Previous Verse
Next Verse

Varaha Purana 74.6 — Adhyaya 74, Shloka 6

Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥

yo'sau sakalavidyāvabodhitaparamātmarūpī vigatakalmaṣaḥ paramāṇur acintyātmā nārāyaṇaḥ sakalalokālokavyāpī pītāmbaroruvakṣaḥ kṣitidharo guṇato mukhyatas tu— aṇumahaddīrghahr asvam akṛśamalohitam ity evamādyupalakṣita—vijñānamātrarūpam | sa bhagavāṁs triprakāraḥ sattva-rajas-tamodriktaḥ salilaṁ sasarja | tac ca sṛṣṭvā—nādipuruṣaḥ parameśvaro nārāyaṇaḥ sakalajaganmayaḥ sarvamayo devamayo yajñamaya āpomaya āpomūrtir yoganidrāyā suptasya tasya nābhau sadabjaṁ niḥsasāra | tasmin sakalavedanidhir acintyātmā parameśvaro brahmā prajāpatiḥ abhavat sa ca sanaka-sanan dana-sanatkumārādīn jñānadharmiṇaḥ pūrvam utpādya paścān manuṁ svāyambhuvaṁ marīcyādīn dakṣāntān sasarja | yaḥ svāyambhuvo manur bhagavatā sṛṣṭas tasmād ārabhya bhuvanasyātivistaro varṇyate | tasya ca manor dvau putrau babhūvatuḥ priyavratottānapādau | priyavratasya daśa putrā babhūvuḥ—āgnīghro'gnibāhur medho medhātithir dhruvo jyotiṣmān dyutimān havyavapuṣmat-savanāntāḥ | sa ca priyavrataḥ saptadvīpeṣu sapta putrān sthāpayāmāsa | tatra cāgnīdhraṁ jambūdvīpeśvaraṁ cakre—śākadvīpeśvaraṁ medhātithiṁ kuśe jyotiṣmantaṁ krauñce dyutimantaṁ śālmale vapuṣmantaṁ gomedasyeśvaraṁ havyaṁ puṣkarādhipatiṁ savanam iti | puṣkareśasyāpi savanasya dvau putrau mahāvīta-dhātakī bhavetām | tayor deśau gomedāś ca nāmnā vyavasthitau | dhātaker dhātakīkhaṇḍaṁ kumudasya ca kaumudam | śālmala-adhipater api vapuṣmantasya trayaḥ putrāḥ sakuśa-vaid yuta-jīmūtanāmānaḥ | sakuśasya sakuśanāmā deśaḥ vaidyutasya vaidyutaḥ jīmūtasya jīmūta iti—ete śālmaler deśāḥ | tathā ca dyutimataḥ sapta putrakāḥ—kuśalo manugoṣṭhauṣṇaḥ pīvaro dyāndhakāraka-muni-dundubhiś ceti | tannāmnā krauñce sapta mahādeśanāmāni | kuśadvīpeśvarasyāpi jyotiṣmataḥ saptaiva putrās tadyathā—udbhido veṇumāṁś caiva rathopalambano dhṛtiḥ prabhākaraḥ kapila iti | tannāmāny eva varṣāṇi draṣṭavyāni | śākādhipasyāpi sapta putrā medhātithes tadyathā—śāntabhaya-śiśira-sukhodayaṁ nanda-śiva-kṣemaka-dhruvā iti | ete sapta putrāḥ—etannāmāny eva varṣāṇi | atha jambūdvīpeśvarasyāpi āgnīdhrasya nava putrā babhūvuḥ—tadyathā nābhiḥ kimpuruṣo harivarṣa ilāvṛto ramyako hiraṇmayaḥ kurur bhadrāśvaḥ ketumālaś ceti | etannāmāny eva varṣāṇi | nābher himavantaṁ hemakūṭaṁ kimpuruṣaṁ naiṣadhaṁ harivarṣaṁ merumadhyaṁ ilāvṛttaṁ nīlaṁ ramyakaṁ śvetaṁ hiraṇmayam uttaraṁ ca śṛṅgavatam kuravo mālyavantaṁ bhadrāśvaṁ gandhamādanaṁ ketumālam iti | evaṁ svāyambhuve'ntare bhuvana-pratiṣṭhā | kalpe kalpe caivam eva sapta sapta pārthivaiḥ kriyate bhūmeḥ pālanaṁ vyavasthā ca | eṣa svabhāvaḥ kalpasya sadā bhavatīti | atra nābheḥ sargaṁ kathayāmi | nābhir merudevyāṁ putram ajanayad ṛṣabhanāmānaṁ tasya bharato jajñe putraś ca tāvad agrajaḥ | tasya bharatasya pitā ṛṣabho himādreḥ dakṣiṇaṁ varṣam adād bhārataṁ nāma | bharatasyāpi putraḥ sumatir nāma | tasya rājyaṁ dattvā bharato'pi vanaṁ yayau | sumates tejas tatputraḥ satsur nāma | tasyāpīndradyumno nāma | tasyāpi parameṣṭhī tasyāpi pratiharttā tasya nikhāto nikhātasya unnetā unnetur apy abhāvas tasyodgātā tasya prastotā prastotuś ca vibhuḥ vibhoḥ pṛthuḥ pṛthor anantaḥ anantasyāpi gayaḥ gayasya nayas tasya virāṭaḥ | tasyāpi mahāvīryas tataḥ sudhīmān dhīmato mahān mahato bhaumano bhaumanasya tvaṣṭā tvaṣṭur virajāḥ | tasya rājo rājasya śatajit | tasya putraśataṁ jajñe tenemā varddhitāḥ prajāḥ | tair idaṁ bhārataṁ varṣaṁ saptadvīpaṁ samāṅkitam || 74.6 ||

那位那罗延(Nārāyaṇa)——其形相为至上之我,由通达一切诸学而显现,离诸垢染,微细如尘,体性不可思议——遍满一切有光与无光之界;身披黄衣,胸怀广大,荷持大地。就其德相而言,主要被标示为微与巨、长与短、不瘦不肥、不黑不赤等;其自性唯是纯净觉知。此尊圣者以三种状态、为萨埵(sattva)、罗阇(rajas)、昏暗(tamas)所偏胜,而生出诸水。既生诸水,无始之普鲁沙、至上主那罗延——遍摄一切世界,具诸神、祭祀(yajña)与诸水之性,以水为身——在瑜伽睡眠(yoganidrā)中,由其脐中涌出真实之莲。其上出现梵天(Brahmā),众生之主(Prajāpati),不可思议,且为一切吠陀之宝藏。梵天先化生以智为本的圣贤,如萨那迦(Sanaka)、萨难陀那(Sanandana)、萨那特库玛罗(Sanatkumāra)等;继而造出自生摩奴(Svāyambhuva Manu)、摩利支(Marīci)等,直至达刹(Dakṣa)。自此由主所造之自生摩奴起,世界广大之展开得以叙述。摩奴有二子:普利耶弗罗多(Priyavrata)与乌塔那帕陀(Uttānapāda)。普利耶弗罗多有十子:阿格尼陀罗(Āgnīdhra)、阿格尼巴胡(Agnibāhu)、梅陀(Medha)、梅陀提提(Medhātithi)、德鲁瓦(Dhruva)、焦提什曼(Jyotiṣmān)、丢提曼(Dyutimān)、哈维亚(Havya)、瓦普什曼(Vapuṣmān)、萨瓦那(Savana)。他又立七子为七洲(dvīpa)之王:以阿格尼陀罗主阎浮洲(Jambūdvīpa),梅陀提提主沙迦洲(Śākadvīpa),焦提什曼主库沙洲(Kuśadvīpa),丢提曼主克劳恩恰洲(Krauñcadvīpa),瓦普什曼主沙尔玛拉洲(Śālmaladvīpa),哈维亚主瞿梅陀洲(Gomedadvīpa),萨瓦那为普什迦罗洲(Puṣkaradvīpa)之主。普什迦罗之萨瓦那有二子:摩诃毗多(Mahāvīta)与达塔姬(Dhātakī),其地亦以名而立。达塔姬有一分区名达塔姬迦旃陀(Dhātakīkhaṇḍa),又有库穆陀(Kumuda)之地名考穆陀(Kaumuda)。沙尔玛拉之主瓦普什曼有三子:萨库沙(Sakuśa)、外迪尤塔(Vaidyuta)、吉穆塔(Jīmūta),沙尔玛拉诸地以其名而称。丢提曼有七子:库沙罗(Kuśala)、摩奴戈什陀(Manugoṣṭha)、乌什那(Uṣṇa)、毗瓦罗(Pīvara)、丢安达迦罗迦(Dyāndhakāraka)、牟尼(Muni)、敦杜毗(Dundubhi),克劳恩恰七大地区亦以其名而名。库沙洲之焦提什曼亦有七子:乌德毗陀(Udbhida)、韦努芒什(Veṇumāṁś)、罗托帕兰巴那(Rathopalambana)、德利提(Dhṛti)、普拉婆迦罗(Prabhākara)、迦毗罗(Kapila)等,诸省当以其名而知。沙迦之梅陀提提有七子:尚塔婆耶(Śāntabhaya)、希希罗(Śiśira)、苏科达耶(Sukhodaya)、难陀(Nanda)、湿婆(Śiva)、克谢摩迦(Kṣemaka)、德鲁瓦(Dhruva),其名亦为诸省之名。阎浮洲之主阿格尼陀罗有九子:那毗(Nābhi)、金普鲁沙(Kimpuruṣa)、哈利瓦尔沙(Harivarṣa)、伊拉弗利多(Ilāvṛta)、拉米亚迦(Ramyaka)、希兰摩耶(Hiraṇmaya)、库鲁(Kuru)、跋陀罗阿湿瓦(Bhadrāśva)、计都摩罗(Ketumāla),亦皆为诸地域之名。由此,自生摩奴之摩奴期(Manvantara)中,世界秩序得以安立;且于每一劫(kalpa),亦复如是,由七七之王建立大地之守护与政制,此为劫之常性。复次,叙那毗之系:那毗由梅鲁提毗(Merudevī)生利沙婆(Ṛṣabha);利沙婆生婆罗多(Bharata),喜马拉雅以南之地因之名为婆罗多(Bhārata)。婆罗多之子名苏摩提(Sumati);婆罗多授国于彼而入林修行。其后王统相续,终至舍多吉特(Śatajit),其有百子;由彼等人民增长,此婆罗多域(Bhārata-varṣa)与七洲并皆划定而安置。

yowho
yo:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun (सर्वनाम), Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
asauthat (well-known) one
asau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadas (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormDemonstrative pronoun (सर्वनाम), Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
sakala-vidyā-avabodhita-parama-ātma-rūpīwhose supreme-self form is made known by all knowledge
sakala-vidyā-avabodhita-parama-ātma-rūpī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsakala (प्रातिपदिक) + vidyā (प्रातिपदिक) + avabodhita (कृदन्त) + parama (प्रातिपदिक) + ātman (प्रातिपदिक) + rūpin (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); बहुपद-तत्पुरुषसमासः; rūpī = rūpin-stem adjective ‘having the form’; avabodhita = past passive participle (क्त) from √budh with ava-
vigata-kalmaṣaḥfree from impurity/sin
vigata-kalmaṣaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvigata (कृदन्त) + kalmaṣa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; समासः—तत्पुरुष (कल्मषं विगतम् यस्य)
paramāṇuḥthe atomic (subtlest) one
paramāṇuḥ:
Viśeṣya/Name (विशेष्य)
TypeNoun
Rootparamāṇu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
acintya-ātmāof inconceivable nature
acintya-ātmā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootacintya (कृदन्त) + ātman (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; समासः—कर्मधारय (अचिन्त्यः आत्मा यस्य/अचिन्त्यात्मा)
nārāyaṇaḥNārāyaṇa
nārāyaṇaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnārāyaṇa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
sakala-loka-aloka-vyāpīpervading all the worlds and the ‘non-world’ (beyond)
sakala-loka-aloka-vyāpī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsakala (प्रातिपदिक) + loka (प्रातिपदिक) + aloka (प्रातिपदिक) + vyāpin (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; समासः—तत्पुरुष (लोकालोकं व्याप्नोति)
pīta-ambara-uru-vakṣaḥwearing yellow garments, broad-chested
pīta-ambara-uru-vakṣaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpīta (कृदन्त/विशेषण) + ambara (प्रातिपदिक) + uru (प्रातिपदिक) + vakṣas (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; बहुव्रीहि (पीतम् अम्बरं यस्य; उरु वक्षः यस्य)
kṣiti-dharaḥsupporter of the earth
kṣiti-dharaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootkṣiti (प्रातिपदिक) + dhara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; समासः—तत्पुरुष (क्षितिं धरति)
guṇataḥby qualities / qualitatively
guṇataḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootguṇa (प्रातिपदिक)
FormAblative used adverbially (पञ्चमी-अव्ययीभावार्थ), ‘in terms of qualities’
mukhyataḥprimarily
mukhyataḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmukhya (प्रातिपदिक)
FormAblative used adverbially (पञ्चमी-अव्ययीभावार्थ), ‘primarily’
tubut/indeed
tu:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (विरोध/अन्वयबोधक निपात)
aṇu-mahat-dīrgha-hrasvamsmall/large, long/short
aṇu-mahat-dīrgha-hrasvam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootaṇu (प्रातिपदिक) + mahat (प्रातिपदिक) + dīrgha (प्रातिपदिक) + hrasva (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular (as a collective list qualifying ‘rūpam’); द्वन्द्व (small and great, long and short)
akṛśa-alo hitamnot thin, not red
akṛśa-alo hitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootakṛśa (प्रातिपदिक) + alohita (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular; द्वन्द्व (not thin, not red)
itithus
iti:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (इत्यादि-निर्देशक अव्यय)
evam-ādi-upalakṣitamcharacterized by ‘thus’ and so on
evam-ādi-upalakṣitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootevam (अव्यय) + ādi (प्रातिपदिक) + upalakṣita (कृदन्त)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; past passive participle (क्त) from √lakṣ with upa-; ‘characterized by such etc.’
vijñāna-mātra-rūpamhaving the form of pure consciousness alone
vijñāna-mātra-rūpam:
Viśeṣaṇa/Predicate (विशेषण/विधेय)
TypeNoun
Rootvijñāna (प्रातिपदिक) + mātra (प्रातिपदिक) + rūpa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular; तत्पुरुष (विज्ञानमेव मात्रं, तस्य रूपम्)
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Masculine, Nominative, Singular
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
tri-prakāraḥthreefold
tri-prakāraḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottri (संख्या-प्रातिपदिक) + prakāra (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; द्विगु (त्रयः प्रकाराः यस्य)
sattva-rajas-tama-udriktaḥwith predominance of sattva, rajas, and tamas (in three modes)
sattva-rajas-tama-udriktaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsattva (प्रातिपदिक) + rajas (प्रातिपदिक) + tamas (प्रातिपदिक) + udrikta (कृदन्त)
FormMasculine, Nominative, Singular; द्वन्द्व of guṇas + udrikta ‘predominant’; sandhi: tamaḥ + udriktaḥ
salilamwater
salilam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsalila (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
sasarjacreated/emitted
sasarja:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person, Singular, Parasmaipada
tatthat
tat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Neuter, Accusative, Singular
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction
sṛṣṭvāhaving created
sṛṣṭvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वा), ‘having created’
na-ādi-puruṣaḥthe beginningless Person
na-ādi-puruṣaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootna (अव्यय) + ādi (प्रातिपदिक) + puruṣa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; नञ्-तत्पुरुष (न आदिः यस्य)
parameśvaraḥthe Supreme Lord
parameśvaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootparama (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; कर्मधारय
nārāyaṇaḥNārāyaṇa
nārāyaṇaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnārāyaṇa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
sakala-jagat-mayaḥconsisting of the entire universe
sakala-jagat-mayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsakala (प्रातिपदिक) + jagat (प्रातिपदिक) + maya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; तत्पुरुष (जगन्मयः)
sarva-mayaḥall-pervading / made of all
sarva-mayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक) + maya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
deva-mayaḥdivine in essence
deva-mayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdeva (प्रातिपदिक) + maya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
yajña-mayaḥof the nature of sacrifice
yajña-mayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootyajña (प्रातिपदिक) + maya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
āpaḥ-mayaḥof the nature of waters
āpaḥ-mayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootāpas (प्रातिपदिक) + maya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
āpaḥ-mūrtiḥhaving waters as his form
āpaḥ-mūrtiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootāpas (प्रातिपदिक) + mūrti (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative, Singular; तत्पुरुष (आपोमूर्तिः)
yoga-nidrāyāḥof yogic sleep
yoga-nidrāyāḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootyoga (प्रातिपदिक) + nidrā (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Genitive, Singular; तत्पुरुष (योगनिद्रा)
suptasyaof the sleeping one
suptasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeVerb
Rootsup (धातु)
FormPast participle (क्त) ‘supta’, Genitive, Singular, Masculine; ‘of (him) sleeping’
tasyaof him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Masculine/Neuter, Genitive, Singular
nābhauin (his) navel
nābhau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootnābhi (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular
sat-abjama true/pure lotus
sat-abjam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsat (प्रातिपदिक) + abja (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular; कर्मधारय (सत् अब्जम्)
niḥsasāracame forth
niḥsasāra:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛ (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person, Singular, Parasmaipada; prefix nis-/niḥ-
tasminin that (lotus)
tasmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Neuter/Masculine, Locative, Singular
sakala-veda-nidhiḥtreasury of all Vedas
sakala-veda-nidhiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsakala (प्रातिपदिक) + veda (प्रातिपदिक) + nidhi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; तत्पुरुष (वेदानां निधिः)
acintya-ātmāinconceivable in nature
acintya-ātmā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootacintya (कृदन्त) + ātman (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
parameśvaraḥthe supreme lord
parameśvaraḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeNoun
Rootparameśvara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
brahmāBrahmā
brahmā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
prajāpatiḥlord of creatures
prajāpatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक) + pati (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; तत्पुरुष (प्रजानां पतिः)
abhavatbecame
abhavat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
FormImperfect (लङ्), 3rd person, Singular, Parasmaipada
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Masculine, Nominative, Singular
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction
sanaka-sanan dana-sanatkumāra-ādīnSanaka, Sanandana, Sanatkumāra and others
sanaka-sanan dana-sanatkumāra-ādīn:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsanaka (प्रातिपदिक) + sanandana (प्रातिपदिक) + sanatkumāra (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Plural; द्वन्द्व (names) + ādi; object of utpādya
jñāna-dharmiṇaḥwhose nature is knowledge
jñāna-dharmiṇaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootjñāna (प्रातिपदिक) + dharmin (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Plural; agrees with -ādīn; तत्पुरुष (ज्ञानं धर्मः येषाम्)
pūrvamfirst
pūrvam:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootpūrvam (अव्यय)
FormAdverb (क्रमवाचक अव्यय)
utpādyahaving produced
utpādya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootutpad (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (ल्यप्), ‘having produced’
paścātafterwards
paścāt:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootpaścāt (अव्यय)
FormAdverb (अनन्तरवाचक अव्यय)
manumManu
manum:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmanu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
svāyambhuvamSvāyambhuva
svāyambhuvam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsvāyambhuva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular; agrees with manum
marīci-ādīnMarīci and others
marīci-ādīn:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmarīci (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Plural; ‘Marīci and others’
dakṣa-antānup to/including Dakṣa
dakṣa-antān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdakṣa (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Plural; ‘ending with Dakṣa’
sasarjacreated
sasarja:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person, Singular, Parasmaipada
yaḥwho
yaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Masculine, Nominative, Singular
svāyambhuvaḥSvāyambhuva
svāyambhuvaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsvāyambhuva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; agrees with manuḥ
manuḥManu
manuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmanu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
bhagavatāby the Lord
bhagavatā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular
sṛṣṭaḥcreated
sṛṣṭaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative, Singular
tasmātfrom that (point)
tasmāt:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun, Ablative (5th/पञ्चमी), Singular
ārabhyastarting from
ārabhya:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootrabh (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (ल्यप्), ‘starting from’
bhuvanasyaof the world
bhuvanasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootbhuvana (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive, Singular
ati-vistaraḥgreat expansion/extent
ati-vistaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootati (उपसर्ग/अव्यय) + vistara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; ‘very great extent’
varṇyateis described
varṇyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvarṇ (धातु)
FormPresent (लट्), 3rd person, Singular, Ātmanepada; Passive sense (कर्मणि)

Varāha (default dialogue framework; explicit speaker not stated in the excerpt)

Varaha Avatara Context: {"is_varaha_focus":true,"aspect_highlighted":"None","boar_form_detail":"None","earth_interaction":"None"}

Bhu Devi Dialogue: {"is_dialogue":true,"speaker_role":"instructor","bhu_devi_state":"curious; receiving cosmology and genealogy that grounds her ‘burden’ as world-order","key_question":"How does Nārāyaṇa’s cosmogony unfold into Brahmā’s creation, manvantara order, dvīpa-division, and royal lineages culminating in Bhārata-varṣa?"}

Mathura Mandala: {"is_mathura_related":false,"specific_site":"None","parikrama_context":"None","krishna_connection":"Indirect: Nārāyaṇa/Viṣṇu as source of later avatāras, but no Mathurā/Kṛṣṇa marker here."}

Dharma Shastra: {"has_dharma_rule":true,"topic":"rajaniti","instruction_summary":"Earth’s governance is periodically organized: in each kalpa, administration/protection of the earth is arranged by sets of rulers (sevenfold pattern) to maintain order.","karmic_consequence":"Upholding orderly rule sustains prajā and stabilizes bhūmi; failure of governance implies disorder (adharma) and instability of the world-order (implied)."}

Vrata Mahatmya: {"has_vrata":false,"vrata_name":"None","tithi_month":"None","promised_fruit":"None"}

Cosmic Boar Symbolism: {"has_symbolism":true,"symbolic_interpretation":"Nārāyaṇa as the subtle, all-pervading consciousness (vijñāna-mātra) manifests the cosmos through guṇa-dynamics; waters and lotus-from-navel encode emergence of differentiated order from undifferentiated causal state (yoga-nidrā).","yajna_varaha_imagery":"Not explicit tusk/limb mappings; ‘devamaya/yajñamaya/āpomaya’ suggests the cosmos as sacrifice-body, with waters as primordial oblation-field and the lotus as altar-platform for Brahmā’s creative rite.","vedantic_connection":"Aligns with non-dual/qualified-nondual idiom: Brahman/Nārāyaṇa as pure consciousness, inconceivable, beyond color/measure opposites (aṇu/mahat etc.), yet immanent as jagat-kāraṇa via māyā/guṇas."}

Philosophical Teaching: {"has_teaching":true,"teaching_type":"cosmology + political theology","core_concept":"Cosmos arises from Nārāyaṇa; creation proceeds through Brahmā and progenitors; geography and kingship are instruments of dharma sustaining prajā.","practical_application":"See social/political order as stewardship of bhūmi under divine law; cultivate ‘big-picture’ humility—lineage and territory are transient within recurring kalpas."}

Subject Matter: ["Cosmology","Genealogy","Ancient Geography","Kingship and Governance"]

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: śānta

Type: mythic-cosmographic geography (dvīpa/varṣa/parvata)

Related Themes: Varāha Purāṇa 74.74.7-8 (yuga count; transition to dvīpas)

Visual Art Cues: {"scene_description":"A grand cosmological montage: Nārāyaṇa reclining in yoga-nidrā on the waters; lotus from navel bearing Brahmā; below, a map-like depiction of seven dvīpas with named rulers and mountain rings; a royal procession indicating Bhārata lineage.","item_prompts":["Nārāyaṇa on cosmic waters (śeṣa optional)","lotus from navel with four-faced Brahmā","labels of sapta-dvīpa (Jambū, Śāka, Kuśa, Krauñca, Śālmala, Gomeda, Puṣkara)","mountain rings around Meru","miniature kings enthroned over dvīpas","scroll-like genealogy ending in Bhārata"],"kerala_mural_prompt":"Kerala mural style: layered cosmic scene—deep blue waters, golden lotus, Brahmā vivid; stylized concentric dvīpa map at bottom with inscriptions; rich earthy palette.","tanjore_prompt":"Tanjore style: central Nārāyaṇa with heavy gold-leaf halo and ornaments; raised gold lotus and Brahmā; embossed concentric dvīpa diagram with gold outlines.","mysore_prompt":"Mysore style: balanced composition, delicate shading; clear cartographic dvīpa circles; refined depiction of Brahmā on lotus and subtle genealogy panels.","pahari_prompt":"Pahari style: narrative registers—top: Nārāyaṇa on waters; middle: Brahmā on lotus; bottom: colorful concentric islands and small kings; fine landscape detailing for mountains."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"majestic, expansive","suggested_raga":"Mālkauns","pace":"slow (with clear pauses for long compounds and lists)","voice_tone":"sonorous, steady, slightly elevated for divine epithets and proper names"}

P
Purāṇic Literature
V
Vaiṣṇavism
C
Cosmography
M
Mythic Genealogies
A
Ancient Political Theory

FAQs

It preserves a Purāṇic model of world-order (sapta-dvīpa cosmography) and a royal genealogy used in premodern South Asian historiography and political imagination, linking territory-names (e.g., Bhārata) to exemplary rulers.

Bhārata-varṣa is identified as the southern region associated with Himālaya (himādreḥ dakṣiṇaṁ varṣam). In scholarly usage, it functions as a cultural-geographic designation broadly corresponding to the Indian subcontinent, framed within Purāṇic cosmography.

The passage emphasizes recurring cosmic and political order: governance of the earth is portrayed as a structured responsibility renewed in each kalpa, suggesting an ethic of stewardship and administrative continuity rather than arbitrary rule.

Ask anything about this verse

A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App