Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 13

Devanagari script

हंसं शुचिषदं व्योम व्यापकं सर्वदं शिवम् । उदासीनं निरायासं निष्प्रपञ्चं निरञ्जनम्

Transliteration

haṃsaṃ śuciṣadaṃ vyoma vyāpakaṃ sarvadaṃ śivam | udāsīnaṃ nirāyāsaṃ niṣprapañcaṃ nirañjanam

Translation

«(وأنا أنحني له) الذي هو الهَمْسَة (Haṃsa)، الساكن في الطهارة؛ سَعةُ الفضاء الشاملة لكل شيء؛ واهبُ كل العطايا؛ شِيفا المبارك؛ المتجرّد بلا كلفة؛ المتعالي عن شبكة الظواهر، والنقيّ بلا دنس».

Word by Word

• हंसम्: Haṃsa; the Supreme (as ‘Haṃsa’)
• हंसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• शुचिषदम्: dwelling in purity; seated in the pure
• शुचिषदम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक) + सद् (धातु; कृदन्त-आधार)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (हंसम्/परमात्मानम् प्रति)

• व्योम: sky; ether
• व्योम: Visheshana (Appositional qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (स्तुत्यर्थे विशेषणवत् प्रयोगः)

• व्यापकम्: all-pervading
• व्यापकम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्याप् (धातु) + क (कृदन्त-प्रत्यय; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; वर्तमानकृदन्त-भावे विशेषण

• सर्वदम्: giver of all
• सर्वदम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + द (धातु √दा ‘to give’; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• शिवम्: auspicious; Śiva
• शिवम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण/नामरूपेण

• उदासीनम्: indifferent; detached
• उदासीनम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद्-आस् (धातु) + इन (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• निरायासम्: effortless; without strain
• निरायासम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + आयास (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नञ्/निर्-पूर्वक विशेषण

• निष्प्रपञ्चम्: free from manifestation/expansion; beyond worldly multiplicity
• निष्प्रपञ्चम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निस् (उपसर्ग) + प्रपञ्च (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• निरञ्जनम्: stainless; untainted
• निरञ्जनम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + अञ्जन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

Speaker

Romaharṣaṇa (continuing invocation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (topic)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages

Visual Art Cues

Scene: Abstract-devotional visualization: a radiant, formless presence filling the sky-space; a white haṃsa gliding over a still lake; the deity suggested as pure light beyond worldly web.

Characters & Entities

• Haṃsa (Supreme Self)
• Śiva (as auspiciousness—śivam)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Supreme is pure, all-pervading, and beyond worldly entanglement; remembering this purifies the listener before tīrtha-glorification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is a theological preface; the chapter proceeds to the greatness of Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; it models contemplative praise (stuti) as preparation for hearing māhātmya.