Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 101

Devanagari script

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः

Transliteration

tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgaṃtavaḥ smṛtāḥ | ye tvihāgaṃtavaḥ proktāste praśāmyanti bheṣajaiḥ

Translation

其中唯有一种与“时”（时间、命时）相系，故不可避免；其余皆称为“外来”。凡此处所说“外来”者，皆可由药物而平息。

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/देशवाचक adverb of place)

• एकः: one
• एकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; विशेषण (qualifier)

• कालसंयुक्तः: associated with time
• कालसंयुक्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + संयुक्त (कृदन्त; √युज् (धातु) + सम्- उपसर्ग, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण; समासः षष्ठी/तत्पुरुष (कालेन संयुक्तः = time-associated)

• शेषाः: the rest (others)
• शेषाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• तु: but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/विरोधार्थक particle)

• आगन्तवः: incidental/coming (ailments)
• आगन्तवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आगन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; आगन्तु = आगतः (visitor/coming one)

• स्मृताः: are said/considered
• स्मृताः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (they are) 'considered/remembered'

• ये: which (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात particle)

• इह: here
• इह: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक adverb)

• आगन्तवः: incidental/coming (ailments)
• आगन्तवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आगन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रोक्ताः: are called/declared
• प्रोक्ताः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (they are) 'declared/said'

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; संकेतक (demonstrative pronoun)

• प्रशाम्यन्ति: subside/are pacified
• प्रशाम्यन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√शम् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• भेषजैः: by medicines
• भेषजैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भेषज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd case), बहुवचन; करण (instrumental)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvara-khaṇḍa context)

Visual Art Cues

Scene: A calm teaching scene: a sage-physician explaining two classes of afflictions—one marked by the wheel of Time, the other shown as curable ailments with herbs and medicines.

Characters & Entities

• Kāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Some suffering is treatable, but Time’s decree is unavoidable—so one should combine practical care with spiritual readiness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No holy site is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

It mentions bheṣaja (medicine) as a means to pacify adventitious ailments, not a ritual act.