Adhyaya 74

Verse 1

अप्-#-रा+ एकसप्ततितमो< ध्याय: भीष्म, अर्जुन आदि योद्धाओंका घमासान युद्ध संजय उवाच दृष्टवा भीष्मेण संसक्तान्‌ भ्रातृनन्यांश्व पार्थिवान्‌ । समभ्यधावद्‌ गाड़्रेयमुद्यतास्त्रो धनंजय:,संजय कहते हैं--महाराज! अपने भाइयों तथा दूसरे राजाओंको भीष्मके साथ उलझा हुआ देख अस्त्र उठाये हुए अर्जुनने भी गंगानन्दन भीष्मपर धावा किया

قال سانجيا: أيها الملك، لما رأى إخوته وسائر الملوك قد اشتبكوا مع بِهيشما، اندفع دهننجايا (أرجونا)، وقد رفع سلاحه، مباشرةً نحو بِهيشما الغَنْغَيَّة، ابن نهر الغانغا. وتُجسّد هذه اللحظة عزم أرجونا على مواجهة شيخٍ مهيبٍ توقيرًا، أداءً لواجب الحرب، وإن كان الخصم مثقلًا بوطأةٍ أخلاقية وعاطفية عظيمة.

Verse 2

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च । ध्वजं च दृष्टवा पार्थस्य सर्वान्‌ नो भयमाविशत्‌,पांचजन्यशंख और गाण्डीवधनुषका शब्द सुनकर तथा अर्जुनके ध्वजको देखकर हमारे सब सैनिकोंके मनमें भय समा गया

قال سنجيا: لما سمعنا دويَّ «بانتشاجانيا» ورنّة قوس «غانديڤا»، ورأينا راية أرجونا، دبَّ الخوف في قلوب جميع محاربينا.

Verse 3

सिंहलाड्गूलमाकाशे ज्वलन्तमिव पर्वतम्‌ | असज्जमान वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम्‌,महाराज! अर्जुनका ध्वज सिंहपुच्छके समान वानरकी पूँछसे युक्त था। वह प्रज्वलित पर्वत-सा दिखायी देता था। वृक्षोंमें कहीं भी अटकता नहीं था। आकाशमें उदित हुए धूमकेतु-सा दृष्टिगोचर होता था। वह अनेक रंगोंसे सुशोभित, विचित्र, दिव्य एवं वानर- चिह्से युक्त था। इस प्रकार हमने गाण्डीवधारी अर्जुके उस ध्वजको उस समय देखा

قال سنجيا: «أيها الملك، إن راية أرجونا—المزدانة بشعار القرد، ذات ذَنَبٍ كذَنَبِ الأسد—بدت في السماء كجبلٍ متّقد. كانت تمضي فلا تتعلّق بالأشجار، وتُرى كأنها مذنّبٌ ينهض في الفضاء. هكذا أبصرنا آنذاك لواء أرجونا، حامل غانديڤا، العجيبَ المتعدّد الألوان، الإلهيَّ الشأن.»

Verse 4

बहुवर्ण विचित्र च दिव्यं वानरलक्षणम्‌ । अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डीवधन्चन:,महाराज! अर्जुनका ध्वज सिंहपुच्छके समान वानरकी पूँछसे युक्त था। वह प्रज्वलित पर्वत-सा दिखायी देता था। वृक्षोंमें कहीं भी अटकता नहीं था। आकाशमें उदित हुए धूमकेतु-सा दृष्टिगोचर होता था। वह अनेक रंगोंसे सुशोभित, विचित्र, दिव्य एवं वानर- चिह्से युक्त था। इस प्रकार हमने गाण्डीवधारी अर्जुके उस ध्वजको उस समय देखा

قال سنجيا: أيها الملك، لقد رأينا راية أرجونا، حامل غانديڤا—رايةً إلهيةً عجيبةً، متعددة الألوان، تحمل شعار القرد.

Verse 5

विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे । ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महामृथे,उस महान्‌ समरमें हमारे पक्षके योद्धाओंने सुवर्णमय पीठसे युक्त गाण्डीवधनुषको आकाश के भीतर मेघोंकी घटामें चमकती हुई बिजलीके समान देखा

قال سنجيا: في ذلك الالتحام العظيم، أبصر محاربونا قوس «غانديڤا»—ذو الظهر المذهّب—يلمع في السماء كبرقٍ يلمع وسط كتلةٍ من السحاب.

Verse 6

अशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जत: । सुघोरं तलयो: शब्द निध्नतस्तव वाहिनीम्‌,अर्जुन आपकी सेनाका संहार करते हुए इन्द्रके समान गर्जना कर रहे थे। इस समय हमलोगोंने उनके हस्ततलोंका बड़ा भयंकर शब्द सुना

قال سنجيا: «لقد سمعنا، جهارًا وبيانًا، زئيره المدوّي كزئير شَكْرَة (إندرا). وبينما كان أرجونا يصرع جيشك، ارتفع صوتٌ بالغُ الهول من تصفيق/اصطدام كفّيه.»

Verse 7

चण्डवातो यथा मेघ: सविद्युत्स्तनयित्नुमान्‌ । दिश: सम्प्लावयन्‌ सर्वा: शरवर्ष: समनन्‍्तत:ः

قال سنجيا: «كما تدفع الريح العاصفة سحابةً تبرق بالبرق وتزمجر بالرعد، كذلك اندفع وابل السهام بلا انقطاع، فغمر الجهات كلها—عاصفةُ حربٍ لم تترك ناحيةً إلا مسّتها».

Verse 8

दिशं प्राची प्रतीचीं च न जानीमो<स्त्रमोहिता:,उस समय हमलोग उनके अस्त्रोंसे इतने मोहित हो गये थे कि हमें पूर्व और पश्चिमका भी पता नहीं चलता था। भरतश्रेष्ठ] आपके सभी योद्धा घबराकर यह सोचने लगे कि हम किस दिशामें जायँँ। उनके सारे वाहन थक गये थे। कितनोंके घोड़े मार डाले गये थे। उन सबका हार्दिक उत्साह नष्ट हो गया था। वे सब-के-सब एक-दूसरेसे सटकर आपके पुत्रोंके साथ भीष्मजीकी ही शरणमें छिपने लगे। उस युद्धस्थलमें उन्हें केवल शान्तनुनन्दन भीष्म ही आर्त सैनिकोंको शरण देनेवाले प्रतीत हुए

قال سنجيا: «وقد أذهلتنا سطوةُ تلك المقاذيف حتى لم نعد نميّز الشرق من الغرب. وفي ذلك الاضطراب ضلّ محاربوك السبيل وفقدوا الجرأة، لا يدرون إلى أي جهة يتحرّكون؛ أنهكت الدوابّ وكُثُرَ من قُتِلَت خيولُه. ولما انكسر عزمهم في الصدور تزاحموا متلاصقين، ومع أبناءك لم يجدوا ملجأً إلا عند بهيشما وحده—وفي ساحة القتال تلك بدا لهم بهيشما ابنُ شانتانو كأنه الحامي والملاذ الوحيد للمكروبين.»

Verse 9

कांदिग्भूता: श्रान्तपत्रा हताश्वा हतचेतस: । अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ,उस समय हमलोग उनके अस्त्रोंसे इतने मोहित हो गये थे कि हमें पूर्व और पश्चिमका भी पता नहीं चलता था। भरतश्रेष्ठ] आपके सभी योद्धा घबराकर यह सोचने लगे कि हम किस दिशामें जायँँ। उनके सारे वाहन थक गये थे। कितनोंके घोड़े मार डाले गये थे। उन सबका हार्दिक उत्साह नष्ट हो गया था। वे सब-के-सब एक-दूसरेसे सटकर आपके पुत्रोंके साथ भीष्मजीकी ही शरणमें छिपने लगे। उस युद्धस्थलमें उन्हें केवल शान्तनुनन्दन भीष्म ही आर्त सैनिकोंको शरण देनेवाले प्रतीत हुए

قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، إن محاربيك تاهوا عن الجهات، وقد بَلِيَت لوازمُ مركباتهم وتهالكت، وقُتِلَت خيولُهم، وانكسرت نفوسُهم. فتعلّق بعضُهم ببعضٍ التصاقًا، وفي ضيقهم ازدحموا كأنما لا ملجأ لهم في رعب ساحة القتال إلا بهيشما، ابن شانتانو.»

Verse 10

भीष्ममेवा भ्यलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजै: | तेषामार्तायनमभूद्‌ भीष्म: शान्तनवो रणे,उस समय हमलोग उनके अस्त्रोंसे इतने मोहित हो गये थे कि हमें पूर्व और पश्चिमका भी पता नहीं चलता था। भरतश्रेष्ठ] आपके सभी योद्धा घबराकर यह सोचने लगे कि हम किस दिशामें जायँँ। उनके सारे वाहन थक गये थे। कितनोंके घोड़े मार डाले गये थे। उन सबका हार्दिक उत्साह नष्ट हो गया था। वे सब-के-सब एक-दूसरेसे सटकर आपके पुत्रोंके साथ भीष्मजीकी ही शरणमें छिपने लगे। उस युद्धस्थलमें उन्हें केवल शान्तनुनन्दन भीष्म ही आर्त सैनिकोंको शरण देनेवाले प्रतीत हुए

قال سنجيا: «ثم إن أبناءك جميعًا، ومعهم جموعهم، تزاحموا إلى بهيشما وحده. وفي تلك المعركة صار بهيشما ابنُ شانتانو ملجأً وموضعَ أمانٍ للمحاربين المكروبين.»

Verse 11

समुत्पतन्ति वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तथा । सादिनश्चाश्वपृछठे भ्यो भूमी चापि पदातय:,वे सभी लोग ऐसे भयभीत हो गये कि रथी रथोंसे और घुड़सवार घोड़ोंकी पीठोंसे गिरने लगे तथा पैदल सैनिक भी पृथ्वीपर लोट-पोट हो गये

قال سنجيا: «وقد ضربهم الفزع، فوثب فرسانُ العربات وسقطوا من عرباتهم؛ وخرّ الفرسانُ عن ظهور خيولهم؛ وحتى المشاة انهاروا وتدحرجوا على الأرض.»

Verse 12

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशने: । सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवालीयन्त भारत,भारत! बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान गाण्डीवका गम्भीर घोष सुनकर हमारे समस्त सैनिक भयभीत हो लुकने-छिपने लगे

قال سنجيا: لما سُمِعَ دويُّ «غانديڤا» العميق، كأنه الرعد—كصاعقةٍ تنفجر—استولى الفزع على جيشنا كله، فأخذ يتراجع ويتبدّد، يا بهاراتا.

Verse 13

भीमसेन और भीष्मका युद्ध अथ काम्बोजजैरश्लैर्महद्धिः शीघ्रगामिभि: । गोपानां बहुसाहसैब्बलैगोंपायनैर्वृत:ः,तत्पश्चात्‌ काम्बोजराज सुदक्षिण काम्बोजदेशीय विशाल एवं शीघ्रगामी घोड़ोंपर आरूढ़ हो युद्धके लिये चले। उनके साथ गोपायन नामवाले कई हजार गोप-सैनिक थे

قال سنجيا: ثم إنّ ملك كامبوجا، سودكشِنا، وقد أحاطت به جموع «غوبايانا»—آلافٌ من جنود الرعاة المشهورين بالجرأة—ومُدَّ بعون خيل كامبوجا العظيمة السريعة، امتطى جيادَه العريضة الخاطفة وتقدّم إلى القتال.

Verse 14

मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रैगर्तै क्ष विशाम्पते । सर्वकालिज्रमुख्यैश्व कलिड्राधिपतिर्वृत:,प्रजानाथ! समस्त कलिंगदेशीय प्रमुख वीरोंसे घिरे हुए कलिंगराज भी युद्धके लिये आगे बढ़े। उनके साथ मद्र, सौवीर, गान्धार और त्रिगर्तदेशीय योद्धा भी मौजूद थे

قال سنجيا: «يا سيّد الناس، إنّ ملك كالينغا تقدّم إلى القتال، تحفّ به نخبةُ فرسان كالينغا جميعًا. وكان معه أيضًا مقاتلون من مادرا، وساوڤيرا، وغاندهارا، وتريغارتا.»

Verse 15

नानानरगणौघैश्व दुःशासनपुर:सर: । जयद्रथश्न नृपति: सहित: सर्वराजभि:,इनके सिवा राजा जयद्रथ सम्पूर्ण राजाओंको साथ ले दुःशासनको आगे करके चला। उसके साथ भी अनेक जनपदोंके लोगोंकी पैदल सेना मौजूद थी

قال سنجيا: ومع جموعٍ عظيمة من المشاة جُمِعوا من شعوبٍ شتّى، وقد جعل دُحشاسَنا في المقدّمة، تقدّم الملك جيايدراتا، تصحبه جميعُ الملوك الحلفاء.

Verse 16

हयारोहवराश्वैव तव पुत्रेण चोदिता: । चतुर्दश सहस्राणि सौबलं पर्यवारयन्‌

قال سنجيا: وبإيعازٍ من ابنك، أحاط أربعةَ عشرَ ألفًا من فرسان النخبة بسوبالا، فشدّوا طوق المعركة من حوله.

Verse 17

इसके सिवा आपके पुत्रकी आज्ञासे चौदह हजार अच्छे घुड़सवार सुबलपुत्र शकुनिको घेरकर खड़े हुए ।। ततस्ते सहिता: सर्वे विभक्तरथवाहना: । अर्जुनं समरे जघ्नुस्तावका भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! फिर पृथक्‌ू-पृथक्‌ रथ और वाहन लिये आपके पक्षके ये सब महारथी वीर समरांगणमें अर्जुनपर अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करने लगे

قال سنجيا: ثم إن جميع أولئك المحاربين من جانبك، وقد تحرّكوا مجتمعين غير أن لكلٍّ منهم عربته ومركوبه على حدة، هاجموا أرجونا في ساحة القتال—يضربونه بأسلحتهم، يا ثورَ آلِ بهاراتا.

Verse 18

(चेदिकाशिपदातैश्न रथै: पाउ्चालसूंजयै: । सहिता: पाण्डवा: सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमा: ।। तावकान्‌ समरे जघ्नुर्धर्मपुत्रेण चोदिता: ।) इधर चेदि और काशिदेशके पैदलसैनिकोंके तथा पांचाल और सुूंजयदेशके रथियोंसहित धृष्टद्युम्म आदि समस्त पाण्डववीर धर्मपुत्र युधिष्ठिरकी आज्ञासे समरभूमिमें आपके सैनिकोंका संहार करने लगे। रथिभिवररिणैरश्वै: पादातैश्व समीरितम्‌ । घोरमायोधनं चक्रे महा भ्रसदृशं रज:,रथियों, हाथियों, घोड़ों और पैदलोंके पैरोंसे उड़ी हुई धूलराशिने मेघोंकी भारी घटाके समान आकाशकमें व्याप्त होकर उस युद्धको भयंकर बना दिया

قال سنجيا: ومن هذا الجانب، وقد اتحدوا مع مشاة تشيدي وكاشي، ومع فرسان العربات من البانشالا والسونجيا، شرع أبطال الباندافا جميعًا—يتقدمهم دريشتاديومنا—في قتل جنودك في ساحة القتال، مدفوعين بأمر دارمابوترا (يودهيشتيرا). وارتفعت سحابة غبار مروّعة، أثارتها حركة سائقي العربات، والفيلة الممتازة، والخيول، والمشاة، فانتشرت في السماء ككتلة من سحب العاصفة، وجعلت القتال أشد هولًا.

Verse 19

तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम्‌ । बलेन महता भीष्म: समसज्जत्‌ किरीटिना

قال سنجيا: وبقوة عظيمة من المحاربين المسلحين برماح التومارا، وبالرماح الطويلة، وبسهام الناراچا الحديدية، يقاتلون على ظهور الفيلة والخيول ومن فوق العربات، اصطفّ بهيشما مُعِدًّا صفوفه في مواجهة أرجونا ذي التاج (كِيرِيتِين).

Verse 20

भीष्म तोमर, नाराच और प्रास आदि धारण करनेवाले हाथीसवार, घुड़सवार तथा रथारोही योद्धाओंकी विशाल वाहिनीके साथ किरीटधारी अर्जुनसे भिड़ गये ।। आवन्त्य: काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धव: । अजातशश्त्रुर्मद्राणामृषभेण यशस्विना

قال سنجيا: إن بهيشما، وهو يحمل رماح التومارا وسهام الناراچا والرماح الطويلة وغيرها، ومعه جيش عظيم من راكبي الفيلة والخيول ومحاربي العربات، اندفع فاشتَبك مع أرجونا ذي التاج. وعلى جبهات أخرى أيضًا التقت الصفوف في مبارزات مقرّرة: أمير أفنتي واجه ملك كاشي؛ وجايادراثا من السندهو ضغط على بهيماسينا؛ وأجاتاشاترو (يودهيشتيرا) قابل البطل المشهور، ثورَ المادرا.

Verse 22

मत्स्या दुर्योधनं जग्मु: शकुनिं च विशाम्पते । द्रुपदश्चेकितानश्न सात्यकिश्न महारथ:

قال سنجيا: يا سيدَ الناس، تقدّم الماتسيا لملاقاة دوريودھانا وكذلك شكوني؛ وتحرّك أيضًا دروبادا وتشيكيتانا وساتياكي، محارب العربة العظيم.

Verse 23

विकर्ण: सहदेवेन चित्रसेन: शिखण्डिना,द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना । प्रजानाथ! विकर्ण सहदेवके साथ और चित्रसेन शिखण्डीके साथ भिड़ गये। मत्स्यदेशीय योद्धाओंने दुर्योधन और शकुनिका सामना किया। ट्रपद, चेकितान और महारथी सात्यकि--ये अश्वत्थामासहित महामना द्रोणसे भिड़ गये || २१-२२ है ।। कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ कृपाचार्य और कृतवर्मा--इन दोनोंने धृष्टद्युम्मपर धावा किया। इस प्रकार अपने-अपने घोड़ोंको आगे बढ़ाकर तथा हाथी एवं रथोंको घुमाकर समस्त सैनिक सब ओर युद्ध करने लगे

قال سنجيا: إنَّ فيكارْنا اشتبك مع سَهَديفا، وواجه تشيتراسينا شيخاندين. ودخل درونا العظيم النفس، ومعه ابنه، غمار المعمعة كذلك. ثم اندفع كريبا وكريتافَرما اندفاعًا مباشرًا نحو دِهْرِشْتاديومنا. وهكذا، إذ كان كلُّ محاربٍ يحثُّ خيله إلى الأمام ويُدير الفيلة والعربات لتأخذ مواقعها، انغلق الميدان كلُّه في قتالٍ من كل جهة—صورةٌ لزخم الحرب الذي لا يلين، حيث تدفع الخصوماتُ الشخصية والواجباتُ المقسومة الرجالَ إلى لقاءاتٍ قدَرية.

Verse 24

एवं प्रव्रजिताश्चानि भ्रान्तनागरथानि च | सैन्यानि समसज्जन्त प्रयुद्धानि समन्‍्ततः,कृपाचार्य और कृतवर्मा--इन दोनोंने धृष्टद्युम्मपर धावा किया। इस प्रकार अपने-अपने घोड़ोंको आगे बढ़ाकर तथा हाथी एवं रथोंको घुमाकर समस्त सैनिक सब ओर युद्ध करने लगे

قال سنجيا: وهكذا، وقد دُفِعت القوات إلى الحركة—تُساق الخيل إلى الأمام، وتدور فرق الفيلة والعربات في اضطراب—أطبقت الجيوش من كل جانب واصطفت للقتال. وفي ذلك الاندفاع، انقضَّ كريبا-آتشاريه وكريتافَرما نحو دِهْرِشْتاديومنا، فاشتعل الميدان قتالًا من كل جهة.

Verse 25

निरभश्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्व॒ रजसा5<वृता: । प्रादुरासन्‌ महोल्काश्न सनिर्घाता विशाम्पते,प्रजानाथ! बिना बादलके ही दु:ःसह बिजलियाँ चमकने लगीं, सम्पूर्ण दिशाएँ धूलसे भर गयीं और भयंकर वज्रपातकी-सी आवाजके साथ बड़ी-बड़ी उल्काएँ गिरने लगीं

قال سنجيا: «يا سيدَ الناس وحاميَ الرعية—مع أن السماء كانت صافية بلا سحاب، لمع برقٌ عاتٍ؛ واحتجبت الجهات كلها بالغبار؛ ومع قعقعاتٍ كأنها صواعق، ظهرت شُهُبٌ عظيمة ثم هوت.» وقد صُوِّر المشهد نذيرَ شؤمٍ أخلاقيًّا: كأن الطبيعة نفسها تحتج على المذبحة المقبلة، محذِّرةً من أن حربًا تقودها الأدهرما تُدخل العالم في اضطراب.

Verse 26

प्रादुर्भूती महावात: पांसुवर्ष पपात च । नभस्यथन्तर्दथे सूर्य: सैन्येन रजसा55वृत:,बड़े जोरकी आँधी उठ गयी। धूलकी वर्षा होने लगी। सेनाके द्वारा उड़ायी हुई धूलसे आकाश में सूर्यदेव छिप गये

قال سنجيا: هبَّت فجأةً عاصفةٌ عاتية، وبدأ غبارٌ يتساقط كالمطر. وبالغبار الذي أثارته الجيوش احتجبَت الشمس عن السماء. وصار اضطرابُ ساحة القتال نفسه نذيرًا—إذ تعكس الطبيعةُ ظلمةَ الالتباس الأخلاقي التي تُطلقها الحرب حين تتصادم القوى العظمى.

Verse 27

प्रमोह: सर्वसत्त्वानामतीव समपद्यत । रजसा चाभिशभूतानामस्त्रजालै श्व॒ तुद्यताम्‌,उस समय समस्त प्राणियोंपर बड़ा भारी मोह छा गया; क्योंकि वे धूलसे तो दबे ही थे, अस्त्रोंके समुदायसे भी पीड़ित हो रहे थे

قال سنجيا: حلَّ ذهولٌ عميقٌ على جميع الكائنات الحيّة. فقد غمرهم الغبار، وأُرهقوا من كل جانبٍ بشبكةٍ من الأسلحة، فكانوا يُضرَبون ويُعذَّبون في فوضى القتال—حتى انطمست الصفاءُ والبصيرةُ وحسنُ النظام، تحت عنف الحرب.

Verse 28

वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम्‌ । संघात: शरजालानां तुमुल: समपद्यत,वीरोंकी भुजाओंसे छूटकर सब प्रकारके आवरणों (कवच आदि)-का भेदन करनेवाले बाणसमूहोंके भयानक आघात सब ओर हो रहे थे

Sanjaya said: Released from the mighty arms of warriors, volleys of arrows—piercing every kind of protection such as armor—fell in dense nets. Their impact became a tumultuous, terrifying barrage on all sides, showing how the battle’s violence overwhelmed even the safeguards meant to restrain harm.

Verse 29

प्रकाशं चक्कुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमै: । नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! उत्तम भुजाओंद्वारा ऊपर उठाये हुए नक्षत्रोंके समान निर्मल एवं चमकीले अस्त्र आकाशमें प्रकाश फैला रहे थे

Sañjaya said: O bull among the Bharatas, the weapons—spotless and shining like stars—raised aloft by warriors of excellent arms, were casting their radiance across the sky. The scene heightens the moral tension of war: human prowess and splendid arms illuminate the battlefield even as they signal imminent violence and the grave consequences of kṣatriya duty.

Verse 30

आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च । सम्पेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ,भरतभूषण! सोनेकी जालीसे ढकी और ऋषभ-चर्मकी बनी हुई विचित्र ढालें सम्पूर्ण दिशाओंमें गिर रही थीं

Sañjaya said: “O bull among the Bharatas, wondrous shields made of bull-hide, covered with nets of gold, were falling and scattering in every direction.”

Verse 31

सूर्यवर्णैश्न निस्त्रिंशी: पात्यमानानि सर्वशः । दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च,सूर्यके समान चमकीले खड्गोंसे सब ओर काटकर गिराये जानेवाले शरीर और मस्तक सम्पूर्ण दिशाओंमें दृष्टिगोचर हो रहे थे

Sañjaya said: With swords gleaming like the sun, men were being hewn down on every side; in all directions bodies and severed heads could be seen. The scene conveys the terrible cost of war—where valor and duty on the battlefield unfold amid widespread destruction and suffering.

Verse 32

भग्नचक्राक्षनीडाश्ष निपातितमहा ध्वजा: । हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्र तत्र महारथा:,कितने ही महारथियोंके रथोंके पहिये, धुरे और भीतरकी बैठकें टूट-फूटकर नष्ट हो गयीं, बड़ी-बड़ी ध्वजाएँ खण्डित होकर गिर गयीं, घोड़े मार दिये गये और वे महारथी स्वयं भी मारे जाकर धरतीपर जहाँ-तहाँ गिर पड़े

Sañjaya said: Many great warriors had their chariot-wheels, axles, and seats shattered; their lofty standards were cut down and fell. Their horses were slain, and those mahārathas themselves, struck down in battle, collapsed upon the earth in scattered places. The scene underscores the ruthless momentum of war, where pride of arms and outward emblems of power are swiftly reduced to ruin, reminding the listener of the grave moral cost of violence even among the mighty.

Verse 33

परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणा: । रथान्‌ विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोथधिषु,उस युद्धस्थलमें कितने ही घोड़े अस्त्र-शस्त्रोंक आधातसे घायल होकर अपने रथियोंके मारे जानेके बाद भी रथ खींचते हुए भागते और गिर पड़ते थे

قال سنجيا: هنا وهناك في ساحة القتال كانت خيولٌ قد جُرحت بضربات السلاح تعدو هائمةً في فزع. وحتى بعد أن قُتل محاربو العربات الذين كانوا عليها، ظلت تجرّ العربات وتفرّ حتى تسقط منهكةً—كاشفةً عن اندفاع الحرب القاسي الذي يدفع حتى البهائم البريئة إلى ما وراء طاقتها.

Verse 34

शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्‍त्रा हयोत्तमा: | युगानि पर्यकर्षन्त तत्र तत्र सम भारत,भारत! कितने ही उत्तम घोड़ोंके शरीर बाणोंसे आहत होकर क्षत-विक्षत हो गये थे, तो भी रथके साथ रस्सीमें बँधे हुए थे, इसलिये रथके जूओंको इधर-उधर खींचते रहते थे

قال سنجيا: مع أنهم أُصيبوا بالسهام فتمزقت أجسادهم وتقطعت، فإن خيرة الخيول—وقد ظلت مشدودة بأربطة النير—كانت تواصل جرّ الأنْيَار يمنةً ويسرةً في ساحة القتال، تسوقها الآلام وزخم الحرب الذي لا يلين. وكان المشهد يكشف آلية القتال القاسية: حتى المخلوقات النبيلة، المقيّدة باللجام والواجب، تُجبر على الحركة رغم الجراح الفادحة.

Verse 35

अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वा: सरथयोधिन: । एकेन बलिना राजन्‌ वारणेन विमर्दिता:,राजन! कितने ही रथारोही युद्धस्थलमें एक ही महाबली गजराजके द्वारा घोड़ों और सारथियोंसहित कुचले हुए दिखायी पड़ते थे

قال سنجيا: أيها الملك، لقد شوهد في ساحة القتال كثير من محاربي العربات—مع سائسيهم وخيولهم—وقد سُحقوا ودُهسوا تحت أقدام فيلٍ واحدٍ جبار. وأبان المشهد كيف أن القوة والزخم في الحرب قد يطغيان حتى على المقاتلين المحسنين السلاح، فينقلب فخر السلاح إلى هلاكٍ مباغت.

Verse 36

गन्धहस्तिमदस्त्रावमात्राय बहवो रणे । संनिपाते बलौघानां वीतमाददिरे गजा:,समस्त सेनाओंमें भीषण मार-काट मची हुई थी और बहुत-से हाथी गन्धयुक्त गजराजके मदकी गन्ध सूँघकर उसीके भ्रमसे निर्बल हाथीको भी मार गिरानेके लिये पकड़ लेते थे

قال سنجيا: في تلك المعركة، وسط اصطدام الجموع المتراصة من القوى، كانت أفيالٌ كثيرة—أثارها عبير الهيجان ورائحة السُّكْر (المَسْت) التي لا تكاد تُرى من الفيل الحربي ذي الشذى—تمسك بأفيالٍ أخرى كأنها هو بعينه، وفي هياج المذبحة كانت تُسقط حتى الأفيال الواهنة. ويُظهر المشهد أنه حين تعلو فوضى الحرب ونهم الدم، ينهار التمييز وتتفشى القسوة أبعد من القصد، فتقع على الضعفاء أيضاً.

Verse 37

सतोमरैर्महामात्रैर्निपतद्धिर्गतासुभि: । बभूवायोधनं छन्न॑ नाराचाभिहतैर्गजै:,तोमरोंसहित प्राणशून्य होकर गिरे हुए महावतों और नाराचोंकी मारसे मरकर गिरनेवाले हाथियोंसे वह रणभूमि आच्छादित हो गयी थी

قال سنجيا: لقد غُطّيت ساحة القتال كلها—مفروشةً بسوّاسي الأفيال العظام الذين طُعنوا بالرماح فسقطوا بلا روح، وبالأفيال التي اخترقتها السهام الحديدية فقُتلت وانهارت. وكان المشهد يؤكد الثمن الرهيب للحرب: حتى الأقوياء ومن يتبعهم يُردّون إلى صمتٍ على التراب.

Verse 38

संनिपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणै: । निपेतुर्युधि सम्भग्ना: सयोधा: सध्वजा गजा:,सैन्यसमूहोंके उस भीषण संघर्षमें आगे बढ़ाये हुए बड़े-बड़े हाथियोंसे टकराकर युद्धमें कितने ही छोटे-छोटे हाथी अंग-भंग हो जानेके कारण सवारों और ध्वजोंसहित गिर जाते थे

قال سنجيا: في اصطدام الجموع المحتشدة من الجيوش، حين دُفِعت الفيلة العظام في المقدّمة إلى الأمام، سقطت فيلةٌ أصغر كثيرة وقد تكسّرت أعضاؤها وتشوّهت في القتال—ومعها ركّابها وراياتها.

Verse 39

नागराजोपमैहस्तैनगिराक्षिप्य संयुगे | व्यदृश्यन्त महाराज सम्भग्ना रथकूबरा:

قال سنجيا: أيها الملك العظيم، في غمرة القتال، وبأيدٍ كأيدي ملك الأفاعي، كانوا يقبضون على العربات ويقذفونها، وتُرى كثيرٌ من قوائم العربات وأعمدتها قد تحطّمت وتكسّرت.

Verse 40

महाराज! उस युद्धमें कितने ही हाथियोंके द्वारा विशाल सर्पराजके समान सूँड़ोंसे खींचकर फेंके हुए रथोंके ध्वज और कूबर चूर-चूर होकर गिरते देखे जाते थे ।। विशीर्णरथसंघाश्न केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभि: । ट्रमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे,कितने ही दन्तार हाथी रथसमूहोंको तोड़-फोड़कर उनमें बैठे हुए रथियोंको उनके केश पकड़कर खींच लेते और वृक्षकी शाखाकी भाँति उन्हें घुमाकर धरतीपर दे मारते थे। इस प्रकार उस युद्धमें उन रथियोंकी धज्जियाँ उड़ जाती थीं

قال سنجيا: أيها الملك، في تلك المعركة كان يُرى كثيرٌ من العربات تُنتزع وتُقذف بفعل الفيلة، وخراطيمها كأنها ملوك الأفاعي العظام؛ فتتهشّم الرايات والأنْيُك وتتهاوى. وكانت الفيلة ذات الأنياب تفتّت جموع العربات، وتمسك فرسانها من شعورهم، وتدوّرهم كأغصان الشجر ثم تطرحهم على الأرض—حتى إن أولئك المقاتلين سُحقوا سحقًا في هياج الحرب.

Verse 41

रथेषु च रथात्‌ युद्धे संसक्तान्‌ वरवारणा: । विकर्षन्तो दिश: सर्वा: सम्पेतु: सर्वशब्दगा:,कितने ही बड़े-बड़े गजराज रथसमूहोंमें घुसकर युद्धमें उलझे हुए रथोंको पकड़ लेते और सब प्रकारके शब्दोंका अनुसरण करते हुए सम्पूर्ण दिशाओंमें उन रथोंको खींचे फिरते थे

قال سنجيا: في غمرة القتال، كانت فيلةٌ حربيةٌ ممتازة كثيرة تمسك بالعربات التي تشابكت بين العربات، ثم تجرّها إلى كل جهة—منقادةً إلى كل ضجيجٍ وصخب—فتوقع اضطرابًا عظيمًا في الميدان.

Verse 42

तेषां तथा कर्षतां तु गजानां रूपमाबभौ | सर:सु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम्‌

قال سنجيا: ولمّا كانت تلك الفيلة تشدّ وتجرّ على ذلك النحو، بدا منظرها كشبكةٍ متشابكة من سيقان اللوتس علقت في البحيرات—صورةٌ لقوةٍ جبّارة تعوقها التشابكات في زحمة الحرب.

Verse 43

इस प्रकार रथोंसे रथियोंको खींचनेवाले उन हाथियोंका स्वरूप ऐसा जान पड़ता था, मानो वे तालाबमें वहाँ उगे हुए कमलोंका समूह खींच रहे हों ।। एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत्‌ | सादिभिश्न पदातैश्न सध्वजैश्न महारथै:,इस तरह सवारों, पैदलों और ध्वजोंसहित महारथियोंके शरीरोंसे वह विशाल युद्धस्थल पट गया था

قال سنجيا: وهكذا غدا ميدان القتال الفسيح مغطّىً كله—مكتظًّا بأجساد عظماء فرسان العربات مع راياتهم، ومعهم الفرسان والمشاة. ويُصوِّر المشهد كثافة الحرب الطاغية، حيث تُبتلع الشجاعة والرموز نفسها في كتلة المقاتلين الهائلة، مُنذِرًا بثقلٍ أخلاقي وبكلفةٍ بشرية لا مفرّ منها يفرضها هذا الصراع.

Verse 71

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि संकुलयुद्धे एकसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक इकद्ठत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ

قال سنجيا: «وهكذا، في المهابهارتا الموقَّرة، ضمن قسم بهيشما (Bhīṣma Parva)—وخاصة في الجزء المتعلق بسقوط بهيشما—تنتهي هنا الفصل الحادي والسبعون، واصفًا القتال المتشابك المضطرب». وهذا خاتمةٌ رسمية تُعلِن انقضاء الفصل وتُثبّت موضع السرد في مأساة الحرب الأخلاقية، حيث حتى العظماء من المحاربين يُستدرجون إلى عنفٍ فوضوي يقود إلى سقوط بهيشما.

Verse 76

समभ्यधावद्‌ गाड़्ेयं भैरवास्त्रो धनंजय: । भयंकर अस्त्रवाले अर्जुनने प्रचण्ड आँधी, बिजली तथा गर्जनासे युक्त मेघके समान सम्पूर्ण दिशाओंको अपनी बाणवर्षासे आप्लावित करते हुए गंगानन्दन भीष्मपर सब ओरसे धावा किया

قال سنجيا: إن دهننجيا أرجونا، وقد تسلّح بترسانةٍ مروّعة من المقاذيف، اندفع على بهيشما ابن الغانغا. وكأنه سحابةُ عاصفةٍ مشحونة برياحٍ عاتية وبرقٍ ورعد، أغرق الجهات كلها بوابلٍ من السهام وهاجم بهيشما من كل جانب—صورةٌ لقوة الحرب الجارفة، فيما ظلّ ثقلُ الضمير في ضرب شيخٍ مهيبٍ محترمٍ مخيّمًا على ساحة القتال.

Verse 206

सहपुत्र: सहामात्य: शल्येन समसज्जत | फिर, अवन्तीनरेश काशिराजके साथ, सिन्धुराज जयद्रथ भीमसेनके साथ तथा पुत्रों और मन्त्रियोंसहित अजातशत्रु राजा युधिष्ठिर यशस्वी मद्रराज शल्यके साथ युद्ध करने लगे

قال سنجيا: ومعه أبناؤه ووزراؤه إلى جانبه، اشتبك يودهيشثيرا (أجاتاشاترو) في القتال مع شاليا، ملك مادرا الشهير. وفي الوقت نفسه واجه ملك أفنتي وملك كاشي، وكذلك جايدراثا ملك السِّندهو، بهيماسينا. ويبرز المشهد كيف تجرّ الحرب بيوتًا ملكية بأسرها—ملوكًا وورثةً ومستشارين—إلى صدامٍ مباشر، فتربط واجب السياسة وولاء النفس بقسوة مطالب ساحة القتال.