Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 21

Devanagari script

चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः

Transliteration

citrāṃgadaśca gandharva urvaśī ca varāpsarāḥ | yo rājā sarvavṛkṣāṇāṃ śālaścāpi mahādrumaḥ

Translation

乾闼婆之王质多罗昂伽陀，与最胜天女乌尔瓦希；又有雄伟的娑罗大树——被称为诸树之王——亦安住于彼处。

Word by Word

• चित्रांगदः: Citrāṅgada (proper name)
• चित्रांगदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्राङ्गद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• गन्धर्वः: a Gandharva
• गन्धर्वः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गन्धर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उर्वशी: Urvaśī
• उर्वशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उर्वशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• वराप्सराः: excellent apsarases
• वराप्सराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वरा (प्रातिपदिक) + अप्सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Plural); कर्मधारय-समास (वरा अप्सराः)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

• राजा: king
• राजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सर्ववृक्षाणाम्: of all trees
• सर्ववृक्षाणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; कर्मधारय-समास (सर्वे वृक्षाः)

• शालः: the śāla tree
• शालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (particle: 'also/even')

• महाद्रुमः: a great tree
• महाद्रुमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + द्रुम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (महान् द्रुमः)

Speaker

Skanda (deduced from Dvārakā Māhātmya narrative style within Skanda Purāṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā (divine garden/assembly)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A luminous court-garden of Dvārakā: Citrāṃgada the Gandharva with vīṇā, Urvaśī dancing; beside them a towering Śāla tree revered as vṛkṣa-rāja, with lamps and garlands at its base.

Characters & Entities

• Citrāṃgada
• Urvaśī
• Śāla (tree)
• Gandharva
• Apsaras

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas unite the celestial and terrestrial—divine beings and sacred trees together proclaim the site’s spiritual eminence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, described with its revered beings and sacred arboreal symbols.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the verse emphasizes veneration-worthy presences (notably the sacred tree).