Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

तया दृष्टाथ सा तत्र अंगुष्ठाग्रेण संस्थिता । वायुभक्षा निराहारा दिव्येन वपुषान्विता

Transliteration

tayā dṛṣṭātha sā tatra aṃguṣṭhāgreṇa saṃsthitā | vāyubhakṣā nirāhārā divyena vapuṣānvitā

Translation

随后她在彼处看见那位贞洁的女修——立于拇指尖端，以风为食、绝不进食，具足光耀的天妙之身。

Word by Word

• तया: by her
• तया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (करण/सह) एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम् (Instrumental singular, feminine)

• दृष्टा: seen
• दृष्टा: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि/भूतकृत् (past passive participle); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connective/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अनुक्रम/आरम्भसूचक (particle: then/now)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (locative adverb)

• अङ्गुष्ठाग्रेण: with/at the tip of the thumb
• अङ्गुष्ठाग्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अङ्गुष्ठ (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (अङ्गुष्ठस्य अग्रे = at the tip of the thumb); नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular)

• संस्थिता: stood/was stationed
• संस्थिता: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम् + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (past passive participle); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; अर्थः—स्थित/स्थितवती (having remained/being stationed)

• वायुभक्षा: air-eating; living on air
• वायुभक्षा: Karta (Qualifier of subject/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + भक्ष (धातु/प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (वायुः एव भक्ष्यः यस्या:); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (adjectival)

• निराहारा: without food
• निराहारा: Karta (Qualifier of subject/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः (यस्या: आहारः न अस्ति); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• दिव्येन: with divine
• दिव्येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular; qualifying vapuṣā)

• वपुषा: body/form
• वपुषा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular)

• अन्विता: endowed (with)
• अन्विता: Karta (Qualifier of subject/कर्ता-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: अनु + इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (past passive participle); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; अर्थः—युक्ता/समन्विता (endowed)

Speaker

Sūta (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śaṅkhatīrtha (implied by immediate narrative context)

Type: tirtha

Visual Art Cues

Scene: A radiant ascetic maiden stands impossibly balanced on the tip of her thumb, motionless, sustained only by air; the tīrtha landscape is quiet, with subtle divine glow around her body.

Characters & Entities

• Dhārā (ascetic woman)
• Arundhatī (implied observer)
• Tapas
• Prāṇāhāra (vayu-bhakṣa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Extreme austerity (tapas) and yogic restraint are portrayed as sources of inner radiance that sanctify persons and, by extension, places.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The narrative remains in the Camatkārapura / Śaṅkha-tīrtha setting, building the background for the site’s māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No prescription; it describes the ascetic discipline (nirāhāra, vāyu-bhakṣa) as part of the māhātmya narrative.