Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

ऋषय ऊचुः यदेतद्भवता प्रोक्तमशून्यशायिनीव्रतम् । इन्द्रेण यत्कृतं पूर्वं तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः । प्रसुप्तस्य महाभाग फलं चैव प्रकीर्तितम्

Transliteration

ṛṣaya ūcuḥ yadetadbhavatā proktamaśūnyaśāyinīvratam | indreṇa yatkṛtaṃ pūrvaṃ tuṣṭyarthaṃ cakrapāṇinaḥ | prasuptasya mahābhāga phalaṃ caiva prakīrtitam

Translation

诸仙人说道：“你所宣说的阿修尼耶沙夷尼誓戒——往昔由因陀罗为取悦持轮之主而奉行——以及当主安住于瑜伽睡眠时此行持之果报，皆已宣示，噢大福者。”

Word by Word

• ऋषयः: the sages
• ऋषयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• भवता: by you (sir)
• भवता: Karana (Agent-instrument in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; आदरार्थ सर्वनाम

• प्रोक्तम्: spoken, stated
• प्रोक्तम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अशून्यशायिनीव्रतम्: the ‘Aśūnyaśāyinī’ vow
• अशून्यशायिनीव्रतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ-शून्य (प्रातिपदिक) + शायिनी (कृदन्त/प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (अशून्यशायिन्याः व्रतम् / ‘not sleeping on an empty bed’ vow)

• इन्द्रेण: by Indra
• इन्द्रेण: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धबोधक

• कृतम्: done, performed
• कृतम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• पूर्वम्: formerly, earlier
• पूर्वम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक अव्यय (adverb of time)

• तुष्ट्यर्थम्: for (his) satisfaction
• तुष्ट्यर्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; चतुर्थी-तत्पुरुषः (तुष्ट्यै अर्थः) प्रयोजनार्थक

• चक्रपाणिनः: of the discus-holder (Viṣṇu)
• चक्रपाणिनः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; बहुव्रीहिः (चक्रः पाणौ यस्य सः) = विष्णोः

• प्रसुप्तस्य: of (one who is) asleep
• प्रसुप्तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: प्र-स्वप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; विशेषण

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; कर्मधारयः (महान् भागः यस्य)

• फलम्: fruit, result
• फलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण (emphasis)

• प्रकीर्तितम्: has been proclaimed
• प्रकीर्तितम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-कीर्त् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

Speaker

Ṛṣis (Sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Aśūnyaśāyinī-vrata (as observance focus)

Skanda Dialogue

Listener: the revered speaker addressed as महाभाग (likely the main narrator of the section)

Visual Art Cues

Scene: A circle of sages addresses a revered narrator, referencing Indra’s ancient observance; in the background, a symbolic vision of Viṣṇu in yoganidrā on Śeṣa suggests the vow’s focus.

Characters & Entities

• Ṛṣis
• Indra
• Cakrapāṇi (Viṣṇu)
• Aśūnyaśāyinī-vrata

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic vows are validated through exemplary precedent (Indra) and are aimed at pleasing the Supreme Lord with devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is mentioned; the focus is on the vow’s pedigree and theological setting (Viṣṇu’s yoga-nidrā).

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse frames inquiry: it references the Aśūnyaśāyinī-vrata and its fruit, preparing for details of time and method.