Adhyaya 90

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वरमें सातवें दिनके युद्धका विरामविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८६ ॥। [दाक्षिणात्य अधिक पाठका १६ “लोक मिलाकर कुल ५८ ह “लोक हैं।] नील + ()) क्‍जअस+- - गुल्मका अर्थ है--प्रधान पुरुषोंसे युक्त रक्षकदल, जिसमें ९ हाथी, ९ रथ, २७ घुड़सवार और ४५ पैदल सैनिक होते हैं। सप्ताशीतितमोब ध्याय: आठवें दिन व्यूहबद्ध कौरव-पाण्डव-सेनाओंकी रणयात्रा और उनका परस्पर घमासान युद्ध संजय उवाच परिणाम्य निशां तां तु सुखं प्राप्ता जनेश्वरा: । कुरव: पाण्डवाश्वैव पुनर्युद्धाय निर्ययु:,संजय कहते हैं--राजन! नरेश्वर कौरव और पाण्डव निद्रासुखका अनुभव करके वह रात बिताकर पुनः युद्धके लिये निकले

قال سنجيا: أيها الملك، بعدما انقضت تلك الليلة ونالوا راحة النوم وطمأنينته، خرج الكورو والپانداف، سادة الناس، مرة أخرى إلى القتال. إن هدنة النوم لا تُنهي الثقل الأخلاقي للحرب؛ بل لا تزيد إلا في تجديد العزم الذي يعود به الفريقان إلى الميدان، موثَقَين بالواجب، وبالخصومة، وبعواقب اختياراتهما.

Verse 2

ततः शब्दो महानासीत्‌ सैन्ययोरुभयोर्नुप । निर्गच्छमानयो: संख्ये सागरप्रतिमो महान्‌,महाराज! वे दोनों सेनाएँ जब युद्धके लिये शिविर्से बाहर निकलने लगीं, उस समय संग्रामभूमिमें महासागरकी गर्जनाके समान महान्‌ घोष होने लगा

قال سنجيا: ثم، أيها الملك، حين خرج الجيشان كليهما إلى ساحة القتال، ارتفع من الجانبين دويّ عظيم—واسعٌ عميقٌ كقصف المحيط. إن البيت يصوّر الصدام المقبل لا كخصومة خاصة، بل كحدث يهزّ العالم، إذ تتعاظم عزيمة الجماعة وزخم الحرب حتى يتجاوزا قدرة الأفراد على السيطرة.

Verse 3

ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशति: । भीष्मश्न रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्न वै नूप,नरेश्वर! तत्पश्चात्‌ राजा दुर्योधन, चित्रसेन, विविंशति, रथियोंमें श्रेष्ठ भीष्म तथा द्रोणाचार्य--ये सब संगठित एवं सावधान होकर पाण्डवोंसे युद्ध करनेके लिये कवच बाँधकर कौरवोंके विशाल सैन्यकी व्यूह-रचना करने लगे

قال سنجيا: ثم إن الملك دوريوذانا، ومعه تشيتراسينا وفيفيمشتي، وبهِيشما—أفخر فرسان المركبات—ومعهم درونا من سلالة بهارادفاجا، تهيّؤوا في انضباطٍ ويقظة. وبعد أن لبسوا الدروع، شرعوا يرتّبون جيش الكورو العظيم في تشكيلٍ قتالي لملاقاة الپانداف—صورةٌ لعزمٍ حربيّ منظّم، يقف في مواجهة الثقل الأخلاقي لحربٍ بين ذوي القربى.

Verse 4

एकी भूता: सुसंयत्ता: कौरवाणां महाचमूम्‌ । व्यूहाय विदधू राजन्‌ पाण्डवान्‌ प्रति दंशिता:,नरेश्वर! तत्पश्चात्‌ राजा दुर्योधन, चित्रसेन, विविंशति, रथियोंमें श्रेष्ठ भीष्म तथा द्रोणाचार्य--ये सब संगठित एवं सावधान होकर पाण्डवोंसे युद्ध करनेके लिये कवच बाँधकर कौरवोंके विशाल सैन्यकी व्यूह-रचना करने लगे

قال سنجيا: أيها الملك، إن الكورو—وقد توحّدوا واستكملوا الاستعداد—شرعوا في ترتيب جيشهم العظيم في تشكيلٍ قتالي، بعدما تسلّحوا لمواجهة الپانداف. وفي هذه اللحظة يؤكد الملحم ثقل الحرب الأخلاقي: فالعنف المقبل ليس عَرَضًا، بل مُدبَّرٌ ومُعتنَقٌ عن قصد؛ وتزيده العزيمة الجماعية والانضباط حدّةً ووطأة.

Verse 5

भीष्म: कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशाम्पते । सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरज्धिणम्‌,प्रजानाथ! आपके ताऊ भीष्मने समुद्रके समान विशाल एवं भयंकर महाव्यूहका निर्माण किया, जिसमें हाथी, घोड़े आदि वाहन उत्ताल तरंगोंके समान प्रतीत होते थे

قال سنجيا: يا سيدَ الرعية، إن أباك بهيشما، بعدما أقام صفَّ قتالٍ عظيمًا، جعله مهيبًا مخيفًا كالبحر—كأن أمواجه صفوفُ المطايا والفيلة والخيول، تعلو وتهبط وتضطرب في صخب المعركة.

Verse 6

अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्म: शान्तनवो ययौ | मालवैददक्षिणात्यैश्व आवन्त्यैश्व समन्वित:,शान्तनुनन्दन भीष्म सम्पूर्ण सेनाओंके आगे-आगे चले। उनके साथ मालवा, दक्षिण प्रान्त तथा अवन्तीदेशके योद्धा थे

قال سنجيا: في مقدمة الجيوش كلها سار بهيشما ابن شانتانو. وتقدّم مصحوبًا بمحاربين من مالَفا، ومن الأقاليم الجنوبية، ومن أفنتي.

Verse 7

ततो5नन्तरमेवासीद्‌ भारद्वाज: प्रतापवान्‌ | पुलिन्दै: पारदैश्वैव तथा क्षुद्रकमालवै:,उनके पीछे पुलिन्द, पारद, क्षुद्रक तथा मालवदेशीय वीरोंके साथ प्रतापी द्रोणाचार्य थे

قال سنجيا: ثم أعقبهم على الفور الابنُ الباسل لبَهارَدْفاجا، درونا، ذو البأس الشديد، ومعه مقاتلون من قبائل البولِندا والبارَدا والكشودراكا والمالَفا.

Verse 8

द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्त: प्रतापवान्‌ | मगधैश्न कलिड्रैश्व पिशाचैश्व विशाम्पते,प्रजेश्वर! द्रोणके पीछे मागध, कलिंग और पिशाच सैनिकोंके साथ प्रतापी राजा भगदत्त जा रहे थे, जो बड़े सावधान थे

قال سنجيا: وخلف درونا عن كثب تقدّم بهاگاداتا الجبار، يقِظًا ثابت العزم، ومعه جندٌ من مَغَدها وكالينغا وكتائب البيشاتشا.

Verse 9

प्राग्ज्योतिषादनु नृप: कौसल्यो5थ बृहदूबल: । मेकलै: कुरुविन्दैश्व त्रैपुरैश्न समन्वित:,प्राग्ज्योतिषपुरनरेशके पीछे कोसलदेशके राजा बृहदूबल थे, जो मेकल, कुरुविन्द तथा त्रिपुराके सैनिकोंके साथ थे

قال سنجيا: وبعد ملك براغجيوتِشا جاء ملكُ كوسالا بريهادوبالا، ومعه جندٌ من ميكَلا وكوروفيندا وتريبورا.

Verse 10

बृहद्धलात्‌ ततः शूरस्त्रिगर्त: प्रस्थलाधिप: । काम्बोजैर्बहुभि: सार्थ यवनैश्न सहस्रश:,बृहदबलके बाद शूरवीर त्रिगर्त थे, जो प्रस्थलाके अधिपति थे। उनके साथ बहुत-से काम्बोज और सहस्रों यवन योद्धा थे

قال سانجيا: ثم أقبل المحارب التريغارتا الشجاع، سيد براستھالا، ومعه كثير من الكامبوجا وآلاف من مقاتلي اليافانا—صورةٌ لجيش الكورو وهو يستمدّ قوته من شعوبٍ حليفةٍ شتّى كلما اشتدّت وطأة الحرب وتزايد اندفاعها.

Verse 11

द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रैगर्तादनु भारत | प्रययौँ सिंहनादेन नादयानो धरातलम्‌,भारत! त्रिगर्तके पीछे वेगशाली वीर अश्वत्थामा चल रहे थे, जो अपने सिंहनादसे समस्त धरातलको निनादित कर रहे थे

قال سانجيا: يا بهاراتا، خلف مقاتلي التريغارتا تقدّم البطل المندفع أشفَتّھاما ابن درونا، يزأر زئير الأسد حتى دوّت الأرض—صورةٌ لحميةٍ قتالية تزيد الحرب ضراوة، وتُبرز التوتر الأخلاقي الذي تثيره ثورة الغضب غير المنضبط في ساحة القتال.

Verse 12

तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा । द्रौणेरनन्तंर प्रायात्‌ सौदर्य: परिवारित:,अश्वत्थामाके पीछे सम्पूर्ण सेना तथा भाइयोंसे घिरा हुआ राजा दुर्योधन चल रहा था

قال سانجيا: ثم تقدّم الملك دوريودھانا، تحيط به جموع جيشه ويكتنفه إخوته، قريبًا خلف ابن درونا (أشفَتّھاما). ويُبرز المشهد اعتماد دوريودھانا على قوة السلاح وتماسك القرابة وهو يمضي قُدمًا في الحرب الآخذة في الانكشاف.

Verse 13

दुर्योधनादनु ततः कृप: शारद्वतो ययौ । एवमेष महाव्यूह: प्रययाँ सागरोपम:,दुर्योधनके पीछे शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य चल रहे थे। इस प्रकार यह सागरके समान महाव्यूह युद्धके लिये प्रस्थान कर रहा था

قال سانجيا: وبعد دوريودھانا تقدّم كِرِپا ابن شارَدْوَت. وهكذا تحرّك هذا التشكيل القتالي العظيم، المشبَّه بالمحيط سعةً وعمقًا، نحو الحرب—مُوحيًا بقوةٍ طاغيةٍ منضبطةٍ مصطفّةٍ خلف قائدها.

Verse 14

रेजुस्तत्र पताकाश्न श्वेतच्छत्राणि वा विभो । अंगदान्यत्र चित्राणि महाहाणि धनूंषि च,प्रभो! उस सेनामें बहुत-सी पताकाएँ और श्वेतच्छत्र शोभा पा रहे थे। विचित्र रंगके बहुमूल्य बाजूबन्द और धनुष सुशोभित होते थे

قال سانجيا: «يا ذا البأس، هناك كانت الرايات والمظلات البيضاء تتلألأ ببهاء. وفي ذلك الجيش شوهدت أساور العضد (أَنْغَدَا) بديعة الصنع، مختلفة الحِرَف، غالية النفاسة، ومعها الأقواس متألقة». ويزيد هذا البيت من التوتر الأخلاقي للحرب بإبرازه شارات المُلك والثروة المعروضة، مُشيرًا إلى أن البهاء الدنيوي يصاحب—وقد يحجب—فداحة الرهانات القيمية في ساحة القتال.

Verse 15

तंतु दृष्टवा महाव्यूहं तावकानां महारथ: । युधिष्ठिरो5ब्रवीत्‌ तूर्ण पार्षते पृततापतिम्‌,राजन्‌! आपके सैनिकोंका वह महाव्यूह देखकर महारथी युधिष्ठिरने तुरंत ही सेनापति धृष्टद्युम्नसे कहा--

قال سَنجايا: لما رأى يودهيشثيرا، الفارس العظيم على العربة، ذلك التشكيل القتالي الهائل لقواتك، خاطب على الفور دْهريشْتاديومنا، ابنَ پْرِشَتا وقائدَ الجيش.

Verse 16

पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम्‌ । प्रतिव्यूहं त्वमपि हि कुरु पार्षत सत्वरम्‌,“महाधनुर्धर ट्रपदकुमार! देखो, शत्रुसेनाका व्यूह सागरके समान बनाया गया है। तुम भी उसके मुकाबिलेमें शीघ्र ही अपनी सेनाका व्यूह बना लो'

قال سَنجايا: «يا عظيم الرمي بالقوس، انظر إلى هذا التشكيل القتالي المصنوع كالبحر سَعةً وعمقًا. وأنت أيضًا، يا ابن پْرِشَتا (دْهريشْتاديومنا)، أقم سريعًا تشكيلًا مضادًّا.»

Verse 17

ततः स पार्षत: क्रूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम्‌ । शृज्भाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम्‌,महाराज! तदनन्तर क्रूर स्वभाववाले धृष्टद्युम्नने अत्यन्त दारुण शृंगाटक (सिंघाड़े)-के आकारवाला व्यूह बनाया, जो शत्रुके व्यूहका विनाश करनेवाला था

قال سَنجايا: ثم إن دْهريشْتاديومنا، ابنَ پْرِشَتا الشديدَ البأس، رتّب—يا أيها الملك—تشكيلًا بالغَ الرهبة، هو صفُّ «شِرِنْغاطَكَة» (على هيئة إسفين/مثلث)، صُمِّم لتحطيم تشكيل العدو.

Verse 18

शृज्भाभ्यां भीमसेनश्न सात्यकिश्व महारथ: । रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभि:,उसके दोनों शंगोंके स्थानमें भीमसेन और महारथी सात्यकि कई हजार रथियों, घुड़सवारों और पैदलोंके साथ मौजूद थे

قال سَنجايا: «وعند “قرني” التشكيل (جناحيه) وقف بهيماسينا وساتْيَكي، الفارس العظيم على العربة، تؤازرهما آلاف العربات، ومعها الفرسان والمشاة.»

Verse 19

ताभ्यां बभौ नरश्रेष्ठ: श्वेताश्वः कृष्णसारथि: । मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रोी च पाण्डवी,भीमसेन और सात्यकिके बीचमें यानी उस व्यूहके अग्रभागमें नरश्रेष्ठ श्वेतवाहन अर्जुन खड़े हुए, जिनके सारथि साक्षात्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्ण थे। मध्य-देशमें राजा युधिष्ठिर तथा माद्रीकुमार पाण्डुनन्दन नकुल-सहदेव थे

قال سَنجايا: وبين بهيماسينا وساتْيَكي وقف أرجونا، خيرُ الرجال، المشهورُ بخيوله البيضاء، وكان كṛṣṇa سائسَ عربته. وفي قلب التشكيل كان الملك يودهيشثيرا، ومعه ابنا مادري من آل پاندڤا: ناكولا وسهاديڤا.

Verse 20

अशथोत्तरे महेष्वासा: सहसैन्या नराधिपा: । व्यूहं त॑ं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदा:,इनके बाद सेनासहित अनेक महाथधनुर्धर नरेश खड़े थे, जो व्यूहशास्त्रके पूर्ण विद्वान्‌ थे। उन्होंने उस व्यूहको प्रत्येक अंग और उपांगसे परिपूर्ण किया था

قال سنجيا: إلى شمال شجرة الأشفَتْثا وقف كثيرٌ من عِظام الرماة—ملوكٌ مع جيوشهم—متمرّسون بعِلم تشكيلات القتال. فأخذوا يُتمّون ذلك الصفّ، يملؤونه في كل عضوٍ وكل جزءٍ مُسانِد، حتى غدت التشكيلة مُحكَمة التنظيم، مهيّأة للحرب.

Verse 21

उस व्यूहके पिछले भागमें अभिमन्यु, महारथी विराट, हर्षमें भरे हुए द्रौपदीके पाँचों पुत्र तथा राक्षस घटोत्कच विद्यमान थे

قال سنجيا: وفي مؤخرة ذلك التشكيل كان أبهيمنيو، وفيراطا المقاتل العظيم على العربة، وأبناء دروبدي الخمسة وقد امتلأت صدورهم حماسةً، ومعهم الراكشسا غهاطوتكاتشا.

Verse 22

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्यू भारत पाण्डवा: । अतिष्ठन्‌ समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिण:,भरतनन्दन! इस प्रकार अपनी सेनाके इस महाव्यूहका निर्माण करके युद्धकी कामना और विजयकी अभिलाषा रखनेवाले शूरवीर पाण्डव समरभूमिमें खड़े थे

قال سنجيا: «وهكذا، يا بهاراتا، بعدما صفّ الباندافا قواتهم في ذلك التشكيل العظيم، ثبتوا في ساحة القتال وهم أبطالٌ أشدّاء، يتوقون إلى النزال وعازمون على الظفر.»

Verse 23

भेरीशब्दैश्व विमलैविमिश्रै: शड्खनि:स्वनै: । क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैर्नादिता: सर्वतोी दिश:,उस समय रणभेरियाँ बज रही थीं। उनके निर्मल शब्दोंसे मिली हुई शंख-ध्वनियों तथा गर्जनसे, ताल ठोंकने और उच्चस्वरसे पुकारने आदिके शब्दोंसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं

عندئذٍ دَوَّت طبولُ الحرب. وامتزجت أنغامُها الصافية بأصوات الأبواق الصدفية، وبالزئير، والتصفيق، والصيحات المدوية، فاهتزّت الجهاتُ كلُّها صدىً ورنينًا.

Verse 24

ततः शूरा: समासाद्य समरे ते परस्परम्‌ । नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त परस्परम्‌,राजन! तदनन्तर समस्त शूरवीर समरभूमिमें पहुँचकर परस्पर एक-दूसरेको एकटक नेत्रोंसे देखने लगे

قال سنجيا: ثم إن أولئك الأبطال، وقد تقابلوا في ساحة المعركة، أخذوا ينظر بعضُهم إلى بعض. أيها الملك، بعيونٍ لا ترمش ثبتت نظراتهم على خصومهم—لحظة صامتة مشدودة قبل الاصطدام.

Verse 25

नामभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्व योधा: परस्परम्‌ । युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम्‌,नरेन्द्र! पहले उन योद्धाओंने एक-दूसरेके नाम ले-लेकर पुकार-पुकारकर युद्धके लिये परस्पर आक्रमण किया

قال سنجيا: يا سيد الرجال! في مستهلّ الأمر كان المحاربون ينادون بعضهم بعضًا بأسمائهم، فيتحدّون وجهًا لوجه ويُقبلون إلى القتال—كلٌّ يستدعي خصمه إلى ساحة الحرب ثم يشنّان هجومًا متبادلاً.

Verse 26

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्‌ । तावकानां परेषां च निध्नतामितरेतरम्‌,तत्पश्चात्‌ आपके और पाण्डवोंके सैनिक एक-दूसरेपर अस्त्रोंद्वारा आघात-प्रत्याघात करने लगे। उस समय उनमें अत्यन्त भयंकर घोर युद्ध होने लगा

قال سنجيا: ثم اندلعت المعركة، رهيبة الهيئة مُفزِعة العاقبة؛ فجندك وجند الخصوم أخذوا يصرعون بعضهم بعضًا، يقتل هذا ذاك وذاك هذا.

Verse 27

नाराचा निशिता: संख्ये सम्पतन्ति सम भारत । व्यात्तानना भयकरा उरगा इव संघश:,भारत! उस समय युद्धमें तीखे नाराच नामक बाण इस प्रकार पड़ते थे, मानो मुख फैलाये हुए भयंकर नाग झुंड-के-झुंड गिर रहे हों

قال سنجيا: «يا بهاراتا! في تلك المعركة كانت سهام النَّاراجا الحادّة تهوي متتابعة، كأنها أفاعٍ مرعبة فاغرة الأفواه تسقط جماعاتٍ جماعات.»

Verse 28

निष्पेतुर्विमला: शकक्‍्त्यस्तैलधौता: सुतेजना: । अम्बुदेभ्यो यथा राजन्‌ भ्राजमाना: शतदह्नदा:,राजन्‌! तेलकी धोयी चमचमाती हुई तीखी शक्तियाँ बादलोंसे गिरनेवाली कान्तिमती बिजलियोंके समान सब ओर गिर रही थीं

قال سنجيا: يا أيها الملك! انطلقت رماحٌ ناصعةٌ مصقولةٌ بالزيت، متقدةٌ ببريق حدّها، ثم هوت في كل ناحية، تلمع كالصواعق التي تنبثق من السحاب.

Verse 29

गदाश्न विमलै: पट्टे: पिनद्धा: स्वर्णभूषितै: । पतन्त्यस्तत्र दृश्यने गिरिशुड्रोपमा: शुभा:,सुवर्णभूषित निर्मल लोहपत्रसे जड़ी हुई सुन्दर गदाएँ पर्वत-शिखरोंके समान वहाँ गिरती दिखायी देती थीं

قال سنجيا: هناك شوهدت دبابيسُ قتالٍ بهيّة، مشدودةٌ بأطواقٍ من معدنٍ ناصع ومزدانةٌ بالذهب، تهوي كأنها قممُ الجبال.

Verse 30

निस्त्रिंशाश्न व्यदृश्यन्त विमलाम्बरसंनिभा: । आर्षभाणि विचित्राणि शतचन्द्राणि भारत

قال سنجيا: «يا بهاراتا، ظهرت سيوفٌ تلمع كالقماش الأبيض النقي، وراياتٌ عجيبة تحمل شارة الثور، تتلألأ كأنها مئةُ قمر».

Verse 31

तेडन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप

قال سنجيا: «أيها الملك، لما تواجه الجيشان في ساحة القتال، اشتبكا في الحرب، وكلٌّ منهما يجاهد الآخر في صدام المعركة».

Verse 32

अभ्यद्रवन्त समरे तेडन्योन्यं वै समन्तत:ः,वे कौरव-पाण्डव सैनिक सब ओर समरांगणमें एक-दूसरेपर धावा करने लगे

قال سنجيا: «وفي غمرة القتال اندفع محاربو الكورو والباندافا من كل جانب، يغير بعضهم على بعض».

Verse 33

रथास्तु रथिभिसस्‍्तूर्ण प्रेषिता: परमाहवे । युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधु: पार्थिवर्षभा:,रथी अपने रथोंको तुरंत ही उस महायुद्धमें दौड़ाकर ले आये। श्रेष्ठ नरेश रथके जुओंसे जुए भिड़ाकर युद्ध करने लगे

قال سنجيا: «وأما المركبات الحربية فقد ساقها فرسانها مسرعين، فقُذفت إلى تلك المعركة العظمى. والملوك، كالثيران في بأسهم، ألصقوا النير بالنير واقتتلوا عن قرب».

Verse 34

दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्‌ पावको5भवत्‌ | दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूम: सर्वतोदिशम्‌,भरतश्रेष्ठ! सम्पूर्ण दिशाओंमें परस्पर जूझते हुए दन्तार हाथियोंके दाँतोंके आपसमें टकरानेसे उनमें धूमसहित अग्नि प्रकट हो जाती थी

قال سنجيا: «يا خيرَ البهاراتيين، حين كانت الفيلة ذوات الأنياب تتقاتل وتتدافع، أوقد احتكاكُ أنيابها المتصادمة نارًا؛ وبدت ألسنةُ لهبٍ محمّلةٌ بالدخان كأنها تشتعل في كل جهة».

Verse 35

प्रासैरभिहता: केचिद्‌ गजयोधा: समन्ततः । पतमाना: सम दृश्यन्ते गिरिशृद्भान्नगा इव,कितने ही हाथीसवार प्रासोंसे घायल होकर पर्वतशिखरसे गिरनेवाले वृक्षोंके समान सब ओर हाथियोंकी पीठोंसे गिरते दिखायी देते थे

قال سنجيا: أُصيب بعضُ محاربي الفيلة بالرماح، فكانوا يُرَون من كل جانبٍ يسقطون—كالأشجار تهوي من قمم الجبال.

Verse 36

पादाताश्षाप्यदृश्यन्त निध्नन्तो5थ परस्परम्‌ | चित्ररूपधरा: शूरा नखरप्रासयोधिन:,बघनखों एवं प्रासोंद्वारा युद्ध करनेवाले शूरवीर पैदल सैनिक एक-दूसरेपर प्रहार करते हुए विचित्र रूपधारी दिखायी देते थे

قال سنجيا: ثم كان يُرى المشاةُ يصرعون بعضَهم بعضًا في قتالٍ متلاحم—رجالٌ شجعان ذوو هيئاتٍ غريبةٍ متنوّعة، يقاتلون بأسلحةٍ كالمخالب وبالرماح.

Verse 37

अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिका: । अस्त्रैननिविधैघोरै रणे निन्युर्यमक्षयम्‌,इस प्रकार कौरव तथा पाण्डव-सैनिक रणक्षेत्रमें एक-दूसरेसे भिड़कर नाना प्रकारके भयंकर अस्त्रोंद्वारा विपक्षियोंको यमलोक पहुँचाने लगे

قال سنجيا: إذ تقارب جنودُ الكورو والباندافا والتحموا في قلب المعركة، ضربوا بشتى الأسلحة المروّعة وأرسلوا خصومهم إلى دار يَما.

Verse 38

ततः शान्तनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन्‌ । अभ्यागमद्‌ रणे पार्थान्‌ धनु:ःशब्देन मोहयन्‌,इतनेहीमें शान्तनुनन्दन भीष्म अपने रथकी घर-घराहटसे सम्पूर्ण दिशाओंको गुँजाते और धनुषकी टंकारसे लोगोंको मूर्च्छित करते हुए समरभूमिमें पाण्डव-सैनिकोंपर चढ़ आये

ثم إن بهيشما، ابن شانتانو، جعل الجهات تَدوّي برعد عربته، وأذهل الرجال بطنين قوسه الحادّ، فتقدّم في ساحة القتال واندفع مهاجمًا جموع الباندافا.

Verse 39

पाण्डवानां रथाश्नापि नदन्तो भैरवं स्वनम्‌ । अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमा:,उस समय धृष्टद्युम्न आदि पाण्डव महारथी भी भयंकर नाद करते हुए युद्धके लिये संनद्ध होकर उनका सामना करनेको दौड़े

قال سنجيا: عندئذٍ زأرت عرباتُ الباندافا أيضًا بضجيجٍ مهيب، فانطلق المحاربون وقد تجهّزوا بالسلاح وعزموا على القتال لملاقاته—يتقدّمهم دريشتاديومنا في المقدّمة.

Verse 40

ततः प्रववृते युद्ध तव तेषां च भारत । नराश्चरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम्‌,भरतनन्दन! फिर तो आपके और पाण्डवोंके योद्धाओंमें परस्पर घमासान युद्ध छिड़ गया। पैदल, घुड़सवार, रथी और हाथी एक-दूसरेसे गुँथ गये

قال سنجيا: ثمّ، يا بهاراتا، اندلعت معركةٌ ضارية بين محاربيك ومحاربيهم. فتشابك المشاةُ وفرسانُ الخيل ومقاتلو العربات الحربية وفِرَقُ الفيلة بعضُهم ببعض في قتالٍ قريبٍ مضطرب—صدامٍ مستغرقٍ لكل شيء، تلاشى فيه النظامُ المنضبط أمام الثقل الأخلاقي لفوضى الحرب، إذ لاقى القريبُ قريبَه في الميدان.

Verse 87

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धारम्भे सप्ताशीतितमो<ध्याय:

وهكذا، في المهابهارتا الموقَّرة، ضمن «بارفا بيشما»—وخاصة في القسم المتعلّق بمقتل بيشما—يبدأ سردُ قتال اليوم الثامن؛ وهنا ينتهي الفصل السابع والثمانون. إن هذا الخاتمةَ (الكولوفون) تؤطّر الحكاية بوصفها سجلًّا مهيبًا للحرب، وتُعلِّم مرحلةً حاسمة تفضي إلى سقوط بيشما، وتدعو إلى التأمل في الثقل الأخلاقي الجسيم لواجب المحارب (الدارما) وعواقبه.

Verse 231

अभिमन्युस्तत: पश्चाद्‌ विराटश्व महारथ: । द्रौपदेयाश्न संहृष्टा राक्षसश्र॒ घटोत्कच:

قال سنجيا: ثم جاء بعد ذلك أبهيمانيو؛ وجاء فيرَاطَةُ، فارسُ العربة العظيم؛ وأبناءُ دروبدي، وهم طروبون متحمسون؛ وجاء أيضًا الراكشسا غَطوتكَتشا. وهكذا تقدّم جانبُ الباندافا بقوةٍ متنوّعةٍ لكنها متّحدة—بسالةُ الشباب، وبأسُ الملوك، وقوةٌ مهيبة—وكلٌّ منهم يحمل السلاح نصرةً لما رآه حقًّا وفق الدارما.

Verse 306

अशोभन्त रणे राजन्‌ पात्यमानानि सर्वश: । भारत! स्वच्छ आकाशके सदृश खड़ग और सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे विभूषित ऋषभचर्मकी विचित्र ढालें दृष्टिगोचर हो रही थीं। राजन्‌! रणभूमिमें गिरायी जाती हुई वे सब-की-सब तलवारें और ढालें बड़ी शोभा पा रही थीं

قال سنجيا: «يا ملك، حين كانت تُضرَب فتسقط في كل ناحية من ساحة القتال بدت بديعة المنظر. سيوفٌ ودروعٌ كثيرة عجيبة—مزيّنة بشارات الهلال ومصنوعة من جلد الثور—كانت تُرى كهيئاتٍ لامعة على خلفية سماء صافية. وحتى وهي تهوي إلى الأرض، كانت تلك الأسلحة والدروع تضفي على المشهد جمالًا كئيبًا، كاشفةً عن جلال الحرب الرهيب.»

Verse 316

अशोभेतां यथा देवदैत्यसेने समुद्यते । नरेश्वर! दोनों पक्षोंकी सेनाएँ समरभूमिमें एक-दूसरीसे जूझ रही थीं। उस समय परस्पर युद्धके लिये उद्यत हुई देवसेना और दैत्यसेनाके समान उनकी शोभा हो रही थी

قال سنجيا: يا ملك، كما تتلألأ جيوشُ الآلهة والشياطين حين تنهض للقتال، كذلك بدا الجيشان الملكيّان في أبهى صورة. في ساحة المعركة تصارعا وتشبّث كلٌّ بالآخر، وكلُّ فريقٍ قد عزم عزماً تامّاً على الحرب؛ وكان بريقهما القتالي يشبه ذلك الاصطدام المصيري بين الديفا والدايتيا—صورةٌ تُبرز معاً جلال الحرب وخطرها حين تتقابل القوةُ بالقوة.