Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage

मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः।आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।।।।

manasā dhyāyatas tasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ | ājagmus tāni sarvāṇi daivatāni pṛthak pṛthak ||

وبينما كان يتأمّل بقلبه، مستقبلًا الشرق، ضامًّا كفّيه بخشوع، جاءت تلك الآلهة جميعًا، كلٌّ على حدةٍ تباعًا.

मनसाwith the mind
मनसा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; instrumental
ध्यायतःof (him) meditating
ध्यायतः:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootध्यै (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle, शतृ); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘of him who is meditating’
तस्यof him, his
तस्य:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; genitive
प्राङ्मुखस्यof the east-facing one
प्राङ्मुखस्य:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootप्राङ्मुख (प्रातिपदिक)
Formसमास: कर्मधारय (‘प्राङ्’ + ‘मुख’ = east-faced); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; qualifies (तस्य)
कृताञ्जलेःof (him) with folded palms
कृताञ्जलेः:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootकृत (प्रातिपदिक) + अञ्जलि (प्रातिपदिक)
Formसमास: तत्पुरुष (‘कृतः अञ्जलिः’ = one whose palms are made/folded); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
आजग्मुःarrived, came
आजग्मुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, बहुवचन
तानिthose
तानि:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; subject with दैवतानि (apposition)
सर्वाणिall
सर्वाणि:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; qualifies तानि/दैवतानि
दैवतानिdeities
दैवतानि:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootदैवत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; subject
पृथक्separately
पृथक्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपृथक् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
पृथक्one by one
पृथक्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपृथक् (अव्यय)
Formपुनरुक्ति (reduplication) for distributive sense

As Bharadwaja with folded palms was thus meditating with his face turned eastward, all the deities appeared there one by one.

B
Bharadvāja
D
deities (daivatāni)
E
east (prāṅmukha)

FAQs

Dharma as disciplined devotion: respectful posture, orientation, and mental focus symbolize sincerity and truthfulness of intent (satya-saṅkalpa).

Bharadvāja’s invocation succeeds; the gods respond and appear sequentially to support the hospitality he is arranging.

Reverence and concentration—his inner steadiness draws divine cooperation.