Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 72

Devanagari script

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

Transliteration

īdṛkkṣetraprabhāvo'yaṃ saubhrātreṇa vivarjitaḥ | paṃcakrośātmake kṣetre ye vasantyatra lakṣmaṇa

Translation

此圣域之威力如是：其中不存兄弟之爱。凡居于此者，噢拉克什曼那，于这五拘舍之圣境之内——

Word by Word

• ईदृक्: such
• ईदृक्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् विशेषण (indeclinable-like adjective) ‘such’

• क्षेत्र-प्रभावः: power of the sacred place
• क्षेत्र-प्रभावः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक) + प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षेत्रस्य प्रभावः)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• सौभ्रात्रेण: by brotherly affection
• सौभ्रात्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सौभ्रात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• विवर्जितः: devoid (of), bereft
• विवर्जितः: Kartṛ-predicative (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + वर्ज् (धातु) + विवर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• पञ्च-क्रोश-आत्मके: consisting of five krośas
• पञ्च-क्रोश-आत्मके: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + क्रोश (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषः (पञ्चक्रोशः आत्मा यस्य/यत्) विशेषणरूपेण

• क्षेत्रे: in the sacred area
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धक सर्वनाम

• वसन्ति: live, dwell
• वसन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)

• लक्ष्मण: O Lakshmana
• लक्ष्मण: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Speaker

Unspecified (a revered narrator/teacher addressing Lakṣmaṇa within the Tīrthamāhātmya context)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Lakṣmaṇa

Visual Art Cues

Scene: A wide view of a sacred precinct marked by boundary shrines or stones; pilgrims at the threshold; an unseen force subtly cooling affectionate gestures between companions; the teacher points out the kṣetra’s peculiar power to Lakṣmaṇa.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A kṣetra can shape human dispositions; spiritual landscapes are portrayed as exerting moral-psychological influence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A pañcakrośa (five-krośa) sacred kṣetra is being described in Nāgarakhaṇḍa, Adhyāya 20; the exact toponym is not given in this verse alone.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct rite is stated here; it introduces the distinctive ‘kṣetra-prabhāva’ (site-effect) doctrine.