Rig Veda 10.23.3 — Mandala 10, Sukta 23, Mantra 3

Sukta 10.23

Rishi: Vimada (Vaimada) (traditional attribution for RV 10.23)

Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (likely; requires metrical verification)

Samhita Patha (Devanagari)

यदा वज्रं हिरण्यमिदथा रथं हरी यमस्य वहतो वि सूरिभिः । आ तिष्ठति मघवा सनश्रुत इन्द्रो वाजस्य दीर्घश्रवसस्पतिः ॥

Transliteration

yadā́ vájraṃ híraṇyam íd áthā ráthaṃ hárī yám asya váhato ví sūríbhíḥ | ā́ tíṣṭhati maghávā sánāśruta índro vā́jasya dīrgháśravasaḥ pátiḥ ||

Translation

حين يُهَيَّأُ الوَجْرَا الذَّهَبِيُّ، ثُمَّ العَرَبَةُ الَّتِي تَحْمِلُهَا «هَرِيَّاهُ» الاثْنَانِ، بَيْنَ الرُّؤَاةِ المُنِيرِينَ، عِنْدَئِذٍ يَجْلِسُ إِندْرا السَّخِيُّ، المَشْهُورُ مُنْذُ القِدَمِ—سَيِّدُ «فَاجَا» (الغَلَبَةِ/القُوَّةِ الظَّافِرَةِ)، وَمَالِكُ الصِّيتِ البَعِيدِ المَدَى.

Word by Word

• यदा: when
• यदा: Adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय) < यद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + दा (कालवाचक)

• वज्रम्: the thunderbolt
• वज्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वज्र (प्रातिपदिक)

• हिरण्यम्: golden
• हिरण्यम्: Karma (वज्रम्-विशेषणत्वेन)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: हिरण्य (प्रातिपदिक)

• इत्था: thus, in this way
• इत्था: Adhikaraṇa (प्रकाराधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इत्था (अव्यय)

• रथम्: the chariot
• रथम्: Karma
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• हरी: the two bay steeds
• हरी: Kartā (वहतोः कर्तारौ)
• Type: Noun (dual) / Adjective used as noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)

• यम्: which (him/that)
• यम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अस्य: of him (of this one = Indra)
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: इदम्/अदस्-प्रकारः (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → अस्य

• वहतः: they two carry/drive
• वहतः: Kriyā (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वह् (धातु)

• वि: apart, forth (intensifier)
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• सूरिभिः: with the patrons (generous lords)/sages
• सूरिभिः: Karaṇa (सह/साधनभावे: ‘with the patrons/sages’)
• Type: Noun
• Root: सूरि (प्रातिपदिक)

• आ: towards, hither
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• तिष्ठति: he stands/halts, takes his place
• तिष्ठति: Kriyā (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) → तिष्ठति

• मघवा: the bountiful one (Indra)
• मघवा: Kartā (तिष्ठति इति कर्ता)
• Type: Noun (epithet)
• Root: मघवन् (प्रातिपदिक)

• सनश्रुतः: of ancient renown / long-famed
• सनश्रुतः: Kartā (विशेषणत्वेन)
• Type: Adjective (epithet)
• Root: सन-श्रुत (प्रातिपदिक; कर्मधारय/बहुव्रीहि: ‘whose fame is old/anciently heard’)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Kartā (तिष्ठति इति कर्ता; पुनरुक्त-उपपत्ति)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• वाजस्य: of the prize, of strength
• वाजस्य: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध: ‘of prize/strength’)
• Type: Noun
• Root: वाज (प्रातिपदिक)

• दीर्घश्रवसः: of long fame
• दीर्घश्रवसः: Sambandha (षष्ठी)
• Type: Adjective (epithet)
• Root: दीर्घ-श्रवस् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/कर्मधारय: ‘long-famed/long-hearing’)

• पतिः: lord, master
• पतिः: Kartā/Predicative nominative (इन्द्रः … पतिः)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)