Adhyaya 8
मेरोर्दिग्वर्णनम् / Digvarṇana of Meru: Uttara-Kuru, Bhadrāśva, and Jambūdvīpa Motifs
Upa-parva: Jambū-khaṇḍa–Meru-digvarṇana (Northern Kuru and Eastern Meru Description Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to describe the northern and eastern flanks of Meru and the Mālyavat mountain. Saṃjaya outlines Uttara-Kuru as a sanctified region frequented by siddhas, characterized by ever-flowering, fragrant, and taste-rich trees, including wish-fulfilling and ‘kṣīriṇa’ trees that exude nectar-like milk and yield garments and ornaments through their fruits. The terrain is depicted as gem-like, smooth, and free of mud; inhabitants are described as born from higher realms, paired as harmonious couples, free from illness and sorrow, and long-lived. The narration then turns eastward toward Bhadrāśva, noting distinctive groves and the Kālāmra tree and describing luminous inhabitants and accomplished women. A major cosmographic centerpiece follows: the ancient Sudarśana Jambū tree, whose fruit-juice becomes a river encircling Meru and flowing toward Uttara-Kuru; drinking it prevents aging, and it is associated with Jāmbūnada gold. The chapter concludes with Mālyavat’s peak featuring the fire ‘Saṃvartaka’ and with ascetic, brahma-oriented beings who accompany the Sun (divākara) and later enter the lunar sphere after prolonged austerity.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्नों के उत्तर में संजय युद्धभूमि से दृष्टि हटाकर पृथ्वी के रहस्यमय विभागों का वर्णन आरम्भ करते हैं—मानो कुरुक्षेत्र के रक्त-धूल के पीछे सृष्टि का विशाल मानचित्र खुल रहा हो। → संजय श्वेत और निषध पर्वतों के बीच स्थित रमणक-वर्ष तथा नील और निषध के बीच स्थित हिरण्मय-वर्ष का परिचय देते हैं—वहाँ के मनुष्यों की अनुपम देह-दीप्ति, निष्पक्षता/निर्वैरता, और प्रकृति की विलक्षण समृद्धि (हैरण्यवती नदी) से कथा का विस्तार बढ़ता जाता है। → शृंगवान् पर्वत के तीन अद्भुत शिखरों का वर्णन चरम पर पहुँचता है—एक मणिमय, एक सुवर्णमय, और एक सर्वरत्नमय (भवनों से शोभित); तत्पश्चात ऐरावत-वर्ष की ऐसी अवस्था बताई जाती है जहाँ सूर्य का ताप नहीं पड़ता और मनुष्य जरा से अछूते रहते हैं। → संजय इस भौगोलिक-वैभव को एक उच्चतर सत्य से बाँधते हैं—यहाँ कुछ भी शाश्वत नहीं; वही परम प्रभु (नर-नारायण/विष्णु) सर्वज्ञ होकर सृष्टि का पुनः सृजन करता है, और उन लोकों में आयु-प्रमाण असाधारण (साढ़े बारह हजार वर्ष) है। → धृतराष्ट्र के मन में यह प्रश्न अनकहा रह जाता है कि जब लोक-व्यवस्था ही अनित्य है, तो कुरुक्षेत्र में पुत्र-मोह के लिए किया जा रहा यह आग्रह किस धर्म पर टिकेगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। अ<-छऋाल - पहुचीसे लेकर कनिष्ठिका अंगुलिके मूलभागतक एक मुट्ठीकी लंबाईको “अरत्नि' कहते हैं। अष्टमो<् ध्याय: रमणक, हिरण्यक, शंंगवान् पर्वत तथा ऐरावतवर्षका वर्णन ध्तराष्ट्र रवाच वर्षाणां चैव नामानि पर्वतानां च संजय । आचक्ष्व मे यथातत्त्वं ये च पर्वतवासिन:,धृतराष्ट्र बोले--संजय! तुम सभी वर्षों और पर्वतोंके नाम बताओ और जो उन पर्वतोंपर निवास करनेवाले हैं उनकी स्थितिका भी यथावत् वर्णन करो इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जग्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८ ॥। ऑपन--माजल बछ। ्-ड: नवमो<्ध्याय: भारतवर्षकी नदियों, देशों तथा जनपदोंके नाम और भूमिका महत्त्व धृतराष्ट उवाच यदिदं भारतं वर्ष यत्रेदं मूर्च्छितं बलम् । यत्रातिमात्रलुब्धो<यं पुत्रो दुर्योधनो मम
قال دْهْرِتَرَاشْتْرَة: «يا سنجيا، أخبرني—صدقًا وبالترتيب اللائق—بأسماء جميع الأقاليم (varṣa) والجبال، ووَصِفْ لي أيضًا من يسكنون على تلك الجبال.»
Verse 2
संजय उवाच दक्षिणेन तु श्वेतस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्ष रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवा:,संजय बोले--राजन! श्वेतके दक्षिण और निषधके उत्तर रमणक नामक वर्ष है। वहाँ जो मनुष्य जन्म लेते हैं, वे उत्तम कुलसे युक्त और देखनेमें अत्यन्त प्रिय होते हैं। वहाँके सब मनुष्य शत्रुओंसे रहित होते हैं
قال سنجيا: «أيها الملك، إلى جنوب شْوِيتا (Śveta) وإلى شمال نِشَذَة (Niṣadha) تقع منطقة تُدعى رَمَنَكَة (Ramaṇaka). والناس الذين يولدون هناك ذوو نسب كريم وحُسن منظر؛ وجميع سكانها يعيشون بلا أعداء.»
Verse 3
शुक्लाभिजनसम्पन्ना: सर्वे सुप्रियदर्शना: । निःसपत्नाक्ष ते सर्वे जायन्ते तत्र मानवा:,संजय बोले--राजन! श्वेतके दक्षिण और निषधके उत्तर रमणक नामक वर्ष है। वहाँ जो मनुष्य जन्म लेते हैं, वे उत्तम कुलसे युक्त और देखनेमें अत्यन्त प्रिय होते हैं। वहाँके सब मनुष्य शत्रुओंसे रहित होते हैं
قال سنجيا: «أيها الملك، إنّ أهل تلك الناحية، كلّ من يولد منهم يكون ذا نسبٍ كريم، شديد الحُسن مُبهجًا للنظر. وجميع أولئك البشر يولدون هناك بلا مُنازع ولا عداوة».
Verse 4
दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञठ्च च । जीवन्ति ते महाराज नित्यं मुदितमानसा:,महाराज! रमणकवर्षके मनुष्य सदा प्रसन्नचित्त होकर साढ़े ग्यारह हजार वर्षोंतक जीवित रहते हैं
قال سنجيا: «أيها الملك العظيم، إنّ أهل تلك الديار يعيشون عشرة آلاف سنة، ويُزاد عليها عشرة مئات، ثم خمسًا أخرى—وهم على الدوام فرِحون، مطمئنّو القلوب».
Verse 5
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्ष हिरण्मयं नाम यत्र हैरण्वती नदी,नीलके दक्षिण और निषधके उत्तर हिरण्मयवर्ष है, जहाँ हैरण्यवती नदी बहती है
قال سنجيا: «إلى جنوب نِيلا وإلى شمال نِشَذَة تقع البلاد المسماة هِرَنْمَيَة، حيث يجري نهر هَيْرَنْفَتِي.»
Verse 6
यत्र चायं महाराज पक्षिराट् पतगोत्तम: । यक्षानुगा महाराज धनिन: प्रियदर्शना:
قال سنجيا: «أيها الملك العظيم، هناك أيضًا ربُّ الطير، خيرُ الطائرين وأفضلُهم. وهناك أتباعٌ لليَكْشَة (Yakṣa)، حَمَلةُ الثروة، حَسَنو المنظر، حاضرون في تلك الناحية.»
Verse 7
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें माल्यवान्का वर्णनविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,महाबलास्तत्र जना राजन् मुदितमानसा: । महाराज! वहीं विहंगोंमें उत्तम पक्षिराज गरुड़ निवास करते हैं। वहाँके सब मनुष्य यक्षोंकी उपासना करनेवाले, धनवान्, प्रियदर्शन, महाबली तथा प्रसन्नचित्त होते हैं ।। ६६ || एकादश सहस्राणि वर्षाणां ते जनाधिप
ووصف سنجيا قائلاً: «أيها الملك، إنّ أهل تلك البلاد عِظامُ البأس، فرِحون في نفوسهم. وهناك، بين الطير، يقيم غارودا (Garuda)، ملكُ الطير الأعلى. وسكانها مواظبون على عبادة اليَكْشَة (Yakṣa)؛ وهم ذوو ثراء، حسنو الهيئة، شديدو القوة، مطمئنّو السرائر.»
Verse 8
शृज्भजाणि च विचित्राणि त्रीण्येव मनुजाधिप,मनुजेश्वर! वहाँ शृंगवान् पर्वतके तीन ही विचित्र शिखर हैं। उनमेंसे एक मणिमय है, दूसरा अद्भुत सुवर्णमय है तथा तीसरा अनेक भवनोंसे सुशोभित एवं सर्वरत्नमय है इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्येडष्टमो 5 ध्याय:
قال سنجيا: «يا سيدَ الناس، يا الملكَ الحاكم! إن الجبلَ المسمّى شِرِنْغَفان (Śṛṅgavān) لا يضمّ إلا ثلاثَ قممٍ عجيبة. إحداها من الجواهر، والثانية من ذهبٍ بديع، والثالثة مزدانةٌ بكثيرٍ من القصور ومكوَّنةٌ من شتّى أنواع النفائس.»
Verse 9
एकं मणिमयं तत्र तथैकं रौक्ममद्धभुतम् । सर्वरत्नमयं चैक॑ भवनैरुपशोभितम्,मनुजेश्वर! वहाँ शृंगवान् पर्वतके तीन ही विचित्र शिखर हैं। उनमेंसे एक मणिमय है, दूसरा अद्भुत सुवर्णमय है तथा तीसरा अनेक भवनोंसे सुशोभित एवं सर्वरत्नमय है
قال سنجيا: «يا سيدَ الناس! على ذلك الجبل ذي القرون ثلاثُ قممٍ عجيبة: إحداها من الجواهر، وأخرى من ذهبٍ مدهش، والثالثة—مزدانةٌ بكثيرٍ من القصور—تتلألأ كأنها مؤلَّفةٌ من كل صنوف الأحجار الكريمة.»
Verse 10
तत्र स्वयंप्रभा देवी नित्यं वसति शाण्डिली । उत्तरेण तु शृड्गस्य समुद्रान्ते जनाधिप,वहाँ स्वयंप्रभा नामवाली शाण्डिली देवी नित्य निवास करती हैं। जनेश्वर! शृंगवान् पर्वतके उत्तर समुद्रके निकट ऐरावत नामक वर्ष है। अतः इन शिखरोंसे संयुक्त यह वर्ष अन्य वर्षोकी अपेक्षा उत्तम है। वहाँ सूर्यदेव ताप नहीं देते हैं और न वहाँके मनुष्य बूढ़े ही होते हैं
قال سنجيا: «هناك تقيم الإلهة شاندِلي (Śāṇḍilī) إقامةً دائمة، وتُعرَف باسم سْفَيَمْبْرَبْها (Svayaṃprabhā) أي “المتألّقة بذاتها”. وإلى شمال تلك القمّة، يا سيدَ الناس، عند حافة المحيط، تقعُ ناحيةٌ (varṣa) مشهورةٌ في هذا الخبر.»
Verse 11
वर्षमैरावतं नाम तस्माच्छूज़मत: परम् | न तत्र सूर्यस्तपति न जीर्यन्ते च मानवा:,वहाँ स्वयंप्रभा नामवाली शाण्डिली देवी नित्य निवास करती हैं। जनेश्वर! शृंगवान् पर्वतके उत्तर समुद्रके निकट ऐरावत नामक वर्ष है। अतः इन शिखरोंसे संयुक्त यह वर्ष अन्य वर्षोकी अपेक्षा उत्तम है। वहाँ सूर्यदेव ताप नहीं देते हैं और न वहाँके मनुष्य बूढ़े ही होते हैं
قال سنجيا: «وإلى الشمال من ذلك تقعُ الناحيةُ المسماة إيرافاتا (Airāvata)، وهي أسمى من سائر النواحي. هناك لا يَحْرِقُ الشمسُ بحرِّه، ولا يشيخُ الناس.»
Verse 12
चन्द्रमाश्न॒ सनक्षत्रो ज्योतिर्भूत इवावृत: । पद्मप्रभा: पद्मवर्णा: पद्मपत्रनिभेक्षणा:,नक्षत्रोंसहित चन्द्रमा वहाँ ज्योतिर्मय होकर सब ओर व्याप्त-सा रहता है। वहाँके मनुष्य कमलकी-सी कान्ति तथा वर्णवाले होते हैं। उनके विशाल नेत्र कमलदलके समान सुशोभित होते हैं
هناك يبدو القمرُ مع الكواكب كأنه نورٌ محيطٌ بكل الجهات. وأهلُ تلك الديار لهم بهاءُ اللوتس ولونُه، وعيونٌ واسعةٌ تشبه أوراقَ اللوتس.
Verse 13
पद्मपत्रसुगन्धाश्न जायन्ते तत्र मानवाः | अनिष्यन्दा इष्टगन्धा निराहारा जितेन्द्रिया:,वहाँके मनुष्योंके शरीरसे विकसित कमलदलोंके समान सुगन्ध प्रकट होती है। उनके शरीरसे पसीने नहीं निकलते। उनकी सुगन्ध प्रिय लगती है। वे आहार (भूख-प्याससे)- रहित और जितेन्द्रिय होते हैं
قال سنجيا: في ذلك العالم يُولد الناس بعبيرٍ كعبير بتلات اللوتس المتفتّحة تمامًا. لا يعرقون، ورائحتهم طيّبة بطبعها. وقد تحرّروا من قهر الجوع والعطش، فيحيون وقد قهروا الحواس—وهي علامات وجودٍ مُطهَّرٍ منضبط، لا كدحَ جسدٍ وسعيَه.
Verse 14
देवलोकच्युता: सर्वे तथा विरजसो नृप । त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां ते जनाधिप
قال سنجيا: «أيها الملك، إنهم جميعًا قد هبطوا من عالم الآلهة؛ وكذلك هم الآن منزّهون عن الشهوة والدنس. يا سيّد الناس، إن مدى أعمارهم ثلاثة عشر ألف سنة.»
Verse 15
आयु:प्रमाणं जीवन्ति नरा भरतसत्तम । वे सब-के-सब देवलोकसे च्युत (होकर वहाँ शेष पुण्यका उपभोग करते) हैं! उनमें रजोगुणका सर्वथा अभाव होता है। भरतभूषण जनेश्वर! वे तेरह हजार वर्षोकी आयुतक जीवित रहते हैं || १४ $ ।। क्षीरोदस्य समुद्रस्य तथैवोत्तरत: प्रभु: । हरिवसति वैकुण्ठ: शकटे कनकामये,क्षीरसागरके उत्तर तटपर भगवान् विष्णु निवास करते हैं, वे वहाँ सुवर्णमय रथपर विराजमान हैं। उस रथमें आठ पहिये लगे हैं। उसका वेग मनके समान है। वह समस्त भूतोंसे युक्त, अग्निके समान कान्तिमान्ू, परम तेजस्वी तथा जाम्बूनद नामक सुवर्णसे विभूषित है
قال سنجيا: «يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن أولئك الرجال يعيشون تمامَ مقدار العمر الذي قُدِّر لهم. كلُّهم قد سقطوا من عالم الآلهة، وهناك يستهلكون ما تبقّى من ثوابهم. وليس فيهم أدنى أثرٍ لِـ(راجس) rajas، صفةِ الشهوة والاضطراب. يا زينةَ سلالة بهاراتا، يا سيّدَ الناس، إنهم يعيشون ثلاثةَ عشرَ ألفَ سنة. وإلى شمالِ بحرِ اللبن، يا مولاي، يقيم هاري (فيشنو) في فايكونثا، جالسًا على عربةٍ من ذهب. لتلك العربة ثمانيةُ عجلات، وسرعتُها كسرعة الفكر. وهي متصلةٌ بجميع الكائنات، متلألئةٌ كالنار، فائقةُ البهاء، ومُزدانةٌ بذهبٍ يُدعى جامبونادا.»
Verse 16
अष्टचक्रं हि तद् यान॑ भूतयुक्तं मनोजवम् | अग्निवर्ण महातेजो जाम्बूनदविभूषितम्,क्षीरसागरके उत्तर तटपर भगवान् विष्णु निवास करते हैं, वे वहाँ सुवर्णमय रथपर विराजमान हैं। उस रथमें आठ पहिये लगे हैं। उसका वेग मनके समान है। वह समस्त भूतोंसे युक्त, अग्निके समान कान्तिमान्ू, परम तेजस्वी तथा जाम्बूनद नामक सुवर्णसे विभूषित है
قال سنجيا: «إن تلك العربة السماوية لها ثماني عجلات حقًّا؛ تجرّها كائنات عجيبة وتمضي بسرعة الفكر. تتلألأ بلون النار، شديدة الإشعاع، ومُزدانة بذهب جامبونادا.»
Verse 17
स प्रभु: सर्वभूतानां विभुश्न भरतर्षभ । संक्षेपो विस्तरश्षैव कर्ता कारयिता तथा,भरतश्रेष्ठ! वे सर्वशक्तिमान् सर्वव्यापी भगवान् विष्णु ही समस्त प्राणियोंका संकोच और विस्तार करते हैं। वे ही करनेवाले और करानेवाले हैं
قال سنجيا: يا ثورَ آلِ بهاراتا، إن ذلك الربّ—الحاضر في كل مكان، السيّد على جميع الكائنات—يُحدِث انقباض الخلق وانبساطه معًا. هو وحده الفاعل، وهو وحده الذي يُجري الفعل على أيدي الآخرين أيضًا.
Verse 18
पृथिव्यापस्तथा55काशं वायुस्तेजश्न पार्थिव । स यज्ञ: सर्वभूतानामास्यं तस्य हुताशन:,राजन! पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश सब कुछ वे ही हैं। वे ही समस्त प्राणियोंके लिये यज्ञस्वरूप हैं। अग्नि उनका मुख है
قال سنجيا: أيها الملك، إنّه هو الأرض والمياه والسماء والريح والنار. وهو ذاتُه القُربانُ (اليَجْنَ) لجميع الكائنات؛ والنارُ فمُه الذي تُتلقّى عبره القرابين. في هذه الرؤيا لا تنفصل العناصرُ ولا نظامُ القربان عن العليّ الأسمى، فتقوم الدارما والعبادة على حقيقة كونية واحدة.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: संजयेन धृतराष्ट्रो महामना: । ध्यानमन्वगमद् राजन पुत्रान् प्रति जनाधिप,वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज जनमेजय! संजयके ऐसा कहनेपर महामना धृतराष्ट्र अपने पुत्रोंके लिये चिन्ता करने लगे
قال فَيْشَمْبايَنَة: أيها الملك (جنميجيا)، لما قال سنجيا ذلك، وقع دِهْرِتَراشْتْرَةُ ذو النفس الرفيعة في تأمّلٍ قَلِقٍ بشأن أبنائه؛ فانطوى ذهنه إلى الداخل كحاكمٍ يواجه ثِقَلَ الحكم الأخلاقي وخطرَ الحرب القادمة.
Verse 20
स विचिन्त्य महातेजा: पुनरेवाब्रवीद् वच: । असंशयं सूतपुत्र काल: संक्षिपते जगत्,कुछ देरतक सोच-विचार करनेके पश्चात् महा-तेजस्वी धृतराष्ट्रने पुन: इस प्रकार कहा --'सूतपुत्र संजय! इसमें संदेह नहीं कि काल ही सम्पूर्ण जगत्का संहार करता है
وبعد أن تفكّر برهةً، عاد دِهْرِتَراشْتْرَةُ ذو البأس فقال: «يا سنجيا، يا ابن السُّوتا، لا ريب في هذا—إنّ كالا، أي الزمان، وحده يَطوي العالم كلَّه إلى منتهاه.» وفي ظلّ الأخلاق الثقيلة للمذبحة المقبلة، لا يصوغ الملك الأحداث بوصفها اختيارًا بشريًا فحسب، بل بوصفها اندفاع كالا الجارف، مُلمِّحًا إلى الحتمية، مع بقاء المسؤولية معلّقة على عاتق الفاعلين.
Verse 21
सृजते च पुन: सर्व विद्यते नेह शाश्वतम् । नरो नारायणश्चैव सर्वज्ञ: सर्वभूतहृत्,“फिर वही सबकी सृष्टि करता है। यहाँ कुछ भी सदा स्थिर रहनेवाला नहीं है। भगवान् नर और नारायण समस्त प्राणियोंके सुहृद् एवं सर्वज्ञ हैं। देवता उन्हें वैकुण्ठ और मनुष्य उन्हें शक्तिशाली विष्णु कहते हैं!
«ثم هو يعيد إنشاء الخلق كلَّه من جديد. في هذا العالم لا شيء يدوم ولا يثبت على حال. والربّ نارا ونارايَنا—العليم بكل شيء، والوليّ المحسن الساكن في قلوب جميع الكائنات—تسمّيه الآلهة فايكونثا، ويسمّيه الناس فيشنو الجبّار.»
Verse 22
देवा वैकुण्ठमित्याहुर्नरा विष्णुमिति प्रभुम्,“फिर वही सबकी सृष्टि करता है। यहाँ कुछ भी सदा स्थिर रहनेवाला नहीं है। भगवान् नर और नारायण समस्त प्राणियोंके सुहृद् एवं सर्वज्ञ हैं। देवता उन्हें वैकुण्ठ और मनुष्य उन्हें शक्तिशाली विष्णु कहते हैं!
قال فَيْشَمْبايَنَة: إنّ الآلهة تُسمّي ذلك الربّ الأعلى فايكونثا، أمّا البشر فيدعونه فيشنو الجبّار. فهو المصدر الدائم الفعل للخلق، وفي هذا العالم لا شيء يثبت على حال إلى الأبد. وبصفته نارا ونارايَنا، فهو وليّ جميع الكائنات والعليم بكل شيء—ولذلك فهو جدير بالتبجيل فوق اختلاف الأسماء والانتماءات.
Verse 76
आयु:प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च । जनेश्वर! वहाँके लोग साढ़े बारह हजार वर्षोंकी आयुतक जीवित रहते हैं
قال سَنْجَيا: «يا سيّدَ الناس، إنّ أعمارَهم محدَّدة: يعيشون ألفًا وخمسمائة سنة (أي خمسةَ عشرَ قرنًا). وهناك يبلغ أولئك القومُ من العمر اثني عشرَ ألفًا وخمسمائة سنة».
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes human conflict with idealized, merit-based realms, creating an interpretive tension between immediate political suffering and a cosmological schema that frames existence through order, merit, and exemplary models of life.
The imagery conveys that well-being, longevity, and social harmony are narrated as outcomes of ordered living and merit, and that knowledge of the world (space, direction, sacred ecology) functions as a stabilizing lens for judgment and conduct.
No explicit phalaśruti formula is stated here; the benefits are embedded descriptively (e.g., freedom from aging through Jambū-rasa, long life, and auspicious birth), serving as implicit valuation rather than a closing injunction.