Rig Veda 1.145.4: Mandala 1, Sukta 145, Mantra 4

Sukta 1.145

Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.145)

Devata: Agni (inner fire/divine will)

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

उपस्थायं चरति यत्समारत सद्यो जातस्तत्सार युज्येभिः । अभि श्वान्तं मृशते नान्द्ये मुदे यदीं गच्छन्त्युशतीरपिष्ठितम् ॥

Transliteration

upa-sthā́yaṃ carati yát sam-ā́rat sadyó jātás tat-sā́ra yújyebhiḥ | abhí śvā́ntaṃ mṛśate nā́ndye mudé yad ī́ṃ gácchanty uśatī́r api-sthitám ||

Translation

يتحرّك آخذًا مقامه قريبًا في الداخل (في مقعد الإنسان)، حين ينتظم في النظام القويم؛ مولودًا لتوّه يسرع بقواه المُقترِنة. تلمسه الطاقاتُ المشتاقةُ بفرحٍ وابتهاج، حين تمضي إليه، وهو القائم قريبًا، كما تمضي إلى لهبٍ مستقرٍّ للراحة.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• उपस्थायम्: (his) lap / bosom (as the place approached)
• उपस्थायम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: उपस्थ (प्रातिपदिक) < उप-स्था (उप + √स्था)

• चरति: moves, goes, proceeds
• चरति: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: √चर् (चरति)

• यत्: which, that which
• यत्: (सम्बन्ध/अन्वय)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• सम्: together, completely
• सम्: (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग)

• आरत: reached, came up to
• आरत: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: √ऋ (आ + √ऋ / √अर् ‘to move, reach’—वैदिक रूप)

• सद्यः: immediately
• सद्यः: (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सद्यः (अव्यय)

• जातः: born
• जातः: कर्तृ
• Type: Participle
• Root: √जन् → जात (क्त-प्रत्यय)

• तत्: that (thing), it
• तत्: कर्म/सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• सार: run forth!, hasten!
• सार: (आह्वान/प्रेरणा)
• Type: Verb
• Root: √सृ (सरति) / √सॄ (वैदिक ‘to run/flow’)—आदेशरूप ‘सार’ (आज्ञार्थ/विधिलिङ्-छन्दसि)

• युज्येभिः: with the yoked ones / with suitable companions (helpers)
• युज्येभिः: करण
• Type: Noun/Adjective
• Root: युज्य (प्रातिपदिक; √युज् ‘to yoke’ → युज्य ‘fit for yoking/companions’)

• अभि: towards, upon
• अभि: (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अभि (उपसर्ग/अव्यय)

• श्वान्तम्: the panting one
• श्वान्तम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: श्वान्त (प्रातिपदिक; √श्वन्/श्वा ‘to pant’ → ‘panting’)

• मृशते: touches, strokes
• मृशते: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: √मृश् (मृशते)

• नान्द्ये: in joy, in delight
• नान्द्ये: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: नान्द्य (प्रातिपदिक; ‘joy, delight’)

• मुदे: for gladness, for pleasure
• मुदे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: मुद् (प्रातिपदिक; ‘gladness’)

• यदा: when
• यदा: (सम्बन्ध/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)

• ईम्: him, it
• ईम्: कर्म
• Type: Indeclinable
• Root: ईम् (अव्यय; एनम्/इमम्-प्रत्ययात्मक ‘him/it’)

• गच्छन्ति: go, come
• गच्छन्ति: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: √गम् (गच्छति)

• उशतीः: the eager (women/ones)
• उशतीः: कर्तृ
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: उशती (प्रातिपदिक; √वश्/उश् ‘to desire’ → ‘desiring, eager’)

• अपिष्ठितम्: the set/placed (one), the firmly established
• अपिष्ठितम्: कर्म
• Type: Participle/Adjective
• Root: अपिष्ठित (प्रातिपदिक; a- + पिष्ठित, √पिष्ठ्/पिष् ‘to press/bruise’ → ‘pressed/firmly set’; वैदिक अर्थ ‘set/placed close’)