Adhyaya 95
भीष्मरक्षण-उद्योगः, शिखण्डि-विवर्जनं, सर्वतोभद्र-व्यूहः (Protection of Bhīṣma, Exemption of Śikhaṇḍin, and the Sarvatobhadra Array)
Upa-parva: Bhīṣma-vyūha-nirmāṇa and Śikhaṇḍin-vivarga (Battle Array Formation and the Śikhaṇḍin Exemption Motif)
Saṃjaya reports the dawn mobilization: the king’s forces are ordered to harness and deploy, anticipating Bhīṣma’s intensified engagement. Duryodhana interprets Bhīṣma’s reflective demeanor and directs Duḥśāsana to expedite chariot readiness and activate the thirty-two divisions, emphasizing Bhīṣma’s protection as the condition for stable advantage. Bhīṣma then states an explicit ethical constraint: he will not strike Śikhaṇḍin in battle, citing Śikhaṇḍin’s prior female identity and Bhīṣma’s known commitment to such restraint; he nonetheless commits to engage other combatants within range. Duryodhana, to prevent exploitation of this constraint, assigns protective measures and designates counter-guards. Duḥśāsana advances with the army placing Bhīṣma at the forefront. Observing Bhīṣma surrounded, Arjuna instructs Dhṛṣṭadyumna to position Śikhaṇḍin before Bhīṣma with Arjuna as protector, indicating a tactical plan aligned with Bhīṣma’s stated limitation. Bhīṣma deploys a major formation described as Sarvatobhadra; Kaurava commanders are placed across front, wings, center, and rear, while the Pāṇḍavas form a corresponding counter-array with named leaders. As both sides surge forward, the text records intense martial acoustics and a sequence of ominous portents—winds, cries, dust and bone-rain imagery, animal distress, and atmospheric dimming—marking the psychological and cosmological register of impending mass violence.
Chapter Arc: Sanjaya opens upon a dreadful rain of arrows—so fierce that even daityas would find it hard to endure—announcing the terror of Ghatotkacha’s onset against Duryodhana and the foremost Kaurava heroes. → Duryodhana’s side, stung by the Rakshasa’s audacity, surges in wrath: warriors loose sharp narachas in volleys, elephants reel, and kings leap down from falling mounts to continue the fight, choosing kshatra-dharma over retreat. Ghatotkacha blocks the Kaurava advance, turning the battlefield into a nightmarish press of missiles and close combat. → Ghatotkacha, eyes reddened with anger, uses his elephant and sheer force to obstruct and seize the initiative—checking Duryodhana’s movement and throwing the Kaurava formation into alarm as leading fighters converge with bows, shulas, and mudgaras for a decisive clash. → The chapter closes with the battle still raging: Kaurava champions regroup around their leaders, striking back in coordinated volleys and weapon-play, while Ghatotkacha remains an unyielding obstacle, keeping Duryodhana’s path contested and the field in turmoil. → With the Rakshasa’s blockade holding and the foremost Kaurava warriors closing in, the next turn hinges on whether Duryodhana’s champions can break through—or whether Ghatotkacha will escalate his terrifying warfare further.
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्राा बछ। अर: द्विनवतितमो< ध्याय: घटोत्कचका दुर्योधन एवं द्रोण आदि प्रमुख वीरोंके साथ भयकर युद्ध संजय उवाच ततस्तद् बाणवर्ष तु दुः:सहं दानवैरपि । दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्ष महाद्विप:,संजय कहते हैं--राजन्! दानवोंके लिये भी दुःसह उस बाण-वर्षाको राजाधिराज दुर्योधनने युद्धमें उसी प्रकार धारण किया, जैसे महान् गजराज जलकी वर्षाको अपने ऊपर धारण करता है
قال سنجيا: «أيها الملك، إن وابل السهام ذاك—الذي لا يُطاق حتى على الدانافا—قد احتمله في ساحة القتال ملكُ الملوك دُريودَهَنَة، كما يحتمل فيلٌ عظيم، سيدُ الفيلة، المطرَ المنهمر على جسده».
Verse 2
ततः क्रोधसमाविष्टो निः:श्वसन्निव पन्नग: । संशयं परम॑ प्राप्त: पुत्रस्ते भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] उस समय क्रोधमें भरकर फुफकारते हुए सर्पके समान लंबी साँस खींचता हुआ आपका पुत्र दुर्योधन जीवन-रक्षाको लेकर भारी संशयमें पड़ गया
قال سنجيا: «ثم إن ابنك، وقد استبدّ به الغضب، أخذ يزفر كالأفعى الفاحصة؛ ووقع في أشدّ الشك، يا ثورَ آلِ بهاراتا، بشأن صون حياته».
Verse 3
मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान् नाराचान् पज्चविंशतिम् । तेडपतन् सहसा राजंस्तस्मिन् राक्षसपुज़रवे
قال سنجيا: «فأطلق خمسًا وعشرين من سهام النّاراجا الحادّة المرهفة. أيها الملك، فسقطت دفعةً واحدة على ذلك المتقدّم في الرّاكشسا».
Verse 4
स तैर्विद्ध: स्रवन् रक्त प्रभिन्न इव कुज्जर:
قال سنجيا: «فلما أُصيب بتلك الأسلحة سال دمه غزيرًا، كفيلٍ عظيمٍ قد شُقّت صدغاه».
Verse 5
दश्ने मतिं विनाशाय राज्ञ: स पिशिताशन: । उन बाणोंसे घायल होकर वह राक्षस कुम्भ-स्थलसे मदकी धारा बहानेवाले गजराजकी भाँति अपने शरीरसे रक्तकी धारा प्रवाहित करने लगा। उसने राजा दुर्योधनका विनाश करनेके लिये दृढ़ निश्चय कर लिया ।। ४ ई || जग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारिणीम्
قال سنجيا: لما أصابته السهام، أخذ ذلك الرّاكشسا آكلُ اللحم يفيض من جسده سيلٌ من الدم، كالفيل العظيم في حال الهياج (المُسْت) إذ يسيل من صدغيه سائلُه. وبعزمٍ قاتمٍ ثبّت فكره على هلاك الملك دوريودhana. ثم قبض على رمحٍ عظيمٍ قادرٍ على شقّ الجبال نفسها.
Verse 6
समुद्यच्छन् महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव
قال سنجيا: «وقد نهض ليوجّه الضربة، تقدّم المحارب عظيمُ الساعدين—قاصدًا القتل—نحو ابنك.»
Verse 7
तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वड्रानामधिपस्त्वरन् । कुण्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत्
قال سنجيا: لما رآه على تلك الحال، متهيئًا رافعًا سلاحه، أسرع سيدُ من يضربون كالصواعق فحثّ الفيلَ الرّاكشسي—الضخم كالجبل—ليدفعه نحوه.
Verse 8
महाबाहु घटोत्कच आपके पुत्रको मार डालनेकी इच्छासे वह शक्ति ऊपरको उठा रहा था। उसे उठी हुई देख वंगदेशके राजाने बड़ी उतावलीके साथ अपने पर्वताकार गजराजको उस राक्षसकी ओर बढ़ाया ।। स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना । यतो दुर्योधनरथस्तं मार्ग प्रत्यवर्तत,वे वंगनरेश उस शीघ्रगामी महाबली गजराजपर आरूढ़ हो युद्धके मैदानमें उसी मार्गपर चले जहाँ दुर्योधनका रथ खड़ा था
قال سنجيا: ممتطيًا ذلك الفيلَ الأوّل—قويًّا سريعًا في زحمة القتال—عاد ملكُ ڤَنْغا على الطريق نفسه حيث كان يقف مركبُ دوريودhana الحربي.
Verse 9
रथं च वारयामास कुज्जरेण सुतस्य ते । मार्गमावारितं दृष्टवा राज्ञा वड्भरेन धीमता
قال سنجيا: إن الملك ڤَدْبَهَرَ الحكيم، لما رأى الطريق قد سُدّ، أوقف مركبةَ ابنك الحربية باستعمال kujjara (أداة للزجر/القيادة).
Verse 10
उद्यतां तां महाशक्ति तम्मिंक्षिक्षेप वारणे,उसने उस उठायी हुई महाशक्तिको उस हाथीपर ही चला दिया। राजन्! घटोत्कचकी भुजाओंसे छूटी हुई उस शक्तिके आघातसे हाथीका कुम्भस्थल फट गया और उससे रक्तका स्रोत बहने लगा। फिर वह तत्काल ही भूमिपर गिरा और मर गया
قال سانجيا: رفع ذلك السلاح الجبّار «شاكتي» ثم قذفه نحو الفيل. أيها الملك، إذ أصابته قوة الشاكتي المنطلقة من ذراعي غهاطوتكاتشا، انشقّت حدبتا جبهة الفيل وانفجر منه سيلٌ من الدم. فسقط في الحال على الأرض ومات.
Verse 11
स तयाभिहतो राजंस्तेन बाहुप्रमुक्तया । संजातरुधिरोत्पीड: पपात च ममार च,उसने उस उठायी हुई महाशक्तिको उस हाथीपर ही चला दिया। राजन्! घटोत्कचकी भुजाओंसे छूटी हुई उस शक्तिके आघातसे हाथीका कुम्भस्थल फट गया और उससे रक्तका स्रोत बहने लगा। फिर वह तत्काल ही भूमिपर गिरा और मर गया
قال سانجيا: أيها الملك، ضُرب الفيل بذلك السلاح الجبار المقذوف من الذراع، فانفجرت صدغاه واندفع الدم اندفاعًا. فسقط في الحال إلى الأرض ومات.
Verse 12
पतत्यथ गजे चापि वड्भानामीश्वरो बली । जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम्,हाथीके गिरते समय बलवान वंगनरेश उसकी पीठसे वेगपूर्वक कूदकर धरतीपर आ गये
قال سانجيا: وبينما كان الفيل يهوي، قفز سيدُ الڤانغا القوي بسرعةٍ خاطفة، وهبط إلى الأرض.
Verse 13
दुर्योधनो5पि सम्प्रेक्ष्य पतितं वरवारणम् । प्रभग्नं च बल॑ दृष्टवा जगाम परमां व्यथाम्,उस श्रेष्ठ गजराजको गिरा हुआ देख सारी कौरवसेना भाग खड़ी हुई। यह सब देखकर दुर्योधनके मनमें बड़ी व्यथा हुई
قال سانجيا: حتى دوريوذانا، إذ رأى ذلك الفيل الممتاز صريعًا وشاهد قواته متحطمة، استولى عليه وجعٌ شديد.
Verse 14
(अशक्त: प्रतियोदधुं वै दृष्टवा तस्य पराक्रमम् ।) क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य आत्मनश्वाभिमानिताम् | प्राप्तेडपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिरिवाचल:,वह घटोत्कचके पराक्रमपर दृष्टिपात करके उसका सामना करनेमें असमर्थ हो गया। क्षत्रियधर्म तथा अपने अभिमानको सामने रखकर पलायनका अवसर प्राप्त होनेपर भी राजा दुर्योधन पर्वतकी भाँति अविचलभावसे खड़ा रहा
قال سانجيا: لما رأى بأس ذلك المحارب، وجد نفسه عاجزًا عن مواجهته في القتال. غير أنه قدّم شريعة الكشترية (kṣatriya-dharma) وناموس الشرف في الصدارة، ودفعه كبرياؤه؛ ومع أن فرصة الانسحاب كانت متاحة، وقف الملك دوريوذانا ثابتًا لا يتزحزح، كأنه جبل.
Verse 15
संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम् | मुमोच परमक्रुद्धस्तस्मिन् घोरे निशाचरे,तत्पश्चात् उसने प्रलयकालकी अग्निके समान तेजस्वी एवं तीखे बाणको धनुषपर रखकर उसे अत्यन्त क्रोधपूर्वक उस घोर निशाचरपर छोड़ दिया
قال سنجيا: بعدما أوتر سهماً حادّاً على القوس، متلألئاً كوهج نار الفناء في آخر الزمان، أطلقه وهو في غاية السخط نحو ذلك العدوّ المرعب الجائل في الليل.
Verse 16
तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य बाणमिन्द्राशनिप्रभम् । लाघवान्मोचयामास महात्मा वै घटोत्कच:,इन्द्रके वज़के समान प्रकाशित होनेवाले उस बाणको अपनी ओर आता देख महामना राक्षस घटोत्कचने अपनी फुर्तीके कारण अपने-आपको उससे बचा लिया
قال سنجيا: فلما رأى ذلك السهم—متلألئاً كصاعقة إندرا (الفَجْرَة/الفَجْرَة)—ينقضّ عليه، أفلت غَطوتكچا العظيم النفس، بفضل سرعته، من إصابته.
Verse 17
भूयश्व विननादोग्र॑ क्रोधसंरक्तलोचन: । त्रासयामास सैन्यानि युगान्ते जलदो यथा,इसके बाद क्रोधसे आँखें लाल करके वह पुनः भयंकर गर्जना करने लगा। जैसे प्रलयकालमें संवर्तक मेघकी गर्जना होती है, वैसी ही गर्जना करके उसने सारी कौरवसेनाको दहला दिया
قال سنجيا: ثم عاد، وعيناه محمرّتان من الغضب، فأطلق زئيراً رهيباً. كدويّ سحاب الفناء عند انقضاء العصر، ألقى صوته الرعب في الجيوش وزلزل صفوف الكورو.
Verse 18
त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तस्य भीमस्य रक्षस: | आचार्यमुपसड्ञम्य भीष्म: शान्तनवोडब्रवीत्,उस भयानक राक्षसकी वह घोर गर्जना सुनकर शान्तनुनन्दन भीष्मने द्रोणाचार्यके पास जाकर इस प्रकार कहा--'आचार्य! यह राक्षसके मुखसे निकली हुई जैसी घोर गर्जना सुनायी दे रही है, उससे अनुमान होता है कि अवश्य ही हिडिम्बाका पुत्र घटोत्कच राजा दुर्योधनके साथ जूझ रहा है
قال سنجيا: فلما سمع بهيشما، ابن شانتانو، ذلك الزئير المروّع الصادر عن الرّاكشسا الجبّار، دنا من المعلّم درونا وقال: «يا أستاذ، من هذا الصياح المفزع يتبيّن أن غَطوتكچا، ابن هيديمبا، لا بدّ أنه يشتبك الآن في قتال مع الملك دوريودhana.»
Verse 19
यथैष निनदो घोर: श्रूयते राक्षसेरित: । हैडिम्बो युध्यते नून॑ राज्ञा दुर्योधनेन ह,उस भयानक राक्षसकी वह घोर गर्जना सुनकर शान्तनुनन्दन भीष्मने द्रोणाचार्यके पास जाकर इस प्रकार कहा--'आचार्य! यह राक्षसके मुखसे निकली हुई जैसी घोर गर्जना सुनायी दे रही है, उससे अनुमान होता है कि अवश्य ही हिडिम्बाका पुत्र घटोत्कच राजा दुर्योधनके साथ जूझ रहा है
قال سنجيا: «ما دام هذا الزئير الرهيب يُسمَع—وقد أطلقه راكشسا—فلا ريب أن ابن هايديمبا، غَطوتكچا، يقاتل الآن الملك دوريودhana.»
Verse 20
नैष शक््यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित् । तत्र गच्छत भद्रंं वो राजानं परिरक्षत,“इसे कोई भी प्राणी संग्राममें जीत नहीं सकता, अतः आपका कल्याण हो, वहाँ जाइये और राजा दुर्योधनकी रक्षा कीजिये
قال سانجيا: «في هذه المعركة لا يستطيع أيُّ كائنٍ كان أن يقهره. فليحلّ عليكم الخير—اذهبوا إلى هناك حالًا واحموا الملك (دوريودهانا)».
Verse 21
अभिद्रुतों महाभागो राक्षसेन महात्मना । एतद्धि व: परं कृत्यं सर्वेषां न: परंतपा:,“जान पड़ता है महाभाग दुर्योधन उस महाकाय राक्षसके आक्रमणका शिकार हो रहा है। शत्रुओंको संताप देनेवाले वीरो! आपके तथा हम सब लोगोंके लिये यही सर्वोत्तम कृत्य है!
قال سانجيا: «إنّ دوريودهانا الجليل يتعرّض لهجومٍ عنيف من ذلك الرّاكشسا المهيب، العظيم الهمة. يا مُعذِّبي الأعداء، لكم—بل ولنا جميعًا—إنّ أسمى واجبٍ في هذه اللحظة هو أن تتحرّكوا حالًا بحزمٍ واستجابةٍ قاطعة.»
Verse 22
पितामहवच: श्रुत्वा त्वरमाणा महारथा: । उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरव:,भीष्मकी यह बात सुनकर सब महारथी उत्तम वेगका आश्रय ले बड़ी उतावलीके साथ उस स्थानपर गये, जहाँ कुरुराज दुर्योधन मौजूद था
قال سانجيا: لما سمع عظماءُ فرسانِ المركبات كلامَ الجدّ بهيشما، أسرعوا على عَجَلٍ، واتخذوا أقصى ما لديهم من سرعة، واندفعوا إلى الموضع الذي كان فيه ملكُ الكوروَفَة دوريودهانا.
Verse 23
द्रोणश्न॒ सोमदत्तश्न बाह्लीको5थ जयद्रथ: । कृपो भूरिश्रवा: शल्य आवन्त्य: सबृहदूबल:,द्रोणाचार्य, सोमदत्त, बाह्नलीक, जयद्रथ, कृपाचार्य, भूरिश्रवा, शल्य, अवन्तीका राजकुमार, बृहदबल, अअश्रवत्थामा, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति तथा उनके अनुयायी अनेक सहस्र रथी--ये सब लोग राक्षसके द्वारा आक्रान्त हुए आपके पुत्र दुर्योधनकी रक्षा करनेके लिये गये। उन महारथियोंसे पालित होकर वह सेना अजेय हो गयी
قال سانجيا: «دْرونا، وسومَدَتّا، وملكُ باهليكا، وجايادراثا؛ وكريپا، وبھوريشرافاس، وشاليا، وأميرُ أفَنتي، وكذلك بريهادبالا—هؤلاء الأبطالُ المشهورون (ومع استمرار السرد، غيرُهم أيضًا مع أتباعهم) تقدّموا لحماية دوريودهانا، إذ كان يتعرّض لهجمةٍ ضارية كأنها هجومُ راكشسا. وبحراسةِ أولئك العظام من فرسان المركبات، غدت جموعُ الكوروَفَة عصيّةً جدًّا على القهر.»
Verse 24
अश्रत्थामा विकर्णशक्ष चित्रसेनो विविंशति: । रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिन:,द्रोणाचार्य, सोमदत्त, बाह्नलीक, जयद्रथ, कृपाचार्य, भूरिश्रवा, शल्य, अवन्तीका राजकुमार, बृहदबल, अअश्रवत्थामा, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति तथा उनके अनुयायी अनेक सहस्र रथी--ये सब लोग राक्षसके द्वारा आक्रान्त हुए आपके पुत्र दुर्योधनकी रक्षा करनेके लिये गये। उन महारथियोंसे पालित होकर वह सेना अजेय हो गयी
قال سانجيا: «أشفَتّھاما، وفيكارنا، وتشيتراسينا، وفيفيمشَتي—ومعهم آلافٌ كثيرة من المركبات تتبعهم—تقدّموا قوةً للحماية. وكان قصدهم أن يصونوا ابنك دوريودهانا حين كان يتعرّض لهجمةٍ ضارية كأنها هجومُ راكشسا؛ وبمساندة أولئك العظام من فرسان المركبات غدا ذلك الجيش شديدَ العسر على الغلبة.»
Verse 25
अभिवद्रुतं परीप्सन्तः पुत्र दुर्योधनं तव । तदनीकमनाधृष्यं पालितं तु महारथै:,द्रोणाचार्य, सोमदत्त, बाह्नलीक, जयद्रथ, कृपाचार्य, भूरिश्रवा, शल्य, अवन्तीका राजकुमार, बृहदबल, अअश्रवत्थामा, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति तथा उनके अनुयायी अनेक सहस्र रथी--ये सब लोग राक्षसके द्वारा आक्रान्त हुए आपके पुत्र दुर्योधनकी रक्षा करनेके लिये गये। उन महारथियोंसे पालित होकर वह सेना अजेय हो गयी
قال سنجيا: إذ أرادوا أن يسرعوا إلى نجدته، أسرعوا لحماية ابنك دوريوذانا. وكان ذلك الصفّ القتالي مصونًا بحراسة عظماء فرسان العجلات—درونا، وسوماداتا، وباهليكا، وجايادراثا، وكريپا، وبھوريشرافاس، وشاليا، وأمير أفنتي، وبريهادبالا، وأشڤاتثاما، وڤيكارنا، وتشيتراسينا، وڤيڤيمشتي—ومعهم آلاف من مقاتلي العجلات من أتباعهم؛ فخرجوا لإنقاذ دوريوذانا حين هاجمه راكشسا. وبحماية أولئك المهاراثيين غدت تلك الجموع عسيرة القهر.
Verse 26
आततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तम: । नाकम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वत:,युद्धमें आततायी दुर्योधनको आते देख राक्षसशिरोमणि महाबाहु घटोत्कच मैनाक पर्वतकी भाँति अविचलभावसे खड़ा रहा
قال سنجيا: لما رأى دوريوذانا المعتدي يتقدّم في القتال، لم يرتعد سيّدُ الرّاكشسا، غَطوتكچا ذو الذراعين الجبّارين، بل ثبت كجبل مَيْناكا لا يتزحزح.
Verse 27
प्रगृह्य विपुलं चाप॑ं ज्ञातिभि: परिवारित: । शूलमुद्गरहस्तैश्न नानाप्रहरणैरपि,उसके जाति-बन्धु हाथोंमें शूल, मुद्गर आदि नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लेकर उसे सब ओरसे घेरे हुए थे और उसने एक विशाल धनुष ले रखा था
قال سنجيا: وقد أحاط به أقرباؤه من كل جانب—منهم من يحمل الرماح والهراوات، ومنهم من تجهّز بشتى الأسلحة—وكان هو قابضًا على قوس عظيم.
Verse 28
ततः: समभवद् युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च,तदनन्तर राक्षसशिरोमणि घटोत्कच तथा दुर्योधनकी सेनामें रोमांचकारी एवं भयंकर युद्ध होने लगा
قال سنجيا: ثم اندلع قتالٌ عاصفٌ مُروِّع، يبعث القشعريرة—بين سيّد الرّاكشسا وجيش دوريوذانا.
Verse 29
धनुषां कूजतां शब्द: सर्वतस्तुमुलो रणे । अश्रवूयत महाराज वंशानां दहतामिव,महाराज! रणभूमिमें सब ओर बाँसोंके दग्ध होनेके समान धनुषोंकी टंकारका भयंकर शब्द सुनायी देने लगा
قال سنجيا: «يا أيها الملك، سُمِع في ساحة القتال من كل جانب صوتٌ مهيبٌ مضطرب—طنين الأقواس وصريرها—كطقطقة الخيزران إذا اشتعل بالنار.»
Verse 30
अस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम् | शब्द: समभवद् राजन् गिरीणामिव भिद्यताम्,राजन! देहधारियोंके कवचोंपर पड़नेवाले अस्त्रोंका ऐसा शब्द होता था, मानो पर्वत विदीर्ण हो रहे हों
قال سنجيا: أيها الملك، حين كانت الأسلحة تهوي على دروع المحاربين ذوي الأجساد، ارتفع صليلٌ هائل—كأن الجبال تتصدّع وتتناثر.
Verse 31
वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशाम्पते । रूपमासीद् वियत्स्थानां सर्पाणामिव सर्पताम्,प्रजानाथ! वीरोंकी भुजाओंसे छोड़े गये तोमर जब आकाशमें आते, उस समय उनका स्वरूप तीव्र गतिसे उड़नेवाले सर्पोंके समान जान पड़ता था
قال سنجيا: يا سيدَ الناس، إن رماحَ الطومارا التي قذفها الأبطال من سواعدهم الجبّارة، حين كانت تشقّ الفضاء، بدت كالأفاعي تنساب مسرعةً—حتى إن حركتها كانت أفعوانية.
Verse 32
ततः परमसंक्रुद्धो विस्फार्य सुमहद् धनु: । राक्षसेन्द्रो महाबाहुर्विनदन् भैरवं रवम्,तदनन्तर महाबाहु राक्षसराज घटोत्कचने अत्यन्त क़ुद्ध हो भैरव गर्जना करते हुए अपने विशाल धनुषको खींचकर अर्धचन्द्राकार बाणसे द्रोणाचार्यके धनुषको काट डाला। फिर एक भल््लके द्वारा सोमदत्तके धवजको खण्डित करके सिंहनाद किया
قال سنجيا: ثم إن سيدَ الرّاكشاس، عظيمَ الساعدين، وقد استبدّ به الغضبُ الشديد، مدَّ قوسَه الهائل إلى أقصاه وأطلق زئيراً مروّعاً.
Verse 33
आशीविषा इव क्रुद्धा: पर्वते गन्धमादने । उसने अत्यन्त तीखे पचीस नाराच छोड़े। महाराज! वे सब सहसा उस राक्षसराज घटोत्कचपर जाकर गिरे, मानो गन्धमादन पर्वतपर क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्प कहींसे आ पड़े हों,आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् । सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजं चोन्मथ्य चानदत् तदनन्तर महाबाहु राक्षसराज घटोत्कचने अत्यन्त क़ुद्ध हो भैरव गर्जना करते हुए अपने विशाल धनुषको खींचकर अर्धचन्द्राकार बाणसे द्रोणाचार्यके धनुषको काट डाला। फिर एक भल््लके द्वारा सोमदत्तके धवजको खण्डित करके सिंहनाद किया
قال سنجيا: سقطت السهام فجأةً بقوةٍ قاتلة—كأفاعٍ سامةٍ ثائرة على جبل غندهمادانا. ثم إن غَطوتكچا، عظيمَ الساعدين، متّقدَ الغضب وزائراً زئيراً شرساً، مدَّ قوسه العظيم؛ وبسهمٍ ذي نصلٍ هلالي قطع قوسَ دروناآچاريا. وبسهمٍ عريض الرأس أسقط رايةَ سومدَتّا، ثم أطلق صيحةً كزئير الأسد.
Verse 34
बाह्लीकं च त्रिभिणि: प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभि: शरै:,तत्पश्चात् तीन बाणोंसे बाह्नीककी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी। एक बाणसे कृपाचार्यको और तीनसे चित्रसेनको भी बींध डाला
قال سنجيا: أصاب باهليكا بثلاثة سهام في موضع الصدر فأنفذها فيه إنفاذاً عميقاً. ثم جرح كِرِپا بسهمٍ واحد، وبثلاثة سهامٍ أخرى طعن تشِترَسينا كذلك—سلسلةٌ متصلة من الضربات الدقيقة وسط فوضى المعركة.
Verse 35
पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक् प्रणिहितेन च । जन्नुदेशे समासाद्य विकर्ण समताडयत्,इसके बाद उसने धनुषको पूर्णरूपसे खींचकर उसपर उत्तम रीतिसे बाणोंका संधान करके विकर्णके गलेकी हँसलीमें गहरी चोट पहुँचायी
قال سانجيا: شدَّ القوس إلى أقصى مداه، وأطلق سهماً مُحكماً مُصيباً بعزمٍ ثابت، فأصاب فيكارنا إصابةً شديدة في موضع العنق.
Verse 36
न्यषीदत् स्वरथोपस्थे शोणितेन परिप्लुत: । ततः पुनरमेयात्मा नाराचान् दश पठ्च च
قال سانجيا: هوى على مقعد عربته، وقد غمره الدم. ثم إن ذلك المحارب عظيم النفس، الذي لا يُقاس قدره، تناول من جديد خمس عشرة سهماً من سهام النَّاراجا.
Verse 37
ते वर्म भित्त्वा तस्याशु विविशुर्धरणीतलम्,वे नाराच उसके कवचको कछिज्न-भिन्न करके शीघ्र ही धरतीमें समा गये। साथ ही घटोत्कचने विविंशति और अभश्व॒त्थामाके सारथियोंपर गहरा आघात किया। वे दोनों घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर रथकी बैठकमें गिर पड़े
قال سانجيا: لقد شقّت تلك السهام درعه، ثم غاصت سريعاً في الأرض. وفي الوقت نفسه وجّه غَطوتكچا ضربةً قاسية إلى سائقي مركبتي فيفيمشتي وأشڤتّامان؛ فأفلت الاثنان زمام الخيل وسقطا على مقعد العربة.
Verse 38
विविंशतेश्व दौणेश्व यन्तारी समताडयत् | तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सूज्य वाजिनाम्,वे नाराच उसके कवचको कछिज्न-भिन्न करके शीघ्र ही धरतीमें समा गये। साथ ही घटोत्कचने विविंशति और अभश्व॒त्थामाके सारथियोंपर गहरा आघात किया। वे दोनों घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर रथकी बैठकमें गिर पड़े
قال سانجيا: ضرب غَطوتكچا سائقي مركبتي فيفيمشتي وابن درونا (أشڤتّامان) حتى صرعهما. ولما أفلت الاثنان زمام الخيل سقطا على منصة العربة.
Verse 39
सिंधुराज्ञो<र्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम् । उनन््ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद् धनु:,महाराज! उसने एक अर्धचन्द्राकार बाणसे सिन्धुराज जयद्रथकी वाराहचिह्नसे युक्त सुवर्णभूषित ध्वजा काट डाली और दूसरे बाणसे उसके धनुषके दो टुकड़े कर दिये
قال سانجيا: أيها الملك، بسهمٍ ذي نصلٍ هلاليّ قطع راية جَيدَرَثَ، ملك السِّندهو، الموشّاة بالذهب والموسومة بشعار الخنزير البري؛ وبسهمٍ ثانٍ شطر قوسه نصفين.
Verse 40
चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मन: । जघान चतुरो वाहान् क्रोधसंरक्तलोचन:,इसके बाद क्रोधसे लाल आँखें करके घटोत्कचने चार नाराचोंद्वारा महामना अवन्न्तीनरेशके चारों घोड़ोंको मार डाला
قال سانجيا: ثم إنّ ذلك المحارب الشرس—وقد احمرّت عيناه من الغضب—أطلق أربعة سهامٍ ذات سيقانٍ من حديد، فصرع بها خيولَ ملك أفنتي النبيل الأربع.
Verse 41
पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च । निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहदबलम्,राजेन्द्र! तदनन्तर धनुषको पूर्णरूपसे खींचकर छोड़े गये पानीदार तीखे बाणसे उसने राजकुमार बृहदूबलको विदीर्ण कर दिया
قال سانجيا: أيها الملك العظيم، بسهمٍ حادٍّ، مُحكمِ الريش، شُدَّ القوسُ به إلى غايته ثم أُطلق، طعن الأمير بْرِهادبالا (Bṛhadbala) ذا القوة العظيمة.
Verse 42
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् | भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिप:
قال سانجيا: وقد أُصيب إصابةً غائرة واضطرب من الألم، هوى فجلس على مقعد عربته. ومع ذلك، وهو باقٍ على العربة، استبدّت بسيد الرّاكشاسا غضبةٌ عاتية.
Verse 43
उस बाणसे वह गहराईतक बिंध गया और व्यथित होकर रथके पिछले भागमें जा बैठा। इधर राक्षसराज घटोत्कच अत्यन्त क्रोधसे आविष्ट हो रथपर बैठा रहा ।। चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णा्छरनाशीविषोपमान् । बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम्,महाराज! रथपर बैठे-ही-बैठे उसने विषधर सर्पोके समान अत्यन्त तीखे बाण चलाये। उन बाणोंने युद्धविशारद राजा शल्यको पूर्णरूपसे घायल कर दिया
قال سانجيا: وهو جالسٌ على عربته وقد استبدّت به ثورةٌ عارمة، قذف ملكُ الرّاكشاسا غَطوتكچا (Ghaṭotkaca) سهامًا حادّة كالموسى، كأنها أفاعٍ سامة. أيها الملك، لقد أصابت تلك السهام شاليا (Śalya) الخبير بفنون القتال وأثخنته جراحًا.
Verse 56
सम्प्रदीप्तां महोल्काभामशनिं ज्वलितामिव । तत्पश्चात् उसने पर्वतोंको भी विदीर्ण कर डालनेवाली प्रज्वलित उल्का एवं वज्रके समान प्रकाशित होनेवाली एक महाशक्ति हाथमें ली
قال سانجيا: ثم تناول بيده رمحًا عظيمًا متّقدًا—كأنه شهابٌ هائل وكأنه صاعقةٌ ملتهبة—مشعًّا مهيبًا، قادرًا على شقّ الجبال نفسها.
Verse 92
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि हैडिम्बयुद्थे द्विनवतितमो<ध्याय: ।। ९२ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वरमें घटोत्कचका युद्धविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال سانجيا: «وهكذا، في الـ“شري مهابهاراتا”، ضمن “بهِشما بارفا” (Bhīṣma Parva)، في القسم المتعلّق بقتل بهِشما (Bhīṣma-vadha)، في حلقة القتال التي تتصل بـ“هايدِمبا” (Haiḍimba/غاتوتكاتشا)، يُختَتم الفصل الثاني والتسعون». إن صيغة الختام هذه تُؤطِّر سرد الحرب بوصفه سجلًّا ذا ثِقَلٍ أخلاقي: فالعنف في ساحة القتال يُعرَض داخل بنية نصية منضبطة، مُذكِّرًا السامع بأن حتى فوضى الصراع تُشاهَد وتُحفَظ وتُحاكَم في ضوء الدارما وعواقب الأفعال.
Verse 96
घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचन: । उन्होंने अपने हाथीके द्वारा आपके पुत्रका मार्ग रोक दिया। महाराज! बुद्धिमान् वंगनरेशके द्वारा दुर्योधनके रथका मार्ग रुका हुआ देख घटोत्कचके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये
قال سانجيا: أيها الملك، احمرّت عينا غاتوتكاتشا من شدة الغضب. فلما رأى أن طريق عربة دوريوذانا قد سُدَّ—إذ أوقفه ملك ڤانغا (Vanga) الحكيم—اشتعل حنقًا، بينما كانت أعراف الحماية والاعتراض في ساحة القتال تضيق حول قائد الكورو.
Verse 366
भूरिश्रवसि संक़ुद्ध: प्राहिणोद् भरतर्षभ । इससे विकर्ण अपने रथके पिछले भागमें व्याकुल होकर बैठ गया, उसका सारा शरीर रक्तसे नहा उठा था। भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् अमेय आत्मबलसे सम्पन्न घटोत्कचने क़ुद्ध होकर भूरिश्रवापर पंद्रह नाराच चलाये
قال سانجيا: يا ثورَ آلِ بهاراتا، إذ استشاط غضبًا على بُهوريشرَفَس (Bhūrishravas) أطلق سلاحه. وأما فيكارنا (Vikarna) فاضطرب وجلس منهارًا في مؤخرة عربته، وقد اغتسل جسده كله بالدم. ثم، يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن غاتوتكاتشا—الموهوب بقوة نفس لا تُقاس—هاج غضبًا ورمى على بُهوريشرَفَس خمسَ عشرةَ سهمًا من حديد (nārāca).
Frequently Asked Questions
Bhīṣma faces a conflict between battlefield efficacy and ethical restraint: he commits to full engagement yet refuses to directly strike Śikhaṇḍin due to a principle against targeting one with prior female identity, even if that restraint creates tactical vulnerability.
The passage illustrates that action in high-stakes contexts is bounded by self-chosen norms and social dharma; strategic planning must account for ethical constraints as real operational variables rather than abstract ideals.
No explicit phalaśruti is stated here; instead, the chapter functions as contextual meta-framing through omens and array descriptions, emphasizing consequence-awareness and the interpretive weight of restraint and strategy within the epic’s moral economy.