Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 71

Devanagari script

भरद्वाज उवाच । योधिगम्य गुरोः शास्त्रं निष्क्रयं न प्रयच्छति । तस्यैनसा स युक्तोस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

Transliteration

bharadvāja uvāca | yodhigamya guroḥ śāstraṃ niṣkrayaṃ na prayacchati | tasyainasā sa yuktostu bisastainyaṃ karoti yaḥ

Translation

婆罗陀婆阇说道：“凡盗取莲茎者，愿其系缚于同等之罪：即从师尊（古鲁）受学圣教而不奉献应当之师资供养（达克希那）者之罪。”

Word by Word

• भरद्वाजः: Bharadvāja
• भरद्वाजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भरद्वाज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन — Masculine, Nominative, Singular

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन — Perfect, 3rd person, Singular

• योधि: (unclear; possibly ‘who/when’)
• योधि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: योधि (अव्यय)
• Form: सम्भवतः पाठभेद/अव्यय-प्रयोग; अर्थतः ‘यदा/यः’ इत्यादि निश्चयः सन्दिग्धः — uncertain reading

• गम्य: having gone/approached
• गम्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययार्थे ल्यप् (गम्य) — अव्ययभाव/पूर्वकाल क्रियाविशेषण; ‘गत्वा’ इत्यर्थः — gerund (absolutive)

• गुरोः: of the teacher
• गुरोः: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन — Masculine, Genitive, Singular

• शास्त्रम्: teaching, scripture
• शास्त्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन — Neuter, Accusative, Singular

• निष्क्रयम्: fee, recompense
• निष्क्रयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निष्क्रय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन — Accusative, Singular

• न: not
• न: Pratishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय — negation particle

• प्रयच्छति: gives, offers
• प्रयच्छति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-यम् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, एकवचन — Present, 3rd person, Singular

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन — Genitive, Singular

• एनसा: by sin, through guilt
• एनसा: Karana (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: एनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन — Neuter, Instrumental, Singular

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन — Masculine, Nominative, Singular

• युक्तः: joined/tainted, endowed
• युक्तः: Karta-prakriti (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (भूतकर्मणि/भूतभावे), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — past participle used adjectivally

• अस्तु: let (him) be
• अस्तु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन — Imperative, 3rd person, Singular

• बिसस्तैन्यम्: theft of lotus-stalks
• बिसस्तैन्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बिस + स्तैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष (बिसस्य स्तैन्यम्)

• करोति: does, commits
• करोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, एकवचन — Present, 3rd person, Singular

• यः: who (he who)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन — Masculine, Nominative, Singular; सम्बन्धक-सर्वनाम

Speaker

Bharadvāja

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Bharadvāja instructs a student; the student departs empty-handed; a karmic ‘bond’ motif (subtle chain/rope) overlays the thief of lotus-stalks, linking theft to unpaid dakṣiṇā.

Characters & Entities

• Bharadvāja
• guru
• śāstra
• niṣkraya (fee/dakṣiṇā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma includes honoring obligations—especially to one’s guru; theft is equated with the grave fault of withholding rightful dues.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The tīrtha is part of Nāgara Khaṇḍa’s Tīrthamāhātmya, but is not named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offer niṣkraya/dakṣiṇā to the guru after receiving instruction; do not withhold what is due.