Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 41

Devanagari script

वाराहमीशानवरोऽप्यतोऽसौ रूपं समास्थाय जगद्विधाता । नष्टे त्रिलोकेऽर्णवतोयमग्ने विमार्गितोयौघमयेऽन्तरात्मा

Transliteration

vārāhamīśānavaro'pyato'sau rūpaṃ samāsthāya jagadvidhātā | naṣṭe triloke'rṇavatoyamagne vimārgitoyaughamaye'ntarātmā

Translation

لذلك فإنَّ ذلك الربَّ—الأسمى حتى فوق إيشانا (Īśāna)—اتخذ هيئةَ الخنزير البريّ (فاراهـا Varāha) مُدبِّرًا للكون. ولمّا هلكت العوالمُ الثلاثة وغمرها طوفانُ المحيط، أخذتِ الذاتُ الباطنةُ تُفتِّشُ في كتلةِ المياه عمّا فُقِد.

Word by Word

• वाराहम्: boar (as boar-)
• वाराहम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वाराह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (रूपम् इति)

• ईशानवरः: the superior of Īśāna (Śiva)
• ईशानवरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईशान (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ईशानस्य वरः = Śiva’s superior/choice)

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; अप्यर्थ (even/also)

• अतः: therefore
• अतः: Hetu (Cause/Reason)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/तस्मात्-अर्थ (therefore/from this)

• असौ: that one (he)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (demonstrative)

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• समास्थाय: having assumed
• समास्थाय: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + स्था (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund/absolutive); ‘समास्थाय’ = having assumed/taken up

• जगद्विधाता: creator/ordainer of the world
• जगद्विधाता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + विधातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (जगतः विधाता)

• नष्टे: when (it was) destroyed
• नष्टे: Adhikarana (Locative absolute/सति-सप्तमी)
• Type: Adjective
• Root: नश् (धातु) → नष्ट (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)

• त्रिलोके: in the three worlds
• त्रिलोके: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या) + लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; द्विगु-समासः (three worlds)

• अर्णवतोयम्: oceanic water
• अर्णवतोयम्: Adhikarana/Context (Descriptive)
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक) + तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (अर्णववत् तोयम् = ocean-like water)

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• विमार्गित: searched for
• विमार्गित: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + मार्ग् (धातु) → विमार्गित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपद (searched out)

• तोयौघमये: in/within the mass of waters
• तोयौघमये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तोय (प्रातिपदिक) + ओघ (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (तोयौघेन मयः = consisting of a flood of water)

• अन्तरात्मा: the inner self
• अन्तरात्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्तर् (अव्यय/उपसर्ग) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (अन्तरः आत्मा)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) [deduced]

Visual Art Cues

Scene: The Lord as Varāha emerging over the pralaya ocean, searching within the waters as the Inner Self; distant remnants of the three worlds dissolved; a sense of vast, dark-blue flood pierced by divine radiance.

Characters & Entities

• Varāha
• Īśāna
• Triloka
• Pralaya (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In cosmic crisis (pralaya), the Supreme assumes saving forms; divine compassion restores order even after dissolution.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is primarily avatāra-narrative; within Revā-khaṇḍa it supports the sacred storytelling connected to the Narmadā region rather than naming a single site here.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it introduces the Varāha episode as a dharmic exemplar of protection.