Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 29

Devanagari script

क्व देवः पुंडरीकाक्षः सांप्रतं वर्तते मुने । विष्णुस्थानानि सर्वाणि वीक्षितानि समंततः । आवाभ्यां संप्रहृष्टाभ्यां न संदृष्टः स केशवः

Transliteration

kva devaḥ puṃḍarīkākṣaḥ sāṃprataṃ vartate mune | viṣṇusthānāni sarvāṇi vīkṣitāni samaṃtataḥ | āvābhyāṃ saṃprahṛṣṭābhyāṃ na saṃdṛṣṭaḥ sa keśavaḥ

Translation

“圣者啊，如今莲华眼的主（普恩达利迦阿克沙）在何处？我们已四方遍观一切毗湿奴圣地；然而纵以欢喜热切寻觅，仍未得见凯沙瓦。”

Word by Word

• क्व: where?
• क्व: Praśna (Interrogative)
• Type: Indeclinable
• Root: क्व (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नवाचक देशवाचक (interrogative adverb: where?)

• देवः: the Lord, god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• पुण्डरीकाक्षः: lotus-eyed (Viṣṇu)
• पुण्डरीकाक्षः: Viśeṣaṇa (Epithet of subject/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: पुण्डरीक + अक्ष (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—‘पुण्डरीक इव अक्षिणी यस्य’ (he whose eyes are like lotuses)

• साम्प्रतम्: now, at present
• साम्प्रतम्: Kāla-adhikaraṇa (Temporal modifier/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: साम्प्रतम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (at present/now)

• वर्तते: is, exists, stays
• वर्तते: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृत् (धातु) / वर्त् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present/लट्); प्रथमपुरुष (3rd person/प्रथम), एकवचन; आत्मनेपदम्

• मुने: O sage
• मुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• विष्णुस्थानानि: the abodes of Viṣṇu
• विष्णुस्थानानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्णु + स्थान (प्रातिपदिक); समासः
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; ‘विष्णोः स्थानानि’ (places of Viṣṇu)

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (qualifying ‘विष्णुस्थानानि’)

• वीक्षितानि: have been seen
• वीक्षितानि: Kriyā (Passive predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + ईक्ष् (धातु) → वीक्षित (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; कर्मणि प्रयोगः (have been seen/visited)

• समन्ततः: on all sides, everywhere
• समन्ततः: Deśa-adhikaraṇa (Spatial modifier/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; परितोभावे (adverb: on all sides/everywhere)

• आवाभ्याम्: by us two
• आवाभ्याम्: Karta (Agent in passive/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; तृतीया, द्विवचन; ‘आवाम्’ (we two)

• संप्रहृष्टाभ्याम्: (though) delighted
• संप्रहृष्टाभ्याम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + हृष् (धातु) → संप्रहृष्ट (कृदन्त, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया, द्विवचन; विशेषणम् (qualifying ‘आवाभ्याम्’)

• न: not
• न: Nishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• संदृष्टः: was seen, was found
• संदृष्टः: Kriyā (Passive predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + दृश् (धातु) → संदृष्ट (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (was seen/found)

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• केशवः: Keśava (Viṣṇu)
• केशवः: Samānādhikaraṇa (Apposition)
• Type: Noun
• Root: केशव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; ‘स’ इति सर्वनामस्य समानाधिकरणम् (apposition)

Speaker

Vipra (the brāhmaṇa seeker), addressing Nārada

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viṣṇu-sthānas (collective)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Two seekers, hands folded, faces strained with longing, ask Nārada where Puṇḍarīkākṣa dwells now; behind them, faint silhouettes of many shrines suggest their extensive travels, yet the deity remains unseen.

Characters & Entities

• Nārada
• Viṣṇu
• Puṇḍarīkākṣa
• Keśava
• Viṣṇu-sthāna (holy places)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even extensive pilgrimage must mature into right direction and grace; yearning for darśana seeks guidance from the wise.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

All ‘Viṣṇu-sthānas’ are referenced collectively; the immediate answer points to a particular kṣetra in the next verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the devotional practice emphasized is darśana-seeking and inquiry to a sage.