Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् । अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम्

قال سوتا: هناك يوجد لِنْغا بهيّ يُدعى «سوميشڤارا»، مشهورٌ في العوالم الثلاثة، وقد أقامه هنا سوما (إله القمر) بنفسه.

Verse 2

सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् । क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते

ومن يعبد هناك يومَ الاثنين مدةَ سنةٍ كاملة—ولو التزم بنذرٍ يسيرٍ لحظةً—يُعتَق حتى من المرض الشديد المروّع.

Verse 3

यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत्

حتى مع داء اليكشما (السُّلّ) فلا شكّ في الخلاص؛ فكيف بالأدواء كالجذام (كوشتها) وسائر العلل؟ لذلك فالمبتلى بالمرض ينبغي أن يعبده هناك بكل جهدٍ واستطاعة.

Verse 4

तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः । बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः

في سالف الزمان كان سوما، وقد ابتُلي بداء الهُزال، يعبد ذاك «سوميشڤرا». فصار جسده بريئًا من السقم، كما كان حالُ ملكِ بانديا من بعدُ.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज । क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः

قال الحكماء: «يا ابنَ سوتا، كيف أصيب سوما—سيدُ الأعشاب والأدوية—بداء الهُزال في القديم؟ وكيف سكن ذلك الداء وزال؟»

Verse 6

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते । तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम्

فأخبرْنا بكل هذا على التفصيل، أيها العظيمُ الهمة؛ واذكرْ لنا أيضًا القصةَ المباركة لذلك الملك، ملكِ بانديا.

Verse 7

सूत उवाच । दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया । उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ

قال سوتا: «فيما مضى تزوّج ربُّ الليل سوما بناتِ دكشا، وعددُهن سبعٌ وعشرون، بحضرة الآلهة، والنار المقدسة، والگورو.»

Verse 8

नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः । दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः

وهنّ معروفاتٌ في العالم باسم «النَّكشترَات»، يثني عليهنّ خِيارُ ذوي الولادتين والمنجّمون، ابتداءً من «أشويني»، وهنّ موصوفاتٌ بالجمال والسخاء والفضائل.

Verse 9

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः । रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

ثمّ، في وسطهنّ جميعًا، صارت روهِني المحبوبة لدى سيّد الليل (القمر)، أعزَّ عليه من أنفاس حياته نفسها.

Verse 10

ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम्

ثمّ، تاركًا العدلَ في المعاملة مع بنات دكشا جميعًا، ظلّ مقترنًا بروهِني ليلًا ونهارًا.

Verse 11

ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः । प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः

عندئذٍ تلك الفتيات، وقد أحرَقَهُنَّ شوقٌ غيرُ مُشبَعٍ وأثقلتهنّ الشقاوة، مضين إلى دكشا؛ ووجوهُهنّ مغمورةٌ بالدموع، فكلّمنه وهنّ في حزنٍ شديد.

Verse 12

वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने । ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति

«يا أبتِ، لقد سلّمتَنا لذلك الآثم زوجاتٍ له؛ لكنه لا يمنحنا بمحبةٍ حتى موسمَ الأُنسِ الواحد—ولو ṛtu واحدًا—ولا يقترب منّا.»

Verse 14

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः । सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ

قال سوتا: لما سمع دكشا كلامهنّ امتلأ حزنًا؛ فأخذهنّ جميعًا بنفسه ومضى إلى حضرة شاشين (القمر).

Verse 15

ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः । भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः

ثم إن دكشا براجابتي، واقفًا أمامهنّ، أخذ يوبّخ نيشاناثا (سيد الليل، القمر) مرارًا بكلمات قاسية.

Verse 16

किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम । कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्

«يا سيدَ الليل، يا دنيءَ الهمة—كيف يليق بك أن تفعل هذا؟ يا مغرورًا بالجهل، إن هذا الفعل خارجٌ عن سيرة الصالحين ومذمومٌ في كتب الدارما (Dharma-śāstra).»

Verse 17

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः । यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम्

«حتى وقد حضر وقتُه اللائق، لا تُحادث بناتي المولودات مني بمودة. أَفلا تعرف الدارما-شاسترا؟»

Verse 18

ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः

«وأما من لا يقترب من زوجته، وقد اغتسلت واستعدّت في موسم ṛtu، وهي قريبة منه، فإنه يلحقه إثمٌ رهيب كإثم قتل الجنين؛ لا ريب في ذلك.»

Verse 19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः । प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव

فلما سمع سيدُ الليل كلامه استحيا؛ وطأطأ وجهه وقال لدكشا: «سأنفّذ قولك وأعمل بأمرك».

Verse 20

ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते । निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम्

ثم إنَّ دَكْشَا وقد امتلأ قلبُه سرورًا قدَّم جميعَ بناته إلى ذي الضياء البارد كالجليد (القمر). وبعد أن أدّى له التحيةَ والتبجيلَ واستأذن بالانصراف، رجع إلى مسكنه.

Verse 21

चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः । रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः

غير أنّ القمر، كما كان من قبل، هجر جميعَ بناتِ دَكْشَا، وبسبب تعلّقه بالشهوة واصلَ اتّحاده بروهِني.

Verse 22

अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः । प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः

ثم إنهنّ وقد أثقلهنّ الحزنُ رجعن إلى الموضع الذي كان فيه أبوهنّ. وبأعينٍ غمرتها الدموع نطقن بكلامٍ يوافق كربَ تلك الساعة.

Verse 23

एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि । यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्

«يا أبانا الحبيب، إنّ حزنًا عظيمًا قائمٌ في قلوبنا، إذ حلّت بنا شقاوةٌ صارت عارًا تذمّه النساءُ جميعًا»۔

Verse 24

यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना । व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम्

«وفوق ذلك، بسبب ذلك الشهوانيّ الخبيثِ النفس، جُعِلتَ كأنّ سعيَك قد ذهب سُدى، وكأنّ سلطانَ قولِك لا يُعتدّ به—مع أنّك فعلتَ ما فعلتَ لأجلنا»۔

Verse 25

तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन । रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम्

«لا نقدر بحالٍ أن نحمل ذلك الحزن في قلوبنا؛ فإنّ إله القمر يظلّ مسرورًا على الدوام، ملازمًا روهيṇī وحدها.»

Verse 26

विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः । अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् । दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम्

«وبخاصةٍ بأمرك مُنِعَ ربُّ الليل. فامنحنا إذنًا الآن أن نذهب إلى هناك؛ إذ نحن محترقاتٌ بألم الشقاء، وسنترك الحياة بتلك الوسيلة.»

Verse 27

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः । शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः

قال سوتا: «فلما سمع كلامهنّ، امتلأ دكشا غضبًا، فمضى إلى حضرته، ثم لعن ربَّ الليل.»

Verse 28

यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् । कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः

«لأنك، أيها الآثم، لم تعمل بقولي المؤسَّس على الدارما، فسيبتلعك داءُ الهزال الرهيب.»

Verse 29

एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः । तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने

وبعد أن قال ذلك مضى دكشا؛ وكذلك إله القمر—يا خيرَ ذوي الولادتين—فمن تلك اللحظة أطبق عليه داءُ اليكشما (السُّلّ)، فأخذ يذوي يومًا بعد يوم.

Verse 30

ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् । अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले

ثم صار هزيلاً ناحلاً؛ فهجر روهِني، ولما عجز عن متابعة لذّات الشهوة، هام على وجه الأرض.

Verse 31

क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान् । औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः

طلباً لإزالة داء الهزال، سأل الأطباء؛ وبضبط الحواس أعدّ أدويةً شتّى ومتنوعة.

Verse 32

तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः । दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने

ومع ذلك فإن سيّد الليل (القمر) لا يتحرّر من داء اليكشما، داء السُّلّ. وبسبب لعنة دكشا العنيفة يذوي يوماً بعد يوم.

Verse 33

ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः । बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम्

ثم دخل في الزهد والتجرّد، وصار مواظباً على حجّ التيرثا؛ ممتلئاً بالإيمان، فترك حتى أطيب الأدوية وأفضلها.

Verse 34

अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च । संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

وهكذا، وهو يتجوّل بين التيرثات والمقامات المقدّسة، بلغ—يا خيرة البراهمة—برابهاسا، ذلك الحقل المقدّس الأسمى.

Verse 35

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः । यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम्

هناك اغتسل فصار طاهرًا، فتأمّل ربُّ الليل «برابهاسا» (Prabhāsa). ولمّا همَّ بالارتحال إلى موضعٍ آخر، رأى شخصًا قائمًا أمامه.

Verse 36

अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् । तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम्

ورأى مُنيًا يُدعى «روماكا» (Romaka)، ثابتًا على نذره، موفورَ القوة المولودة من الزهد والتقشّف، رحيمًا بجميع الكائنات.

Verse 37

तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् । क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः

فلما رآه انحنى ساجدًا ثم تكلّم بإجلال. وكان تشاندرا (Candra) مبتلى بمرض الهزال، فخاطبه من شدة اليأس قائلاً: «يا خيرَ الدِّوِجَة، يا أكرمَ ذوي الولادتين!»

Verse 38

परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः । तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः

«يا فيبريندرا (Viprendra)، يا سيّدَ البراهمة، لقد أنهكني تمامًا سلطانُ هذا المرض المُهزِل. فامنحني علاجًا؛ فقد جئتك لاجئًا مستجيرًا.»

Verse 39

मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् । अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने

«لقد سألتُ الأطباء، واستعملتُ الأدوية التي وصفوها على وجوهٍ شتّى؛ ومع ذلك، يا عظيمَ الحظّ (Mahābhāga)، ما زلتُ أذبل يومًا بعد يوم.»

Verse 40

यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि । व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

إن لم تمنحني تعليماً ما لإهلاك هذا الداء، فبذلك السبب عينه سأهجر هذا الجسد اليوم.

Verse 41

रोमक उवाच । अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा । शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः

قال رومكا: «يا ربَّ الليل، إن لعنةَ غيره لا يمكن جعلُها على غير ما هي عليه؛ فكيف بلعنةِ دكشا ذي البهاء الذي لا يُحدّ!»

Verse 42

तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् । येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः

فلذلك سأمنحك هنا تعليماً مُستحسَناً مُعتمَداً، به—من غير شك—يُستأصل داءُ الهزال لديك استئصالاً تامّاً.

Verse 43

नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः । संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम्

ليس هنا شيءٌ يُقال عنه «لا يُعطى» من شُولين، إلهِ الآلهة، إذا رضي واطمأنّ. فبذلك الوعد نفسه، اعبده وتقرّب إليه.

Verse 44

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ । तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप

حقّاً، في الثمانية والستين من التيـرثات حضورٌ دائمٌ على ظهر الأرض. يا ملكَ الليل، أقم ذلك اللِّنگا في تلك التيـرثات لإهلاك تلك العِلّة.

Verse 45

आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा । संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम्

فلذلك اعبده كلَّ يومٍ بقلبٍ طهَّرتهُ الشَّرَدها (الإيمان). ولا شكَّ أنك ستنال الانقضاء التامَّ لمرضِ الهُزال المُنهِك.

Verse 46

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः । तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः । संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः

قال سوتا: لما سمع تلك الكلمات ابتهج ربُّ الليل (تشاندرا). وفي البقعة المقدسة بربهاسا أقام اللِّنگات الإلهية لحامل الرمح الثلاثي (شيفا)، وعبدها بتفانٍ—لِنگاتٍ تحمل اسمه هو.

Verse 47

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

ثم إنَّ مهاديڤا، وقد رضي، منحه الرؤية وقال: «أنا واهبُ النِّعَم؛ فاسأل ما تشتهي».

Verse 48

चन्द्र उवाच । परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् । प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

قال تشاندرا: «يا ربَّ الآلهة، لقد وُهِنْتُ غايةَ الوَهَن؛ وبمرضِ يَكْشْما (السُّلّ) بُلِغَ بي إلى حافة الهلاك. فأنقذني، فلا أطلب شيئًا غير ذلك».

Verse 49

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम्

فلما سمع كلامه، استدعى الربُّ المبارك—ذو الراية التي عليها الثور—دكشا في الموضع نفسه، ثم خاطبه بإجلالٍ وتوقير.

Verse 50

एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् । तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर

هذا القمر «تشاندرا»—وهو صهرك—قد لعنته، ولم يُحسن الفعل. فلذلك أسبغ عليه عطفك، واعمَل وفق كلمتي.

Verse 51

दक्ष उवाच । मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् । नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक्

قال دكشا: لقد قلتُ له أيضًا كلامًا موافقًا للدارما، غير أن هذا الأحمق لم يعمل به. وقد وعدني أمامي قائلاً: «سأفعل»، ثم خان كلمته.

Verse 52

तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज । हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते

يا صاحب راية الثور! من أجل ابنتي لعن القمرَ غضبًا؛ وحتى وإن قلتُ ذلك على سبيل المزاح، فلا يمكن أن يكون الأمر على غير ذلك—فكلمتي لا بد أن تتحقق.

Verse 53

देवदेव उवाच । अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः । समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम्

قال ربّ الآلهة: «من هذا اليوم فصاعدًا، سينظر هذا القمر إلى جميع تلك البنات على السواء دائمًا؛ بأمري، بلا ريب».

Verse 54

तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु । येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम्

فلذلك، فلتنقص نصفُ الشهر ولتزدَد النصفُ الآخر، لكي تصدق كلمتك، مقرونةً بفضلي ورحمتي.

Verse 55

ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम्

ثم قال دكشا: «ليكن كذلك»، ومضى إلى مسكنه. وأما شانكرا أيضًا فخاطب مرة أخرى القمرَ الموشومَ بعلامة الأرنب.

Verse 56

भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन । येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

يا أيها القمرُ ذو علامة الأرنب، اسألني مرةً أخرى ما تشاء؛ فبهذا أهبُ كلَّ شيء، وإن كان بالغَ العُسرِ في نيله.

Verse 57

चन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा । संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया

قال تشاندرا: «إن كنتَ راضيًا يا ربَّ الآلهة، وإن كان لي عندك عطاءُ نعمةٍ، فليكن في جميع اللِّينغا التي أقمتُها حضورُك المقدّس ظاهرًا على الدوام، ابتغاءَ خيرِ العوالم.»

Verse 58

देव उवाच । अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो । सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव

قال الربّ: «يا ذا البأس، في اللِّينغا الثمانية والستين التي أقمتَها، سأجعل حضوري الخاصّ يومَ الاثنين، وفقًا لقولك.»

Verse 59

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः

فلما قال ربُّ الآلهة ذلك، غاب عن الأنظار. وأما تشاندرا أيضًا، وقد امتلأ فرحًا، فصار بعد ذلك ينظر إليها جميعًا على السواء.

Verse 60

सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन् । ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम्

يا أفضلَ البراهمة، إنَّ بناتِ دكشا، إذ تذكَّرنَ كلامَ شانكَرا (شِيفا)، امتلأنَ فرحًا في الحال بعد ذلك.

Verse 61

एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम्

وهكذا، يا أفضلَ البراهمة، صار هناك «سوميشڤرا»—في الثمانية والستين من التيـرثات المقدّسة، وكذلك في مواضع أخرى وراءها أيضًا.