Adhyaya 215
आदि पर्व — खाण्डवदाह प्रसङ्गः: पावकस्य याचनं तथा इन्द्रवर्षनिवारणोपायः (Adi Parva — Khāṇḍava episode: Agni’s request and the means to resist Indra’s rain)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha Parva (Episode: Pāvaka’s request near Khāṇḍava)
Vaiśaṃpāyana reports a dialogue near Khāṇḍava where a brahmin-appearing petitioner asks Arjuna (Pārtha) and Vāsudeva Kṛṣṇa (Vārṣṇeya) for a singular ‘tṛpti’ (satisfaction). When questioned about the appropriate ‘food,’ the petitioner discloses his identity as Pāvaka (Agni) and clarifies that he does not seek ordinary nourishment; his desired ‘food’ is the burning of the Khāṇḍava forest. Agni explains the operational obstacle: Indra continually protects the forest, motivated by Takṣaka’s residence, and extinguishes Agni’s flames through rain. Agni therefore requests strategic partnership: Arjuna and Kṛṣṇa, as expert weapon-users, should block the rain and prevent beings from escaping on all sides while Agni consumes the forest. Arjuna affirms capability in divine weapons but identifies logistical deficiencies—he lacks a bow commensurate with his strength, needs abundant inexhaustible arrows, a chariot capable of bearing the load, and swift divine horses; he also asks for a method to restrain Indra’s rainfall. The chapter thus frames a conditional alliance in which divine intent requires suitable instruments (karaṇa) and coordinated execution.
Chapter Arc: वैशम्पायन समुद्र-तट के तीर्थ-प्रदेश का वर्णन करते हैं, जहाँ अर्जुन तीर्थयात्रा में पहुँचकर पाँच विशिष्ट तीर्थों को देखता है—ऐसे तीर्थ जिनका स्मरण तपस्वी भी विशेष नियमों से करते हैं। → अर्जुन को वहाँ एक दिव्य, तेजस्विनी, अद्भुत रूपवती अप्सरा दिखाई देती है; उसके तेज और सौंदर्य के साथ एक रहस्य भी जुड़ा है। वह अपने साथियों सहित अपनी दुर्दशा का कारण बताती है—एक महातेजस्वी ब्राह्मण तपस्वी की तपस्या भंग करने के प्रयास में वे सब गई थीं, पर तपस्वी अडिग रहा और क्रोध में उन्हें शाप दे बैठा। → अप्सरा की आत्मकथा में निर्णायक क्षण आता है: तपस्वी का शाप—‘तुम सब जल में ग्राह-योनि (जलचर/मगर-रूप) धारण कर सौ वर्षों तक भोगोगी’—और उसी शाप-बंधन से मुक्ति की आशा अर्जुन के सामने रखी जाती है, जिससे अर्जुन का कर्तव्य स्पष्ट होता है। → अर्जुन उस तीर्थ-प्रदेश में अप्सराओं के शाप-बंधन और उनके जल-जीवन के दुःख का कारण जान लेता है; कथा ‘तीर्थ-ग्राह-विमोचन’ की दिशा में स्थिर हो जाती है—अर्जुन को मुक्तिदाता के रूप में स्थापित करते हुए। → अप्सराओं के शाप का उपाय और अर्जुन द्वारा वास्तविक ‘ग्राह-विमोचन’ किस प्रकार होगा—यह आगे के प्रसंग के लिए छोड़ा जाता है।
Shlokas
Verse 1
अत---कात पजञ्चदर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा वर्गा अप्सराका ग्राहयोनिसे उद्धार तथा वर्गाकी आत्मकथाका आरम्भ वैशम्पायन उवाच ततः समुद्रे तीर्थानि दक्षिणे भरतर्षभ । अभ्यगच्छत् सुपुण्यानि शोभितानि तपस्विभि:
قال فايشَمبايانا: «ثم، يا ثورَ آلِ بهاراتا، قصد أرجونا التيَرثات على ساحل البحر الجنوبي—مواضعَ عظيمةَ البركة، تتلألأ بحضور الزهّاد أهل التَّقشّف (التابَسْفِن)».
Verse 2
वर्जयन्ति सम तीर्थानि तत्र पठच सम तापसा: । अवकीर्णानि यान्यासन् पुरस्तात् तु तपस्विभि:
قال فايشَمبايانا: «وفي ذلك الموضع، كان الزهّاد في تلك الأيام يتجنّبون خمسةَ معابرَ مقدّسة. وهي بعينها التيَرثات التي كانت في الأزمنة السالفة تغصّ بكثير من العظماء من أهل التَّقشّف، وقد قدّسوها بحضورهم».
Verse 3
अगस्त्यतीर्थ सौभद्रं पौलोम॑ च सुपावनम् | कारन्धमं प्रसन्नं च हयमेधफलं च तत्
قال فايشَمبايانا: «(لقد أبصر أرجونا) تيرثا أغاستيا، وتيرثا ساوبهادرا، وتيرثا باولُوما بالغ التطهير؛ كما أبصر تيرثا كاراندَهَما الصافي الساكن، المشهور بمنح ثمرة قربان الأشفاميدها». ويؤكد هذا المقطع المثال الأخلاقي القائل إن الحجّ إلى المواضع المقدسة ولقاءها بخشوع سبيلٌ إلى تطهير الباطن ونيل الاستحقاق، بما يوافق السلوك مع الدارما.
Verse 4
भारद्वाजस्य तीर्थ तु पापप्रशमनं महत् | एतानि पज्च तीर्थानि ददर्श कुरुसत्तम:
قال فايشَمبايانا: «عظيمٌ حقًّا تيرثا بهارادفاجا، مشهورٌ بتسكين الخطيئة وإزالتها. وقد أبصر خيرُ الكورو هذه التيرثات الخمس»—وهي سلسلةُ حجٍّ تُؤطِّر رحلة أرجونا بوصفها تطهيرًا أخلاقيًّا، حيث يُعرَض الاتصالُ بالأماكن المُقدَّسة وسيلةً للتنقية الخُلُقية وتجديد الانضباط الباطني.
Verse 5
विविक्तान्युपलक्ष्याथ तानि तीर्थानि पाण्डव: । दृष्टवा च वर्ज्यमानानि मुनिभिर्धर्मबुद्धिभि:
ثم إن الباندَفي، إذ لاحظ أن تلك المخاضات المقدسة موغلة في العزلة، ورأى أن حتى الحكماء ذوي الفهم الموجَّه بالدارما يتجنبونها، عدَّ ذلك علامةً ذات شأن—تُوحي بأن بعض المواضع، وإن سُمّيت مقدسة، قد لا يليق الاقتراب منها أخلاقيًّا في أحوال مخصوصة.
Verse 6
तपस्विनस्ततो<पृच्छत् प्राउजलि: कुरुनन्दन: । तीर्थानीमानि वर्ज्यन्ते किमर्थ ब्रह्मवादिभि:
ثم إن أمير الكورو، دهننجايا، وقد ضمّ كفّيه بخشوع، سأل الحكماء الزهّاد: «لأي سبب يهجر الراؤون—الذين يتكلمون عن البراهمان والڤيدا—هذه المخاضات المقدسة؟» ويؤطر هذا المشهد سؤالًا أخلاقيًّا: فإذا كان حتى أهل السلطة الروحية ينسحبون من المواضع المقدسة، فذلك علامة اضطرابٍ في الدارما يستدعي الفهم لا مجرد الإدانة.
Verse 7
तापसा ऊचु: ग्राहा: पठच वसन्त्येषु हरन्ति च तपोधनान् । तत एतानि वर्ज्यन्ते तीर्थानि कुरुनन्दन
قال الزهّاد: «يا كورونندانا! في هذه التيرثات تقيم خمسةُ غْراهات (وحوشٌ مائيةٌ ضارية)، تجذب الحكماء ذوي ثروة التنسك—إذا نزلوا للاغتسال—فتجرّهم إلى أعماق الماء. لذلك تُركت هذه التيرثات على يد المونيين».
Verse 8
वैशम्पायन उवाच तेषां भ्रुत्वा महाबाहुर्वार्यमाणस्तपो धनै: । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टू पुरुषसत्तम:
قال فَيْشَمْبَايَنَة: لما سمع أرجونا، عظيمَ الساعدين، خيرَ رجال الكورو، كلامَهم—وإن كان أولئك الأغنياءَ بثمرات الزهد والتقشّف يثنونه—مضى ليرى تلك التيرثات، مخاضاتِ الماء المقدّسة.
Verse 9
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थमुत्तमम् । विगाहा सहसा शूर: स्नान॑ चक्रे परंतप:,तदनन्तर परंतप शूरवीर अर्जुन महर्षि सुभद्रके उत्तम सौभद्रतीर्थमें सहसा उतरकर स्नान करने लगे
قال فَيْشَمْبَايَنَة: ثم إن أرجونا، البطلَ مُحْرِقَ الأعداء، بلغ التيرثَةَ الفاضلةَ المسماةَ «سَوْبَهَدْرَا»، المنسوبةَ إلى رِشيٍّ عظيم. فاندفع إلى الماء من فوره وأدّى غُسلَ التطهّر على سنن الشعائر.
Verse 10
अथ तं॑ पुरुषव्याप्रमन्तर्जलचरो महान् । जग्राह चरणे ग्राह: कुन्तीपुत्रं धनंजयम्,इतनेमें ही जलके भीतर विचरनेवाले एक महान ग्राहने नरश्रेष्ठ कुन्तीकुमार धनंजयका एक पैर पकड़ लिया
قال فَيْشَمْبَايَنَة: وفي تلك اللحظة أمسك تمساحٌ عظيمٌ كان يجوس تحت الماء بقدمِ دهننْجَيَة (أرجونا)، ابنِ كُنْتِي.
Verse 11
स तमादाय कौन्तेयो विस्फुरन्तं जलेचरम् | उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वर:,परंतु बलवानोंमें श्रेष्ठ महाबाहु कुन्तीकुमार बहुत उछल-कूद मचाते हुए उस जलचर जीवको लिये-दिये पानीसे बाहर निकल आये
قال فَيْشَمْبَايَنَة: فأمسك ابنُ كُنْتِي، عظيمُ الساعدين، وهو أسبقُ الأقوياء، بذلك الكائنِ المائيّ وهو يتخبّط ويتلوّى، ثم نهض وخرج من الماء بقوةٍ خالصة.
Verse 12
उत्कृष्ट एव ग्राहस्तु सोडर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता,यशस्वी अर्जुनद्वारा पानीके ऊपर खिंच आनेपर वह ग्राह समस्त आभूषणोंसे विभूषित एक परम सुन्दरी नारीके रूपमें परिणत हो गया
قال فَيْشَمْبَايَنَة: فلما جُرَّ ذلك التمساحُ بقوةٍ على يدِ أرجونا ذي الذكر الرفيع، تحوّل في الحال إلى امرأةٍ كريمةٍ مباركة، متحلّيةٍ بكل صنوف الحُلِيّ.
Verse 13
दीप्यमाना श्रिया राजन् दिव्यरूपा मनोरमा | तदद्भुतं महद् दृष्टवा कुन्तीपुत्रो धनंजय:
قال فايشَمبايانا: «أيها الملك، كانت متألّقةً بالمجد، ذات هيئةٍ إلهيةٍ آسرةٍ للنظر. فلمّا رأى كونتي‑ابنُها دهننجايا (أرجونا) ذلك المنظر العظيم العجيب، أُخذ بالدهشة.»
Verse 14
तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमत्रवीत् । का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वासि जलेचरी
قال فايشَمبايانا: وقد غمرته السعادة، خاطب تلك المرأة قائلاً: «من أنتِ حقًّا، أيتها المباركة؟ ومن أين مقامكِ—يا من تسيرين في المياه؟»
Verse 15
किमर्थ च महत् पापमिदं कृतवती पुरा | राजन्! वह दिव्यरूपिणी मनोरमा रमणी अपनी अद्भुत कान्तिसे प्रकाशित हो रही थी। यह महान् आश्चर्यकी बात देखकर कुन्तीनन्दन धनंजय बड़े प्रसन्न हुए और उस स्त्रीसे इस प्रकार बोले--“कल्याणी! तुम कौन हो और कैसे जलचरयोनिको प्राप्त हुई थी? तुमने पूर्वकालमें ऐसा महान् पाप किसलिये किया जिससे तुम्हारी यह दुर्गति हुई?” ।। १३-१४ ३ || वर्गोवाच अप्सरास्मि महाबाहो देवारण्यविहारिणी
قال فايشَمبايانا: «أيها الملك، لأيّ سببٍ ارتكبتْ في الزمن السالف هذا الإثم العظيم؟» (وقد جاء هذا السؤال لأن أرجونا تعجّب من امرأةٍ متلألئةٍ ذات هيئةٍ إلهية، لكنها سقطت في مولدٍ مائيّ، فسأل: أيُّ ذنبٍ قديم جرّ عليها هذه المهانة؟)
Verse 16
इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाम महाबल । मम सख्यश्नतस्रो5न्या: सर्वा: कामगमा: शुभा:
قال فايشَمبايانا: «أيها الجبّار، اسمي فَرْغا، وأنا المحبوبة الدائمة لِدهنابَتي (كوبيرا). ولي أربعُ رفيقاتٍ أُخَر؛ كلهنّ مباركات، يستطعن الذهاب حيث شئن.»
Verse 17
ताभि: सार्थ प्रयातास्मि लोकपालनिवेशनम् । ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं संशितव्रतम्,उन सबके साथ एक दिन मैं लोकपाल कुबेरके घरपर जा रही थी। मार्गमें हम सबने उत्तम व्रतका पालन करनेवाले एक ब्राह्मणको देखा
قال فايشَمبايانا: «ومع أولئك النسوة خرجتُ قاصدةً مقرَّ اللوكابالا (حارس العالم). ثم في الطريق رأينا جميعًا برهمنًا ثابتًا على نذورٍ منضبطةٍ صارمة.»
Verse 18
रूपवन्तमधीयानमेकमेकान्तचारिणम् । तस्यैव तपसा राजंस्तद् वनं तेजसा55वृतम्
قال فايشَمبايانا: «كان وسيماً، مواظباً على دراسة الفيدا، يعيش وحيداً ويتحرّك في العزلة. أيها الملك، وبقوة نسكه وتقشّفه غمرت تلك الغابةَ نفسها هالةٌ من الإشراق».
Verse 19
आदित्य इव त॑ देशं कृत्स्नं सर्व व्यकाशयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादूग् रूप॑ चाद्धुतमुत्तमम्
قال فايشَمبايانا: «كالشمس كان يضيء تلك الناحية كلها في كل اتجاه. فلما رآه الناس—وقد بدت نسكُه جليةً، وكانت هيئتُه عجيبةً ساميةً—أخذهم الذهول والدهشة.»
Verse 20
अहं च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता,भारत! मैं, सौरभेयी, समीची, बुदबुदा और लता--पाँचों एक ही साथ उन ब्राह्मणके समीप गयीं और उन्हें लुभाती हुई हँसने तथा गाने लगीं
قال فايشَمبايانا: «يا بهاراتا، ذهبتُ أنا ومعي سورَبهيي وسَميچي وبُدبُدا ولاتا معاً إلى ذلك البرهمن. وإذ أردنا إغواءه، أخذنا نضحك ونغنّي بين يديه.»
Verse 21
यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायन्त्यो5थ हसन्त्यश्न लोभयित्वा च त॑ द्विजम्
قال فايشَمبايانا: «يا بهاراتا، قصدناه جميعاً في آنٍ واحد واقتربنا من ذلك البرهمن. ثم أخذنا نغنّي ونضحك محاولين إغواء ذلك الـ(دْوِجَ)؛ المولود مرتين.»
Verse 22
स च नास्मासु कृतवान् मनो वीर कथंचन । नाकम्पत महातेजा: स्थितस्तपसि निर्मले
قال فايشَمبايانا: «غير أن ذلك البطل لم يدع قلبه يميل إلينا على أي وجه. فقد ظلّ البرهمن العظيم النفس، المتلألئ التجلّي، ثابتاً في نسكه الطاهر؛ ولم يتزعزع عنه قيد أنملة.»
Verse 23
सो5शपत् कुपितोअस्मासु ब्राह्मण: क्षत्रियर्षभ । ग्राहभूता जले यूयं चरिष्यथ शतं समा:
قال فَيْشَمْبَايَنَة: «يا ثورَ الكشاتريا! إنَّ البراهمنَ، وقد غضب علينا لوقاحتنا، أطلق لعنةً قائلاً: “ستصيرون مخلوقاتٍ كالتماسيح، وتقيمون في المياه مئةَ عام.”»
Verse 196
अवतीर्णा: सम तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । वे सूर्यकी भाँति उस सम्पूर्ण प्रदेशको प्रकाशित कर रहे थे। उनकी वैसी तपस्या और वह अद्भुत एवं उत्तम रूप देखकर हम सभी अप्सराएँ उनके तपमें विघ्न डालनेकी इच्छासे उस स्थानमें उतर पड़ीं
قال فَيْشَمْبَايَنَة: «وبقصدِ تعطيلِ نسكهِ وتقشّفه، هبطنَ معًا إلى تلك الديار. وكالشمسِ كنَّ يبدون كأنهنّ يُنِرنَ البلادَ كلَّها. ولمّا رأينا شدّةَ توبته وزهده، ورأينا هيئتَه العجيبةَ البهيّة، نحنُ الأبساراتِ هبطنا إلى ذلك الموضع راغباتٍ في إحداثِ اضطرابٍ في تَبَسِه.»
Verse 215
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वण्यर्जुनवनवासपर्वणि तीर्थग्राहविमोचने पजञ्चदशाधिकद्विशततमो< ध्याय:
وهكذا تنتهي الفَصْلَةُ الخامسةَ عشرة بعد المئتين من «آدي بَرفَن» من «الشري مهابهاراتا»، ضمن مقطع نفي أرجونا إلى الغابة، في خبر الخلاص من «القابضين» عند مخاضةٍ مقدّسة.
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethics of assistance under contested protection: Agni’s objective conflicts with Indra’s guardianship of Khāṇḍava, requiring Arjuna and Kṛṣṇa to assess whether and how to support an act opposed by a higher protective authority.
Intent is insufficient without appropriate means: the chapter emphasizes that effective action requires right instruments, clear constraints, and coordinated roles—an applied lesson in preparedness and conditional commitment.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is structural, establishing the rationale and requirements for the ensuing Khāṇḍava undertaking within the epic’s broader causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.