Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 12

Devanagari script

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः

Transliteration

dvīpānyaśeṣāṇi tathā tathā sarvasarāṃsi ca | nagaragrāmapūrṇā ca medinī medinīpate | devāṅganābhirdevasya dehe dṛṣṭaṃ mahātmanaḥ

Translation

ورأت الحورياتُ الإلهياتُ في جسدِ الربِّ العظيم جميعَ القاراتِ والجزر، وجميعَ البحيرات أيضًا؛ ورأين الأرضَ مملوءةً بالمدنِ والقرى، يا ربَّ الأرض، داخلَ جسدِ الإلهِ ذي النفسِ العظيمة.

Word by Word

• द्वीपानि: islands; continents
• द्वीपानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्वीप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• अशेषाणि: without remainder; all
• अशेषाणि: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अशेष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषणम्

• तथा: likewise; also
• तथा: Avyaya (Adverbial/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/तुल्यताबोधक (adverb)

• तथा: and likewise
• तथा: Avyaya (Adverbial/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरुक्त-समुच्चय (reiterative adverb)

• सर्वसरांसि: all lakes/ponds
• सर्वसरांसि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; कर्मधारयसमासः (सर्वाणि सरांसि)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• नगरग्रामपूर्णा: filled with cities and villages
• नगरग्रामपूर्णा: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नगर (प्रातिपदिक) + ग्राम (प्रातिपदिक) + पूर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषसमासः (नगरैः ग्रामैः च पूर्णा = filled with cities and villages); विशेषणम् (मेदिनी)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• मेदिनी: the earth
• मेदिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मेदिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• मेदिनीपते: O lord of the earth
• मेदिनीपते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मेदिनी (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन; तत्पुरुषसमासः (मेदिन्याः पतिः)

• देवाङ्गनाभिः: by the divine maidens
• देवाङ्गनाभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + अङ्गना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; तत्पुरुषसमासः (देवानाम् अङ्गनाः)

• देवस्य: of the god
• देवस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• देहे: in the body
• देहे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• दृष्टम्: seen
• दृष्टम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘seen’

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

Speaker

Narrative voice describing what the Apsarases saw (Apsarases are explicit here: devāṅganābhiḥ)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Apsarases gaze into the Lord’s body and see all dvīpas and islands, countless lakes, and the earth crowded with cities and villages—like a complete inhabited map glowing inside a divine torso.

Characters & Entities

• dvīpas
• lakes (saras)
• earth (medinī)
• cities
• villages
• devāṅganās (apsarases)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The world’s geography and settlements are not separate from the Divine; the cosmos is embraced within the Lord.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Implicitly the Revā (Narmadā) milieu frames the chapter, but this verse praises the all-containing Lord rather than naming a single tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is an awe-filled cosmological description.