ্ত উৎস—এইবোৰেই মুক্তাৰ উৎপত্তিস্থান (যোনয়ঃ)।
Sutra 4
मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकमर्धचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं खरकं सिक्तकं कामण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.०४ ॥
মসুৰক (মসুৰদানা-আকৃতি), ত্ৰিপুটক (তিনিখণ্ড), কূৰ্মক (কচ্ছপ-আকৃতি), অৰ্ধচন্দ্ৰক, কঞ্চুকিত (লেপিত/আৱৰণযুক্ত), যমক (যুগল), কৰ্তক (কটা), খৰক (খসখসে), সিক্তক (বালি/গুঁড়ো লাগা), কামণ্ডলুক (লাউ-আকৃতি); লগতে শ্যাৱ (বাদামি), নীলচে আৰু দুৰ্বিদ্ধ (বেয়াকৈ ছিদ্ৰিত) মুক্তা—এইবোৰ অপ্রশস্ত (অগ্ৰহণীয়)।
Sutra 5
स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.०५ ॥
যি মুক্তা ডাঙৰ, গোল, পৃষ্ঠদোষৰহিত, দীপ্তিময়, বগা, গধুৰ, মসৃণ/স্নিগ্ধ জ্যোতি থকা আৰু সঠিক ঠাইত ঠিককৈ ছিদ্ৰিত—সেয়া প্রশস্ত (গ্ৰহণযোগ্য)।
Sutra 6
शीर्षकमुपशीर्षकं प्रकाण्डकमवघाटकं तरलप्रतिबद्धं चेति यष्टिप्रभेदाः ॥ कZ_०२.११.०६ ॥
যষ্টি (দণ্ড/শাফ্ট) ৰ প্ৰকাৰভেদ—শীৰ্ষক, উপশীৰ্ষক, প্ৰকাণ্ডক, অৱঘাটক, আৰু তরল-প্ৰতিবদ্ধ।
Sutra 7
यष्टीनामष्टसहस्रमिन्द्रच्छन्दः ॥ कZ_०२.११.०७ ॥
যষ্টি/দণ্ডৰ ক্ষেত্ৰত ‘ইন্দ্ৰচ্ছন্দ’ নামৰ এটা গোটত আঠ হাজাৰ থাকে।
Sutra 8
ततोऽर्धं विजयच्छन्दः ॥ कZ_०२.११.०८ ॥
তাৰ (ইন্দ্ৰচ্ছন্দৰ) অৰ্ধেকক ‘বিজয়চ্ছন্দ’ বোলা হয়।
Sutra 9
चतुष्षष्टिरर्धहारः ॥ कZ_०२.११.०९ ॥
চৌষট্টি (মিলি) ‘অৰ্ধহাৰ’ হয়।
Sutra 10
चतुष्पञ्चाशद् रश्मिकलापः ॥ कZ_०२.११.१० ॥
চুয়ান্ন (মিলি) ‘ৰশ্মিকলাপ’ হয়।
Sutra 11
द्वात्रिंशद्गुच्छः ॥ कZ_०२.११.११ ॥
বত্ৰিশ (মিলি) ‘গুচ্ছ’ (এটা গাঁঠ) হয়।
Sutra 12
सप्तविंशतिर्नक्षत्रमाला ॥ कZ_०२.११.१२ ॥
সাতাইশটা (মিলি) ‘নক্ষত্ৰমালা’ হয়।
Sutra 13
चतुर्विंशतिरर्धगुच्छः ॥ कZ_०२.११.१३ ॥
চৌব্বিশটা (মিলি) ‘অৰ্ধগুচ্ছ’ (অৰ্ধ-গাঁঠ) হয়।
Sutra 14
विंशतिर्माणवकः ॥ कZ_०२.११.१४ ॥
বিশটা (মিলি) ‘মাণৱক’ হয়।
Sutra 15
ततोऽर्धमर्धमाणवकः ॥ कZ_०२.११.१५ ॥
তাৰ (মাণৱকৰ) অৰ্ধ ‘অৰ্ধমাণৱক’ হয়।
Sutra 16
एत एव मणिमध्यास्तन्माणवका भवन्ति ॥ कZ_०२.११.१६ ॥
এই একে (পূৰ্বে বৰ্ণিত হাৰসমূহ), মাজত মণি থাকিলে, ৰাজ্যীয় পৰিভাষাত ‘মাণৱক’ বুলি কোৱা হয়।
Sutra 17
एकशीर्षकः शुद्धो हारः ॥ कZ_०२.११.१७ ॥
একশীৰ্ষক (এটা প্ৰান্ত/এটা মূৰ থকা) হাৰক ‘শুদ্ধ হাৰ’ বোলা হয়।
Sutra 18
तद्वच्छेषाः ॥ कZ_०२.११.१८ ॥
অৱশিষ্ট প্ৰকাৰসমূহো সেই একে নীতিমতে (ওপৰৰ সংজ্ঞা অনুসৰি) বুজিব লাগে।
Sutra 19
मणिमध्योऽर्धमाणवकः ॥ कZ_०२.११.१९ ॥
যি হাৰৰ মাজত মণি থাকে, সেয়া ‘অৰ্ধমাণৱক’ বোলা হয়।
Sutra 20
त्रिफलकः फलकहारः पञ्चफलको वा ॥ कZ_०२.११.२० ॥
‘ফলকহাৰ’ তিনিটা ফলকযুক্ত (ত্ৰিফলক) অথবা পাঁচটা ফলকযুক্ত (পঞ্চফলক) হয়।
Sutra 21
सूत्रमेकावली शुद्धा ॥ कZ_०२.११.२१ ॥
এটা মাত্ৰ সূত্ৰ/ডোৰাই ‘শুদ্ধ একাৱলী’।
Sutra 22
सैव मणिमध्या यष्टिः ॥ कZ_०२.११.२२ ॥
সেই একাৱলী, মাজত মণি জড়িত থাকিলে, তাক ‘যষ্টি’ বুলি কোৱা হয়।
Sutra 23
हेममणिचित्रा रत्नावली ॥ कZ_०२.११.२३ ॥
সোণ আৰু মণিৰে বিচিত্ৰভাৱে সজোৱা হাৰ/মালাক ‘ৰত্নাৱলী’ বুলি কোৱা হয়।
Sutra 24
हेममणिमुक्तान्तरोऽपवर्तकः ॥ कZ_०२.११.२४ ॥
সোণ, মণি আৰু মুক্তা পালাক্ৰমে মাজে মাজে অন্তৰ ৰাখি সজোৱা হাৰক ‘অপৱৰ্তক’ বুলি কোৱা হয়।
Sutra 25
सुवर्णसूत्रान्तरं सोपानकम् ॥ कZ_०२.११.२५ ॥
যি অলংকাৰত সুবৰ্ণ-সূত্ৰ (সোণৰ সূতা)ৰ অংশ/অন্তৰ সোপান (চিৰি)ৰ দৰে ধাপে ধাপে সজোৱা থাকে, তাক ‘সোপানক’ বুলি কোৱা হয়।
Sutra 26
मणिमध्यं वा मणिसोपानकम् ॥ कZ_०२.११.२६ ॥
ৰত্ন-জড়াই ‘মণিমধ্য’—অৰ্থাৎ কেন্দ্ৰত ৰত্ন থকা—অথবা ‘মণিসোপানক’—অৰ্থাৎ ৰত্নসমূহ সিঁড়ি/স্তৰ দৰে সজোৱা—হ’ব পাৰে।
Sutra 27
तेन शिरोहस्तपादकटीकलापजालकविकल्पा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.११.२७ ॥
সেই (শ্ৰেণীবিভাগৰ নীতি)ৰ দ্বাৰা মূৰ, হাত, ভৰি, কঁকালৰ অলংকাৰ আৰু ‘কলাপ’ আৰু ‘জালক’ নক্সাৰ বিভিন্নতা ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
Sutra 28
मणिः कौटोमालेयकः पारसमुद्रकश्च ॥ कZ_०२.११.२८ ॥
ৰত্নৰ ভিতৰত ‘কৌটোমালেয়ক’ আৰু ‘পাৰসমুদ্রক’ (নামৰ প্ৰকাৰ) অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 29
सौगन्धिकः पद्मरागोऽनवद्यरागः पारिजातपुष्पको बालसूर्यकः ॥ कZ_०२.११.२९ ॥
(প্ৰকাৰ) ‘সৌগন্ধিক’, ‘পদ্মৰাগ’, ‘অনবদ্যৰাগ’, ‘পাৰিজাতপুষ্পক’ আৰু ‘বালসূৰ্যক’।
Sutra 30
वैडूर्यमुत्पलवर्णः शिरीषपुष्पक उदकवर्णो वंशरागः शुकपत्त्रवर्णः पुष्यरागो गोमूत्रको गोमेदकः ॥ कZ_०२.११.३० ॥
বৈডূৰ্য (ৰ ভেদ) ‘উৎপলবৰ্ণ’, ‘শিৰীষপুষ্পক’, ‘উদকবৰ্ণ’, ‘বংশৰাগ’, ‘শুকপত্ৰবৰ্ণ’, ‘পুষ্যৰাগ’, ‘গোমূত্ৰক’ আৰু ‘গোমেদক’।
Sutra 31
इन्द्रनीलो नीलावलीयः कलायपुष्पको महानीलो जम्ब्वाभो जीमूतप्रभो नन्दकः स्रवन्मध्यः ॥ कZ_०२.११.३१ ॥
(প্ৰকাৰ) ‘ইন্দ্ৰনীল’, ‘নীলাবলীয়’, ‘কলায়পুষ্পক’, ‘মহানীল’, ‘জম্ব্বাভ’, ‘জীমূতপ্ৰভ’, ‘নন্দক’ আৰু ‘স্ৰবন্মধ্য’।
Sutra 32
शुद्धस्फटिको मूलाटवर्णः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्च । इति मणयः ॥ कZ_०२.११.३२ ॥
(আৰু) শুদ্ধ স্ফটিক, ‘মূলাট’ বৰ্ণৰ, ‘শীতবৃষ্টি’ আৰু ‘সূৰ্যকান্ত’—এইবোৰেই মণি।
Sutra 33
षडश्रश्चतुरश्रो वृत्तो वा तीव्ररागः संस्थानवानछः स्निग्धो गुरुरर्चिष्मानन्तर्गतप्रभः प्रभानुलेपी चेति मणिगुणाः ॥ कZ_०२.११.३३ ॥
মণিৰ গুণ: ষড়াশ্ৰ, চতুৰাশ্ৰ বা বৃত্ত; তীব্ৰ বৰ্ণযুক্ত; সুগঠিত; স্বচ্ছ; মসৃণ-দীপ্ত; গধুৰ; দীপ্তিমান; অন্তৰ্গত প্ৰভাযুক্ত; আৰু নিজৰ প্ৰভা বাহিৰলৈ বিস্তাৰ কৰা।
Sutra 34
मन्दरागप्रभः सशर्करः पुष्पच्छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेखाकीर्ण इति दोषाः ॥ कZ_०२.११.३४ ॥
দোষ: ম্লান বৰ্ণ/প্ৰভা; চেনিৰ দৰে কণাযুক্ত; ফুলৰ দৰে গাঁত/ছিদ্ৰযুক্ত; ভঙা; ছিদ্ৰ কৰা (গাঁথা/বসোৱা) ক্ষেত্ৰত বেয়া; আৰু ৰেখা/দাগে ভৰা।
Sutra 35
विमलकः सस्यकोऽञ्जनमूलकः पित्तकः सुलभको लोहिताक्षो मृगाश्मको ज्योतीरसको मालेयकोऽहिच्छत्रकः कूर्पः प्रतिकूर्पः सुगन्धिकूर्पः क्षीरवकः श्शुक्तिचूर्णकः शिलाप्रवालकः पुलकः शुक्लपुलक इत्यन्तरजातयः ॥ कZ_०२.११.३५ ॥
দ্বিতীয় উপপ্ৰকাৰসমূহ: বিমলক, সস্যক, অঞ্জনমূলক, পিত্তক, সুলভক, লোহিতাক্ষ, মৃগাশ্মক, জ্যোতীৰসক, মালেয়ক, অহিচ্ছত্রক, কূৰ্প, প্ৰতিকূৰ্প, সুগন্ধিকূৰ্প, ক্ষীৰবক, শুক্তিচূৰ্ণক, শিলাপ্ৰবালক, পুলক আৰু শুক্লপুলক।
Sutra 36
शेषाः काचमणयः ॥ कZ_०२.११.३६ ॥
অৱশিষ্ট (অন্য) সকলো পাথৰ কাচ-মণি (নকল/পেষ্ট ৰত্ন) বুলি গণ্য কৰিব।
Sutra 37
सभाराष्ट्रकं तज्जमाराष्ट्रकं कास्तीरराष्ट्रकं श्रीकटनकं मणिमन्तकमिन्द्रवानकं च वज्रम् ॥ कZ_०२.११.३७ ॥
হীৰা উৎপত্তি/প্ৰকাৰভেদে—সভাৰাষ্ট্ৰক, তজ্জমাৰাষ্ট্ৰক, কাস্তীৰৰাষ্ট্ৰক, শ্ৰীকটনক, মণিমন্তক আৰু ইন্দ্ৰবানক—এই নামে নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়।
Sutra 38
खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः ॥ कZ_०२.११.३८ ॥
ৰত্নৰ উৎস—খনি, নদীৰ স্ৰোত আৰু ছড়াই থকা নিক্ষেপ।
Sutra 39
मार्जाराक्षकं शिरीषपुष्पकं गोमूत्रकं गोमेदकं शुद्धस्फटिकं मूलाटीवर्णं मणिवर्णानामन्यतमवर्णमिति वज्रवर्णाः ॥ कZ_०२.११.३९ ॥
হীৰাৰ স্বীকৃত ৰং—মাৰ্জাৰ-আখিৰ দৰে, শিৰীষফুলৰ দৰে, গোমূত্ৰবৰ্ণ, গোমেদকৰ দৰে, শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে, মূলাটীবৰ্ণ, অথবা মণিৰ ৰংসমূহৰ মাজৰ যিকোনো এটা।
Sutra 40
स्थूलं गुरु प्रहारसहं समकोटिकं भाजनलेखि तर्कुभ्रामि भ्राजिष्णु च प्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.४० ॥
প্ৰশংসনীয় হীৰা সেইবোৰ—ডাঙৰ, গধুৰ, আঘাত সহনশীল, সমান কোণ/ধাৰযুক্ত, পাত্ৰত আঁচড় কাটিব পৰা, টাকু/ভ্ৰমৰ ঘূৰাব পৰা, আৰু দীপ্তিমান।
Sutra 41
नष्टकोणं निराश्रि पार्श्वापवृत्तं चाप्रशस्तम् ॥ कZ_०२.११.४१ ॥
অগ্ৰহণযোগ্য সেইবোৰ—যাৰ কোণ নষ্ট, উপযুক্ত আধাৰ/আশ্ৰয় নাই, অথবা পাৰ্শ্ব বেঁকা/বিকৃত।
Sutra 42
प्रवालकमालकन्दकं वैवर्णिकं च रक्तं पद्मरागं च करटगर्भिणिकावर्जमिति ॥ कZ_०२.११.४२ ॥
প্ৰৱাল-সদৃশ, আমলক-কন্দ-সদৃশ, বৈবৰ্ণিক আৰু ৰক্ত (পাথৰ), আৰু পদ্মৰাগ (ৰুবি) গণ্য হয়—কৰটগৰ্ভিণিকা প্ৰকাৰটো বাদ দি।
Sutra 43
चन्दनं सातनं रक्तं भूमिगन्धि ॥ कZ_०२.११.४३ ॥
চন্দন সাতন, ৰক্ত (লাল) আৰু ভূমিগন্ধি (মাটিৰ গন্ধযুক্ত) (বুলি শ্ৰেণীবদ্ধ)।
Sutra 44
गोशीर्षकं कालताम्रं मत्स्यगन्धि ॥ कZ_०२.११.४४ ॥
(চন্দনৰ প্ৰকাৰ:) গোশীৰ্ষক, কাল-তাম্ৰবৰ্ণ, আৰু মৎস্যগন্ধি (মাছৰ গন্ধযুক্ত)।
Sutra 45
हरिचन्दनं शुकपत्त्रवर्णमाम्रगन्धि तार्णसं च ॥ कZ_०२.११.४५ ॥
(চন্দনৰ প্ৰকাৰ:) হৰিচন্দন, শুকপত্ৰবৰ্ণ (টিয়া পাতৰ ৰং), আম্ৰগন্ধি (আমৰ গন্ধযুক্ত), আৰু তাৰ্ণস।
Sutra 46
ग्रामेरुकं रक्तं रक्तकालं वा बस्तमूत्रगन्धि ॥ कZ_०२.११.४६ ॥
‘গ্ৰামেরুক’ ৰঙা বৰ্ণৰ, অথবা ৰঙা-কলীয়া ছাঁৰ; আৰু ইয়াত ছাগলীৰ মূত্ৰৰ দৰে গন্ধ থাকে।
Sutra 47
दैवसभेयं रक्तं पद्मगन्धि जापकं च ॥ कZ_०२.११.४७ ॥
‘দৈৱসভেয়’ ৰঙা বৰ্ণৰ, পদ্ম-সুগন্ধিযুক্ত, আৰু (আৰু) ‘জাপক’ (স্বীকৃত উপ-প্ৰকাৰ/চিহ্ন) হয়।
Sutra 48
जोङ्गकं रक्तं रक्तकालं वा स्निग्धम् तौरूपं च ॥ कZ_०२.११.४८ ॥
‘জোঙ্গক’ ৰঙা অথবা ৰঙা-কলীয়া; ই স্নিগ্ধ/তেলতেলে, আৰু ‘তৌৰূপ’ ৰূপ/আকৃতিৰ।
Sutra 49
मालेयकं पाण्डुरक्तम् ॥ कZ_०२.११.४९ ॥
‘মালেয়ক’ ফেঁকাছা-ৰঙা বৰ্ণৰ।
Sutra 50
कुचन्दनं रूक्षमगुरुकालं रक्तं रक्तकालं वा ॥ कZ_०२.११.५० ॥
‘কুচন্দন’ ৰূক্ষ/শুকান; (ই) আগুৰুৰ দৰে গাঢ়, আৰু ৰঙা অথবা ৰঙা-কলীয়া।
Sutra 51
कालपर्वतकं रक्तकालमनवद्यवर्णं वा ॥ कZ_०२.११.५१ ॥
‘কালপৰ্বতক’ ৰঙা-কলীয়া; অথবা তাৰ বৰ্ণ নিৰ্দোষ/নিৰ্মল।
Sutra 52
कोशागारपर्वतकं कालं कालचित्रं वा ॥ कZ_०२.११.५२ ॥
‘কোশাগাৰপৰ্বতক’ ক’লা, অথবা ক’লা-চিত্ৰিত/বিচিত্ৰবৰ্ণ।
Sutra 53
शीतोदकीयं पद्माभं कालस्निग्धं वा ॥ कZ_०२.११.५३ ॥
‘শীতোদকীয়া’ পদ্মসদৃশ দেখা যায়, অথবা ক’লা আৰু মসৃণ/চকচকে।
Sutra 54
नागपर्वतकं रूक्षं शैवलवर्णं वा ॥ कZ_०२.११.५४ ॥
‘নাগপৰ্বতক’ শুষ্ক/খসখসে, অথবা শৈৱাল-সেউজীয়া বৰ্ণৰ।
Sutra 55
शाकलं कपिलम् । इति ॥ कZ_०२.११.५५ ॥
‘শাকল’ কপিল/বাদামি। ইতি (এইদৰে তালিকা শেষ)।
Sutra 56
लघु स्निग्धमश्यानं सर्पिःस्नेहलेपि गन्धसुखं त्वगनुसार्यनुल्बणमविराग्युष्णसहं दाहग्राहि सुखस्पर्शनमिति चन्दनगुणाः ॥ कZ_०२.११.५६ ॥
চন্দনৰ গুণ—লঘু; মসৃণ/স্নিগ্ধ; অতিশয় কঠিন নহয়; ঘি/তেলৰ লেপ ধৰে; সুগন্ধ সুখদ; ত্বকত থাকে কিন্তু অতিতীব্ৰ নহয়; ৰং নফিকে হয়; তাপ সহে; ঘঁহিলে সাৰ সহজে ওলাই; আৰু স্পৰ্শত সুখদ।
Sutra 57
अगुरु जोङ्गकं कालं कालचित्रं मण्डलचित्रं वा ॥ कZ_०२.११.५७ ॥
আগৰু (অ্যাল’উড)-ৰ প্ৰকাৰ—জোঙ্গক, কাল (ক’লা), কালচিত্ৰ (ক’লা দাগযুক্ত), অথবা মণ্ডলচিত্ৰ (বলয়াকাৰ নক্সাযুক্ত)।
Sutra 58
श्यामं दोङ्गकम् ॥ कZ_०२.११.५८ ॥
দোঙ্গক জাত শ্যাম (গাঢ়/ক’লা-ছাঁ) হয়।
Sutra 59
पारसमुद्रकं चित्ररूपमुशीरगन्धि नवमालिकागन्धि वा । इति ॥ कZ_०२.११.५९ ॥
পাৰসমুদ্ৰক জাত দেখাত বিচিত্ৰ/বৰ্ণিল আৰু ইয়াত উশীৰ (খাস) বা নবমালিকা (তাজা জুঁই-মালাৰ) দৰে গন্ধ থাকে। ইতি।
Sutra 60
गुरु स्निग्धं पेशलगन्धि निर्हार्यग्निसहमसम्प्लुतधूमं विमर्दसहमित्यगुरुगुणाः ॥ कZ_०२.११.६० ॥
আগৰুৰ গুণ—ভাৰী, স্নিগ্ধ, কোমল সুগন্ধযুক্ত, সাৰ/ৰস নিৰ্গত কৰে, আগুন/তাপ সহ্য কৰে, ধোঁৱা অতিমাত্ৰা বা দমবন্ধকাৰী নহয়, আৰু ঘঁহা/হাতলানো সহ্য কৰে—এইবোৰেই আগৰুৰ গুণ।
Sutra 61
तैलपर्णिकमशोकग्रामिकं मांसवर्णं पद्मगन्धि ॥ कZ_०२.११.६१ ॥
তৈলপৰ্ণিক (অশোকগ্ৰামিক বুলিও কোৱা হয়) জাত মাংসবৰ্ণ আৰু পদ্ম (কমল)-সুগন্ধযুক্ত।
Sutra 62
जोङ्गकं रक्तपीतकमुत्पलगन्धि गोमूत्रगन्धि वा ॥ कZ_०२.११.६२ ॥
জোঙ্গক জাত লালচে-হালধীয়া বৰ্ণৰ; ইয়াত হয় উৎপল (নীলকমল) সদৃশ সুগন্ধ থাকে, নহয় গোমূত্ৰ সদৃশ গন্ধ থাকে।
Sutra 63
ग्रामेरुकं स्निग्धं गोमूत्रगन्धि ॥ कZ_०२.११.६३ ॥
গ্ৰামেরুক জাত স্নিগ্ধ (তেলতেলে/মসৃণ) আৰু গোমূত্ৰ সদৃশ গন্ধযুক্ত।
Sutra 64
सौवर्णकुड्यकं रक्तपीतं मातुलुङ्गगन्धि ॥ कZ_०२.११.६४ ॥
সৌবৰ্ণকুড্যক জাত লালচে-হালধীয়া বৰ্ণৰ আৰু মাতুলুঙ্গ (চিট্ৰন) সদৃশ সুগন্ধযুক্ত।
Sutra 65
पूर्णकद्वीपकं पद्मगन्धि नवनीतगन्धि वा ॥ कZ_०२.११.६५ ॥
পূৰ্ণকদ্বীপক জাতত হয় পদ্ম (কমল) সদৃশ সুগন্ধ থাকে, নহয় তাজা নবনীত (মাখন) সদৃশ গন্ধ থাকে।
Sutra 66
भद्रश्रियं पारलौहित्यकं जातीवर्णम् ॥ कZ_०२.११.६६ ॥
‘ভদ্ৰশ্ৰী’ আৰু ‘পাৰলৌহিত্যক’—ইহঁতৰ জাতি/প্ৰকাৰ অনুসৰি স্বাভাৱিক বৰ্ণ থাকে (অৰ্থাৎ নিজৰ প্ৰকাৰৰ বাবে আশা কৰা মানক ৰঙৰ সৈতে মিলে)।
Sutra 67
आन्तरवत्यमुशीरवर्णम् ॥ कZ_०२.११.६७ ॥
‘আন্তৰৱত্য’ উশীৰ (খাস-সদৃশ) বৰ্ণৰ।
Sutra 68
उभयं कुष्ठगन्धि च । इति ॥ कZ_०२.११.६८ ॥
উভয়তে কুষ্ঠ (কোস্টাস) সদৃশ গন্ধো থাকে—ইতি।
Sutra 69
कालेयकः स्वर्णभूमिजः स्निग्धपीतकः ॥ कZ_०२.११.६९ ॥
‘কালেয়ক’ স্বৰ্ণভূমি/সৱৰ্ণভূমিত উৎপন্ন; ই মসৃণ আৰু পীতাভ।
Sutra 70
औत्तरपर्वतको रक्तपीतकः । इति साराः ॥ कZ_०२.११.७० ॥
‘ঔত্তৰপাৰ্বতক’ ৰক্ত-পীত (ৰঙা মিশ্ৰিত হালধীয়া); এইবোৰেই উৎকৃষ্ট (সাৰ) শ্ৰেণী।
Sutra 71
तेन काशिकं पौण्ड्रकं च क्षौमं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.११.१०६ ॥
একেই (পূৰ্বোক্ত) মানদণ্ড অনুসৰি কাশী আৰু পৌণ্ড্ৰৰ ক্ষৌম (লিনেন) বস্ত্ৰসমূহো ব্যাখ্যাত/নিৰ্ধাৰিত হয়।
Sutra 72
मागधिका पौण्ड्रिका सौवर्णकुड्यका च पत्त्रोर्णा ॥ कZ_०२.११.१०७ ॥
পাতৰ তন্তুৰে তৈয়াৰ কৰা বস্ত্ৰ (পত্ত্ৰোৰ্ণা) হ’ল—মাগধিকা, পৌণ্ড্ৰিকা আৰু সৌবৰ্ণকুড্যকা।
Sutra 73
नागवृक्षो लिकुचो बकुलो वटश्च योनयः ॥ कZ_०२.११.१०८ ॥
উৎস (যোনয়ঃ) হ’ল—নাগবৃক্ষ, লিকুচ, বকুল আৰু বট (গছ)।
Sutra 74
पीतिका नागवृक्षिका ॥ कZ_०२.११.१०९ ॥
নাগবৃক্ষ-আধাৰিত ধৰণটো ‘পীতিকা’ (হলদীয়া-ছাঁ) বুলি কোৱা হয়।
Sutra 75
गोधूमवर्णा लैकुची ॥ कZ_०२.११.११० ॥
লিকুচ-আধাৰিত ধৰণ (লৈকুচী) গমৰ ৰঙৰ (গোধূমবৰ্ণা) হয়।
Sutra 76
श्वेता बाकुली ॥ कZ_०२.११.१११ ॥
বকুল-আধাৰিত ধৰণ (বাকুলী) বগা (শ্বেতা) হয়।
Sutra 77
शेषा नवनीतवर्णा ॥ कZ_०२.११.११२ ॥
অৱশিষ্ট প্ৰকাৰসমূহ মাখন-ৰঙৰ (নৱনীতা-বৰ্ণ) ।
Sutra 78
तासां सौवर्णकुड्यका श्रेष्ठा ॥ कZ_०२.११.११३ ॥
সিহঁতৰ মাজত সৌবৰ্ণকুড্যকা শ্ৰেষ্ঠ (সৰ্বোচ্চ শ্ৰেণী)।
Sutra 79
तया कौशेयं चीनपट्टाश्च चीनभूमिजा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.११.११४ ॥
সেই (একে মানদণ্ড) অনুসাৰে কৌশেয় (ৰেচম) আৰু চীনভূমিত উৎপন্ন চীন-পট্টাও ব্যাখ্যাত (অৰ্থাৎ একে নিয়মে মূল্যায়নযোগ্য)।
Sutra 80
माधुरमापरान्तकं कालिङ्गं काशिकं वाङ्गकं वात्सकं माहिषकं च कार्पासिकं श्रेष्ठम् । इति ॥ कZ_०२.११.११५ ॥
কাৰ্পাসিক (সুতিৰ) বস্ত্ৰসমূহৰ মাজত মাধুৰ, অপৰান্তক, কালিঙ্গ, কাশিক, বাঙক, বাত্সক আৰু মাহিষ দেশৰ (বস্ত্ৰ) শ্ৰেষ্ঠ—ইতি।
Sutra 81
श्यामिका कालिका कदली चन्द्रोत्तरा शाकुला चारोहजाः ॥ कZ_०२.११.८१ ॥
(স্বীকৃত জাতসমূহ:) শ্যামিকা, কালিকা, কদলী, চন্দ্ৰোত্তৰা, শাকুলা, আৰু আৰোহজা।
Sutra 82
कपिला बिन्दुचित्रा वा श्यामिका ॥ कZ_०२.११.८२ ॥
শ্যামিকা কপিলা (তামাটে/ভূৰীয়া) অথবা বিন্দুচিত্ৰা (বিন্দুবিন্দু দাগযুক্ত/চিতকবৰা) হয়।
Sutra 83
कालिका कपिला कपोतवर्णा वा ॥ कZ_०२.११.८३ ॥
কালিকা কপিলা (ভূৰীয়া) অথবা কপোতবৰ্ণা (কবুতৰৰ ৰং/ধূসৰ) হয়।
Sutra 84
तदुभयमष्टाङ्गुलायामम् ॥ कZ_०२.११.८४ ॥
সেই দুয়োটাই আঠ অঙ্গুল দৈৰ্ঘ্যৰ হ’ব।
Sutra 85
परुषा कदली हस्तायता ॥ कZ_०२.११.८५ ॥
কদলী ৰুক্ষ আৰু এক হস্ত দৈৰ্ঘ্যৰ হয়।
Sutra 86
सैव चन्द्रचित्रा चन्द्रोत्तरा ॥ कZ_०२.११.८६ ॥
(চৰ্মৰ প্ৰকাৰ:) ‘সৈৱ’, ‘চন্দ্ৰচিত্ৰা’ (চন্দ্ৰ-নকশাযুক্ত), আৰু ‘চন্দ্ৰোত্তৰা’ (চন্দ্ৰ-শ্ৰেষ্ঠ)।
Sutra 87
कदलीत्रिभागा शाकुला कोठमण्डलचित्रा कृतकर्णिकाजिनचित्रा वा । इति ॥ कZ_०२.११.८७ ॥
(চৰ্মৰ প্ৰকাৰ:) ‘কদলীত্রিভাগা’, ‘শাকুলা’, ‘কোঠমণ্ডলচিত্রা’ (কোঠ/গুদামৰ বৃত্তাকাৰ দাগেৰে চিত্ৰিত), আৰু ‘কৃতকৰ্ণিকাজিনচিত্রা’ (নিৰ্মিত কৰ্ণিকা/কাণ-সদৃশ নকশাৰে হৰিণচৰ্ম-সদৃশ)—ইতি।
Sutra 88
सामूरं चीनसी सामूली च बाह्लवेयाः ॥ कZ_०२.११.८८ ॥
বাহ্লবেয় (বাক্ট্ৰিয়ান/বিদেশী) প্ৰকাৰ: সামূৰ, চীনসী আৰু সামূলী।
Sutra 89
षट्त्रिंशदङ्गुलमञ्जनवर्णं सामूरम् ॥ कZ_०२.११.८९ ॥
সামূৰ (মাপত) ছত্রিশ অঙ্গুল আৰু অঞ্জন/সুৰ্মাৰ ৰঙৰ (গাঢ় ক’লা)।
Sutra 90
चीनसी रक्तकाली पाण्डुकाली वा ॥ कZ_०२.११.९० ॥
চীনসী ৰক্তকালী (ৰঙা মিশ্ৰিত ক’লা) অথবা পাণ্ডুকালী (ফেঁকা ক’লা) হয়।
Sutra 91
सामूली गोधूमवर्णा । इति ॥ कZ_०२.११.९१ ॥
সামূলী ঘেঁহুৰ ৰঙৰ—ইতি।
Sutra 92
सांतिना नलतूला वृत्तपृच्छा चौद्राः ॥ कZ_०२.११.९२ ॥
চৌদ্ৰ (চৰ্ম)-ৰ প্ৰকাৰ—সান্তিনা, নলতূলা আৰু বৃত্তপৃচ্ছা।
Sutra 93
सातिना कृष्णा ॥ कZ_०२.११.९३ ॥
সাতিনা ক’লা (কৃষ্ণা)।
Sutra 94
नलतूला नलतूलवर्णा ॥ कZ_०२.११.९४ ॥
নলতূলা নলতূলা-বৰ্ণৰ (তাৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ ৰঙৰ) হয়।
Sutra 95
कपिला वृत्तपुच्छा च । इति चर्मजातयः ॥ कZ_०२.११.९५ ॥
কপিলা আৰু বৃত্তপুচ্ছা—এইবোৰেই চৰ্ম (চামৰা)-ৰ জাত/প্ৰকাৰ।
Sutra 96
चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुलरोम च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.११.९६ ॥
চৰ্মজাত বস্তুৰ ভিতৰত যি কোমল, স্নিগ্ধ (চকচকে/তেলীয়া পালিশযুক্ত) আৰু বহুলৰোম (ঘন লোমযুক্ত) — সেয়াই শ্ৰেষ্ঠ।
Sutra 97
शुद्धं शुद्धरक्तं पक्षरक्तं चाविकं खचितं वानचित्रं खण्डसंघात्यं तन्तुविच्छिन्नं च ॥ कZ_०२.११.९७ ॥
উলৰ কাপোৰৰ শ্ৰেণী: শুদ্ধ (অমিশ্ৰ), সমভাবে ৰঙা ৰঞ্জিত, আংশিক/ডোৰাকাটা ৰঙা; আৰু কঢ়াই/জড়োৱা, বন-নক্সা/বৰ্ণবিচিত্ৰ, টুকুৰা জোৰা, আৰু ছিঙা/দুৰ্বল তন্তুযুক্ত।
Sutra 98
कम्बलः कौचपकः कुलमितिका सौमितिका तुरगास्तरणं वर्णकं तलिच्छकं वारवाणः परिस्तोमः समन्तभद्रकं चाविकम् ॥ कZ_०२.११.९८ ॥
উলৰ সামগ্ৰীৰ ভিতৰত: কম্বল, কৌচপক, কুলমিতিকা, সৌমিতিকা, ঘোঁৰাৰ আৱৰণ (তুৰগাস্তৰণ), বৰ্ণক, তালিচ্ছক, বাৰবাণ, পৰিস্তোম আৰু সমন্তভদ্ৰক—এইবোৰ উলৰ প্ৰকাৰ।
Sutra 99
पिच्छिलमार्द्रमिव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठम् ॥ कZ_०२.११.९९ ॥
যি (কাপোৰ/তন্তু) অলপ পিচ্ছিল আৰু যেন সেঁতসেঁতে লাগে, গাঁথনিত সূক্ষ্ম আৰু কোমল—সেইটো শ্ৰেষ্ঠ।
Sutra 100
अष्टप्रोतिसंघात्या कृष्णा भिङ्गिसी वर्षवारणमपसारक इति नैपालकम् ॥ कZ_०२.११.१०० ॥
‘নৈপালক’ (নেপাল-ধৰণৰ উলৰ কাপোৰ) আঠ-তন্তু/আঠ-স্তৰ বুননিৰ; ইয়াৰ প্ৰকাৰ: কৃষ্ণ (ক’লা), ভিঙ্গিসী, বৰ্ষবাৰণ (বৰষুণ ৰোধক) আৰু অপসাৰক (পানী ঝাৰা)।
Sutra 101
सम्पुटिका चतुरश्रिका लम्बरा कटवानकं प्रावरकः सत्तलिकेति मृगरोम ॥ कZ_०२.११.१०१ ॥
মৃগৰোম (হৰিণৰ লোম) সামগ্ৰীৰ নাম: সম্পুটিকা, চতুৰশ্ৰিকা, লম্বৰা, কাটবানক, প্ৰাৱৰক আৰু সত্তলিকা—এইবোৰ মান্য ধৰণ।
Sutra 102
वाङ्गकं श्वेतं स्निग्धं दुकूलम् ॥ कZ_०२.११.१०२ ॥
বংগদেশীয় বাংগক দুকূল বগা আৰু মসৃণ, চকচকে।
Sutra 103
पौण्ड्रकं श्यामं मणिस्निग्धम् ॥ कZ_०२.११.१०३ ॥
পুণ্ড্ৰদেশীয় পৌণ্ড্ৰক বস্ত্ৰ গাঢ় ৰঙৰ আৰু মণিৰ দৰে মসৃণ-চকচকে।
Sutra 104
सौवर्णकुड्यकं सूर्यवर्णं मणिस्निग्धोदकवानं चतुरश्रवानं व्यामिश्रवानं च ॥ कZ_०२.११.१०४ ॥
সৌবৰ্ণকুড্যক বস্ত্ৰ সূৰ্য-সোণালী ৰঙৰ, মণিৰ দৰে মসৃণ-চকচকে আৰু ‘উদকবান’ (ভালদৰে প্ৰক্ৰিয়াজাত/ফিনিশ কৰা) হয়; বুননীত চতুৰশ্ৰ নক্সা আৰু মিশ্ৰ নক্সাও থাকে।
Sutra 105
एतेषामेकांशुकमध्यर्धद्वित्रिचतुरंशुकमिति ॥ कZ_०२.११.१०५ ॥
ইয়াৰ মাপ—এক আংশুক, দেড়, দুই, তিন আৰু চাৰ আংশুক।
Sutra 116
अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्यलक्षणम् ॥ कZ_०२.११.११६ ॥
সেয়েহে বাকী ৰত্নাদি মূল্যবান বস্তুসমূহৰ বাবে মানক মাপ আৰু মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ লক্ষণ নিৰ্দিষ্ট কৰিব লাগে।
Sutra 117
जातिं रूपं च जानीयान्निधानं नवकर्म च ॥ कZ_०२.११.११७ ॥
তেওঁ জাতি (শ্ৰেণী), ৰূপ, উৎস/মূল ভঁৰাল, আৰু ই নতুনকৈ বনোৱা (সাম্প্ৰতিকভাৱে কাম কৰা) নে নহয়—সেয়া নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Sutra 118
पुराणप्रतिसंस्कारं कर्म गुह्यमुपस्करान् ॥ कZ_०२.११.११८ ॥
(তেওঁ) পুৰণি বস্তুৰ পুনঃসংস্কাৰ/মেৰামতি, গোপন কাৰিগৰি/কাম, আৰু (প্ৰতারণামূলক পৰিৱর্তনৰ বাবে ব্যৱহৃত) লুকুৱাই থোৱা সঁজুলি/উপকৰণ—এইবোৰ চিনাক্ত কৰিব লাগে।
Sutra 119
देशकालपरीभोगं हिंस्राणां च प्रतिक्रियाम् ॥ कZ_०२.११.११९ ॥
তেওঁ দেশ-কাল অনুসৰি উপযোগিতা (স্থানীয়/ঋতুগত অৱস্থা আৰু ব্যৱহাৰ) আৰু হিংস্ৰ/ক্ষতিকাৰক ঝুঁকিৰ প্ৰতিকারো মূল্যায়ন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Stable markets and protected savings: standardized gem/diamond grading reduces fraud, improves trust in exchange, increases lawful trade throughput, and strengthens the treasury that funds security and public works.
This excerpt does not state a specific daṇḍa schedule; in Book 2’s administrative frame, misrepresentation/adulteration would trigger confiscation, fines, and prosecution under the relevant superintendent (assay/customs/treasury) using established inspection standards.