Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 23

Devanagari script

स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः

Transliteration

smaraḥ sahāyo bhavitā vasantaśca varāṅganāḥ | rūpaṃ vayaḥ samālokya madanoddīpanaṃ param | kandarpavaśamabhyeti vivaśaḥ ko na mānavaḥ

Translation

سيكون سمارا (كاما) عونًا لكم، وكذلك الربيع، أيتها السيدات النبيلات. فإذا أبصر الإنسان الجمالَ والشبابَ—وهما أسمى ما يوقظ الشهوة—فأيُّ بشرٍ لا يقع، عاجزًا، تحت سلطان كندربا؟

Word by Word

• स्मरः: Smara (Cupid)
• स्मरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सहायः: helper/ally
• सहायः: Karta (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: सहाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (स्मरः)

• भविता: will be
• भविता: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लृट्-लकार (simple future), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• वसन्तः: Spring
• वसन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• वराङ्गनाः: beautiful women
• वराङ्गनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वर + अङ्गना (प्रातिपदिके)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• रूपम्: beauty/form
• रूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वयः: youth/age
• वयः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• समालोक्य: having seen
• समालोक्य: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-आ-√लोक् (धातु) → समालोक्य (क्त्वान्त/ल्यप्)
• Form: अव्ययभावे क्त्वान्त (gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• मदनोद्दीपनम्: arousal of desire (lit. kindling of Madana)
• मदनोद्दीपनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मदन + उद्दीपन (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेष्यभावे (समालोक्य)

• परम्: supreme/intense
• परम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (मदनोद्दीपनम्)

• कन्दर्पवशम्: the sway of Kāma
• कन्दर्पवशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्दर्प + वश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अभ्येति: approaches/comes under
• अभ्येति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि-√इ (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• विवशः: helpless
• विवशः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विवश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (मानवः)

• कः: who?
• कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थक

• न: not
• न: Pratiṣedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (here in rhetorical question: 'not?')

• मानवः: human
• मानवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Indra (Śakra)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gandhamādana (tapas-test setting)

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: Apsarases (varāṅganāḥ)

Visual Art Cues

Scene: Apsarases adorned, accompanied by Madana and Vasanta; flowering trees, bees, and fragrant breezes contrast with the austere hermitage—an intentional clash of eros and asceticism.

Characters & Entities

• Smara (Kāma)
• Vasanta (Spring)
• Kandarpa (Cupid)
• Indra (Śakra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Desire is strengthened by external conditions (season, beauty, youth); spiritual practice requires awareness of such triggers and mastery over the senses.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is directly glorified; the verse is doctrinal/narrative about temptation within the Gandhamādana tapas context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes psychological and cosmic supports of desire (Smara and Vasanta).