Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 42

Devanagari script

क्षमी कुलीनोऽकृपणो भोक्ता निर्मलमानसः । इत्यादि गुणसंपन्नः कोपि क्वापि न दृग्गतः

Transliteration

kṣamī kulīno'kṛpaṇo bhoktā nirmalamānasaḥ | ityādi guṇasaṃpannaḥ kopi kvāpi na dṛggataḥ

Translation

他忍辱宽和，出身高贵，不吝啬，能以正道受用，心地清净无垢；具此等诸德与更多善行，如此之人世间实属罕见。

Word by Word

• क्षमी: forbearing, patient
• क्षमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्षमिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective)

• कुलीनः: well-born, noble
• कुलीनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कुलीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• अकृपणः: not miserly, generous
• अकृपणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अकृपण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• भोक्ता: enjoyer, one who partakes
• भोक्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भुज् (धातु) + तृ (कृत्-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तृ-प्रत्ययान्त कर्तृवाचक (agent noun)

• निर्मलमानसः: one with a pure mind
• निर्मलमानसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निर्मल (प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास; विशेषण

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इति-शब्दः (quotative particle)

• आदि: and so forth
• आदि: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: आदि (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थ/आद्यार्थ (etc., and so on)

• गुणसंपन्नः: endowed with virtues
• गुणसंपन्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: गुण (प्रातिपदिक) + संपन्न (सम्+पद् धातु, क्त-प्रत्यय; प्रातिपदिकवत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (गुणैः संपन्नः); विशेषण

• कः: someone (a certain person)
• कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अनिश्चित-प्रश्न/अनिर्दिष्ट (indefinite/interrogative base)

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle: even/also)

• क्व: somewhere
• क्व: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्व (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्न/अनिर्दिष्ट-देशवाचक अव्यय (where/somewhere)

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• दृग्गतः: come into sight, seen
• दृग्गतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दृक् (प्रातिपदिक) + गत (गम् धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (दृशि/दृक्-गतः = दृष्टिपथं गतः); विशेषण

Speaker

Kāśī narrative voice (Uttarārdha context; traditionally Skanda addressing Agastya in Kāśī-khaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A quiet palace interior where attendants speak of an unseen brāhmaṇa’s virtues; the focus is on serene faces, restrained gestures, and an atmosphere of moral admiration rather than action.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The highest human excellence is a rare harmony of patience, generosity, and inner purity—virtues more precious than mere status.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī remains the narrative setting in the Kāśī-khaṇḍa, but the verse itself is a general praise of virtue.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.